વિજ્ઞાનપ્રવાહનો વિદ્યાર્થી પિન્ટુ હમણાં જ નવોસવો કોલેજમાં દાખલ થયેલો. કોલેજિયન બન્યા પછી નવા મિત્રો સાથે હરવા-ફરવાનું, કોલેજ કે(ન્ટનમાં કે સ્નેક પાર્લરમાં નાસ્તા-પીણાની મહેફીલમાં જવાનું, ધીમે ધીમે વધવા લાગેલું. આમ તો એના મિત્રોમાં એ એકદમ ફેવરિટ હતો. પણ આજકાલ એ પોતાના આખા શરીરે આવતી ખંજવાળ અને જ્યાંને ત્યાં ઊઠી આવતાં ચકમાંઓથી પરેશાન થઇ ગયેલો. ગમે ત્યારે ઊઠી આવતી ખંજવાળને કારણે હવે એના મિત્રો પણ ક્યારેક એની મશ્કરી કરવા માંડેલા. આને લીધે ધીમે ધીમે એનું મિત્રો સાથે મળવાનું, હરવા-ફરવાનું, ખાવા-પીવાનું ઓછુ થવા લાગ્યું. છતાં એને મનમાં મૂંઝવણ તો થયા જ કરતી હતી કે આ ખંજવાળ આવવાનું કારણ શું?
એના સદભાગ્યે મિત્રો સાથે હરવા-ફરવાનું ઓછુ કરી નાંખ્યા પછી થોડા દિવસમાં ખંજવાળ ચકામાઓ આપોઆપ બેસી ગયા. ફરી એ પોતાના અસલ મૂડમાં આવી ગયો અને મિત્રો સાથે પહેલાની જેમ જ હરવા-ફરવા, ખાવા-પીવા લાગ્યો અને થોડા જ દિવસમાં ફરી પાછી ખંજવાળ અને ચકામાએ દેખા દીધી. આ બધુ ચાલતું હતું ત્યાં જ એને પોતાના દોસ્ત કલ્પેશના લગ્ન નિમિત્તે બહારગામ જવાનું થયું. બહારગામ ગયા પછી બે એક દિવસમાં ખંજવાળ-ચકામાં અદ્રશ્ય થઇ ગયાં. પિન્ટુ પૂરજોશમાં લગ્નની તૈયારીઓ અને જલસાઓમાં જોડાઇ ગયો. ત્યાં બહારગામથી આવેલાં મહેમાનો માટે ગામમાં ખૂબ વખણાતી ડબલ આમલેટ મંગાવવામાં આવી. બધાને આગ્રહ કરીને ખવડાવી અને પિન્ટુએ પણ બે-ત્રણ ટુકડા ખાવા પડ્યા. (ઘરે તો માંસાહાર બિલકુલ વજ્ર્ય જ હતો.) એના આષ્ચર્ય વચ્ચે આમલેટ ખાદ્યા પછી એક બે કલાકમાં જ સખત ખંજવાળ અને ચકામાં પડવા શરૂ થઇ ગયા. આ ઉપરાંત પેટનો દુ:ખાવો, ઝાડા અને શ્વાસમાં પણ થોડી ગૂંગળામણ થતી હોય એવું લાગ્યું. ખંજવાળ અને ચકામા તો હવે રોજના થઇ પડેલાં પણ શ્વાસની ગૂંગળામણથી પિન્ટુ અકળાઇ ગયો અને લગ્નમાં આવેલા કલ્પેશના ડોક્ટર મામાને કોઇ દવા લખી આપવાનું કહ્યું. ડોક્ટરે એને જોઇને તરત કહ્યું કે તને તો કોઇ વસ્તુની એલર્જી છે. અત્યારે તો તને શ્વાસ અને ખંજવાળમાં રાહત થાય એવી દવા આપું છું પણ આ એલર્જી શેને કારણે થાય છે એ તારે જ શોધવું જ પડશે. આપણે જાણીએ છીએ કે એલર્જી એટલે કોઇ વસ્તુ (એન્ટિજન) સામે અતિસંવેદનશીલ રોગપ્રતિકારક તંત્રનું રિએક્શન. શ્વાસમાં આવતાં પદાર્થો સામે એલર્જી હોય તો જાતજાતના રિએક્શન આવી શકે છે. જે પદાર્થની એલર્જી હોય એ પદાર્થ જો શુદ્ધ સ્વરૂપે જ ખાવામાં આવી જાય તો મોંથી માંડીને અન્નમાર્ગના ઘણાં ભાગો સુધી સોજો આવી જાય છે. હોઠ અને જીભ પણ સૂજી જાય છે. તાળવા પર સતત ખંજવાળ આવવી એ પણ એલર્જીનું લક્ષણ છે. આ સિવાય પેટનો સખત દુખાવો-ચૂંક, જીવ ડહોળાવો, ઝાડા-ઉલટી વગેરે અનેક રીતે એલર્જી કરતાં પદાર્થ સામે રિએક્શન આવી શકે છે.
કેટલીક વાર પેટને લગતાં લક્ષણોને બદલે, પિન્ટુના કિસ્સામાં થયું એમ, ચામડી પર કે શ્વસનમાર્ગમાં પણ એલર્જીનું રિએક્શન દેખાય છે. ચામડી પર ખંજવાળ, ચકામાંઓ ઉપરાંત સોજો કે નાની ફોડકીઓ ઊઠી આવવાનું પણ બનતું હોય છે. એ જ રીતે શ્વાસમાં ગૂંગળામણ થવા ઉપરાંત શરદી-છીંક-ખાંસી, છાતીનો દુ:ખાવો વગેરે અનેક રીતે એલર્જીનું રિએક્શન આવી શકે. ક્યારેક ખોરાકી ચીજવસ્તુની એલર્જીને કારણે આધાશીશીનો હુમલો પણ આવી શકે. આમ, ખાદ્ય પદાર્થોની એલર્જી જુદા જુદા એટલા ચિત્રવિચિત્ર સ્વરૂપે આવે છે કે એનું નિદાન કરવામાં પણ તકલીફ પડે છે વળી, આ બધા લક્ષણો એ ખાદ્ય પદાર્થ સામેની એલર્જીને કારણે છે કે ખાદ્ય પદાર્થમાં રહેલા કોઇ ઝેરી તત્વને કારણે છે, એ શોધવામાં પણ મુશ્કેલી નડતી હોય છે. જો ખાવામાં કોઇ ઝેરી વસ્તુ આવી ગઇ હોય તો પણ પેટમાં દુ:ખવું, ઝાડા-ઉલટી વગેરે અનેક લક્ષણો આવે છે, જે એલર્જીમાં પણ આવી શકે, પર.તુ એક જ પ્રકારનો ખોરાક જેટલી વાર ખાવામાં આવે એટલી વાર જો રિએક્શન આવતું હોય તો અમુક ચોક્કસ ખાદ્ય પદાર્થ સામે એલર્જી હોવાનું નિદાન થઇ શકે છે.
સામાન્ય રીતે આપણે જે ખોરાક ખાઇએ છીએ એ ખોરાકનું જઠર અને આંતરડામાં બરાબર પાચન થાય છે. અને ખોરાકનું તેના ઘટકોમાં વિભાજન થાય છે. એટલે ઘઉંની રોટલી ખાધા પછી રોટલીના નાના નાના ટુકડાઓ પર પાચકરસો જાતજાતની પ્રક્રિયાઓ કરીને એમાં રહેલાં પ્રોટીનને તોડી તોડીને સૌથી નાના ઘટક એમીનો એસિડના સ્વરૂપમાં લાવી દે છે. આ રીતે સંપૂર્ણ પાચન થઇ ગયા પછી જે રીતે તે ઘટક આંતરડામાંથી લોહીમાં ભળી જાય છે, અને શરીરને તાકાત અને પ્રોટીન આપવા માટે ઉપયોગી બને છે. કેટલીક વાર ખોરાકનું છેક નાના ઘટક સુધી પાચન થાય એ પહેલાં જ એનો થોડો ભાગ આંતરડામાંથી લોહીમાં ઘૂસી જાય તો આ ટુકડાને શરીરરક્ષક દળ પરદેશી ઘૂસણખોર જ સમજી લેશે અને એટલે એનાં એન્ટિજન સામે એન્ટિબોડીના સ્વરૂપમાં શસ્ત્રો છેડાશે. જો ખોરાકનું સૌથી નાના ઘટકમાં પાચન થાય તો પછી આવો પ્રશ્ન ઉભો જ ન થાય, કારણકે પંચમહાભૂતમાંથી બનેલ અને ખોરાકના છેવટના ઘટકોમાં કોઇ ફરક હોતા જ નથી. એટલે કે શરીરની અંદર માંસપેટીઓ તૂટવાથી બનતા એમીનો એસિડ અને ખોરાકમાં લીધેલ એમીનો એસિડને શરીરરક્ષક દળ અલગ અલગ ઓળખી જ નથી શક્તું પણ જ્યારે અધકચરા પચેલા ખોરાકી પ્રોટીનના ટુકડાઓ લોહીમાં પ્રવેશે ત્યારે એમીનો એસિડની ભિન્ન ગોઠવણીને કારણે શરીરના પ્રોટીન કરતાં એ અલગ ઓળખાઇ જાય છે અને શરીરરક્ષક દળનું નિશાન બની જાય છે. એક તંદુરસ્ત માણસનું આંતરડું આખી જીંદગીમાં આશરે સો ટન જેટલો ખોરાક પચાવે છે. આમાંથી બહુ ઓછા પ્રમાણમાં પ્રોટીન ટુકડાઓ લોહીમાં પ્રવેશે છે. જ્યારે ઝાડા થવાથી આંતરડામાં સોજો આવી ગયો હોય ત્યારે ખોરાક આપવામાં આવે તો ખોરાકના સૌથી નાના ઘટકોને બદલે આવાં થોડા મોટા ટુકડાઓ લોહીમાં વધુ પ્રમાણમાં ઘૂસી જાય છે અને પરિણામે શરીર એ ખોરાકી પ્રોટીન સામે વધુ એન્ટિબોડી બનાવે છે. આપણે જાણીએ છીએ કે શરીરરક્ષક દળ કુલ પાંચ જાતના એન્ટિબોડી બનાવે છે. આમાંથી દુશ્મન સામે લડવા માટે લોહીમાં IgM અને IgG પ્રકારના એન્ટબોડી અને શરીરના વિવિધ સ્રાવોમાં IgA પ્રકારના એન્ટિબોડી મુખ્ય કામગીરી બજાવે છે. IgA એન્ટિબોડી લાળ, આસું, નાકના સ્રાવ, દુધ વગેરે સ્રાવમાં હોય છે. એટલે જ્યારે કોઇ દુશ્મન અન્નમાર્ગમાં પહોંચે ત્યારે ત્યાંથી એ લોહી સુધી પહોંચે એ પહેલાં જ IgA એન્ટિબોડી એ દુશ્મનને ઝડપી લે છે. એની સાથે જોડાઇને દુશ્મનને લોહીમાં પ્રવેશતું અટકાવે છે. આ કારણસર જ લાંબા સમય સુધી માતાનું દૂધ (અને એટલે એમના IgA એન્ટિબોડી) પીતા બાળકને જલદી એલર્જી નથી થતી. જે લોકોમાં IgA એન્ટિબોડીનું પ્રમાણ ઓછું હોય અને એને બદલે એલર્જી માટે જવાબદાર IgE એન્ટિબોડીનું વધારે હોય એમને એલર્જી થવાની શક્યતાઓ ખૂબ વધી જાય છે. આ સિવાય એલર્જી કરવા માટે આનુવંશિક પરિબળો પણ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. એલર્જી થતી હોય એવાં માણસના જનીનમાં અમુક એવા ફેરફારો થતાં હોય છે કે જેને કારણે એ માણસના શ્વેત-અફસરો (લિમ્ફોસાઇટ) બિનજરૂરી લડાઇને અટકાવી નથી શક્તાં. પરિણામે બે આખલાંની લડાઇમાં શરીરના અન્ય નિર્દોષ કોષો (ઝાડ)નો ખુરદો બોલી જાય છે. આમ એલર્જી થવા માટે (૧) જનીન દ્રવ્ય (૨) IgA એન્ટિબોડીનું ઓછુ પ્રમાણ અને (૩) આંતરડામાંથી લોહીમાં શોષાતા પ્રોટીન દ્રવ્યમાં વધારો જવાબદાર હોય છે. વધુ પ્રમાણમાં લોહીમાં પહોંચી ગયેલ ખોરાકી પ્રોટીન એન્ટિજન સામે IgE એન્ટિબોડી યુદ્ધ કરે છે. અને આ યુદ્ધ પર શરીરરક્ષક દળનો કાબૂ ન રહેતાં એની વિપરીત અસરો અન્નમાર્ગ, ચામડી કે શ્વસનમાર્ગ પર એલર્જીક રિએક્શનના સ્વરૂપે જોવા મળે છે.
ખોરાકી એલર્જી કરવા માટે અમુક ચોક્કસ પ્રકારના ખોરાક જ જવાબદાર હોય એવું જોવા મળ્યું છે. બાળકોમાં થતી ખોરાકી એલર્જીમાંથી નેવું ટકા કિસ્સાઓમાં એલર્જી કરવા માટે દૂધ, ઇંડા, કઠોળ, સોયાબીન, ઘઉં કે માછલી જવાબદાર હતાં ઘરે કે સ્કૂલના ભણતર દરમ્યાન ક્યારેય ઇંડાને હાથ પણ ન લગાડનાર પિન્ટુ કોલેજ કંપનીમાં ઇડાંમાંથી બનાવેલ કેક, આઇસ્ક્રીમ વગેરે છૂટથી ખાવા લાગેલો અને બહારગામ ગયો ત્યારે આમલેટ પણ ખાધી. આને કારણે એ જ્યારે જ્યારે મિત્રો સાથે વધુ ફરતો ત્યારે અને આમલેટ ખાધા પછી એને એલર્જીનું રિએક્શન આવવા માંડતું. ઇંડા સિવાય નાના બાળકોમાં ગાયના દુધની એલર્જી ઘણીવાર જોવા મળે છે. ધાવણા બાળકને જ્યારે ધાવણ ઉપરાંત ઉપરનું દૂધ શરૂ કરવામાં આવે ત્યારે જો એને દૂધની એલર્જી હશે તો તરત ઝાડા અને રડવાનું (પેટમાં દુ:ખવાને લીધે) ચાલુ થઇ જશે. આ જ રીતે ઘણાં બાળકોને બિ(સ્કટ કે રોટલી શરૂ કરતી વખતે ઘંઉની એલર્જી દેખાડે છે.
આપણે અહીં માત્ર જે ખોરાકી પદાર્થો સામે રોગપ્રતિકારક તંત્ર લડાઇ શરૂ કરીને રિએક્શન લાવે એવા પદાર્થોની જ વાત કરી છે. કારણકે રોગપ્રતિકારક તંત્ર અને તેના IgE જેવાં એન્ટિબોડી જ્યારે ખોરાકમાંના એન્ટિજન સામે યુદ્ધ કરે છે, ત્યારે જ સાચા અર્થમાં એલર્જી થઇ છે એવું કહી શકાય. ઘણીવાર અમુક બાળકોમાં પાચનશક્તિ ઓછી હોય અને ચોક્કસ પદાર્થ (દા.ત. દૂધમાં રહેલ લેકટોસ)ને પચાવવા માટેના ચોક્કસ ઉત્સેચકની ખામી હોય તો પણ ખાધા પછી ઝાડા-ઉલટી થઇ શકે. પણ એ વખતે આવું રિએક્શન એલર્જી તરીકે નહીં પણ 'અપચા' તરીકે ઓળખાય છે. આ જ રીતે ખોરાકમાં રહેલ કોઇ ચોક્કસ પદાર્થ શરીરના અમુક ભાગો પર દવા જેવી અસર કરતાં હોય છે. દા.ત. ચીઝમાં રહેલ ટાયરેમીન નામનું એમીનો એસિડ જો ખોરાકમાં વધુ પ્રમાણમાં લેવાય તો મગજ પર એની વિપરીત અસર થઇ શકેછે, અને માથું પણ દુખી શકે. આ જ રીતે અમુક માછલીઓ, બિયર વેગેરમાં હીસ્ટામીન નામનું રસાયણ મોટા પ્રમાણમાં હોય છે. આપણે જાણીએ છીએ કે એલર્જીની શરૂઆત થાય ત્યારે એલર્જી કરતાં પદાર્થ અને IgE એન્ટિબોડી ભેગા થવાથી માસ્ટ સેલમાંથી હીસ્ટામીન નીકળે છે, જે એલર્જીના શરૂઆતના રિએક્શન માટે જવાબદાર હોય છે. એટલે જ્યારે એલર્જી જેવા લક્ષણોની શરૂઆત થાય ત્યારે લક્ષણો ખરેખર ખોરાકી એલર્જીને કારણે છે કે ખોરાકમાંના હીસ્ટામીનને કારણે એ નક્કી કરવું મુશ્કેલ બની જાય છે.
કેટલીકવાર કોઇ ચોક્કસ ખોરાકને બદલે ખોરાક સાચવવા માટે વપરાતાં પિ્રઝર્વેટિવ્સ કે રંગ-સુગંધ માટે ભેળવાતાં એડિટિવ્સ પણ રિએક્શનનું કારણ થઇ શકે છે. આવું રિએક્શન રોગપ્રતિકારક તંત્ર(એલર્જી)ને કારણે નથી ઉદભવતું પરંતુ જે તે પદાર્થની રાસાયણિક લાક્ષણિકતાઓને કારણે આવે છે. એટલે કેટલાંક લોકોને ખોરાકમાં નાંખેલા પીળા રંગ (ટાર્ટારેઝિન ડાય) સામે રિએક્શન આવે છે. તો વળી અમુક લોકોને 'ચાઇનીઝ' રેસ્ટોરંટમાં ચાઇનીઝ ફ્રૂડ ખાવાથી રિએક્શન આવે છે. આ રિએક્શનનું કારણ ચાઇનીઝ સોસમાં વપરાતું મોનો સોડિયમ ગ્લ્યુટામેટ નામનું રસાયણ છે. આ રિએક્શન ''ચાઇનીઝ રેસ્ટોરંટ સિન્ડ્રોમ'' તરીકે ઓળખાય છે. નાના બાળકોમાં, ખાસ તો ત્રણ વર્ષથી નાનાં ભૂલકાઓમાં, લીંબુ, મોસંબી, કેરી જેવાં ખાટા ફળો ખાધા પછી ઝાડા થવા, ખંજવાળ આવવી, ચકામાં થવા વગેરે તકલીફો શરૂ થઇ જાય છે. આ તકલીફો પણ ઇમ્યૂનિટી (એલર્જી)ના રિએશનને કારણે નથી થતી, પણ એ ફળોમાં રહેલ ચોક્કસ રસાયણને લીધે થાય છે.
આમ અનેક જાતના ખાદ્ય પદાર્થો જાતજાતના રિએક્શન લાવી શકે છે. પણ આમાંથી સાચા અર્થમાં એલર્જીનું રિએક્શન (ખોરાકમાંના એન્ટિજન સામે IgE એન્ટિબોડીની લડાઇ) બહુ ઓછા ખોરાકને લીધે થાય છે. આવાં ખરેખર એલર્જી કરતાં પદાર્થોમાં ગાયનું દૂધ, ઇંડા, માછલી, ઘંઊ, સોયાબીન અને કઠોળનો સમાવેશ થાય છે. કઠોળો પૈકી વટાણા એલર્જી કરવા માટે ઘણીવાર જવાબદાર હોય છે.
કોઇક વસ્તુની એલર્જી છે, એ નક્કી કરવું તો બહુ સહેલું છે, પણ એ 'કોઇક વસ્તુ' શોધી કાઢવાનું કામ અટપટા ગુનેગારને પકડતા ડિટે(ક્ટવ જેવું જ અઘરું છે. એલર્જી થવાનો સમય, પ્રકાર અને એ થતાં પહેલાં ખાધેલ બધા ખોરાકના લિસ્ટનો ઝીણવટપુર્વક અભ્યાસ કરવો પડે છે અને ક્યારેક તો આવો લંબાણપૂર્વક કરેલો અભ્યાસ પણ 'ગુનેગાર' ખોરાક તરફ આંગળી ચીંધી નથી શક્તો. આથી ઉલ્ટું કોઇવાર સામાન્ય આડીઅવળી વાતમાંથી દર્દીને અચાનક ઝબકારો થાય છે કે 'પેલે દિવસે આવો ખોરાક ખાધો પછી જ ઝાડા થયેલાં અને આ જે પણ એવું જ થયું' અમુક વાર અમુક ખોરાક પ્રત્યેનો દર્દીનો પૂર્વગ્રહ આખી તપાસને ઊધાં પાટા પર ચડાવી દે છે. દર્દીએ અનુભવ પરથી એલર્જી કરતી વસ્તુ શોધી કાઢવી હોય તો એક બે વસ્તુ ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી જોઇએ. (૧) ખોરાક ખાધા પછી તરત જ એલર્જીના લક્ષણો દેખાય તો એ ખોરાક એલર્જી માટે જવાબદાર હોવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે. સામાન્ય રીતે ખોરાક ખાધા પછી કલાકો કે દિવસો પછી ઉદભવતા લક્ષણોનું કારણ એલર્જી નથી હોતું. (૨) એક જ પ્રકારનો ખોરાક વારંવાર લેવાથી, દર વખતે એલર્જીના લક્ષણો દેખાવાં જરૂરી છે. એક જ ખોરાક એક દિવસ એલર્જી કરે અને બીજે દિવસે ન કરે એવું શક્ય નથી.
જો આ રીતે વિચાર કરવાથી કોઇ ચોક્કસ ખાદ્ય પદાર્થ પર શંકા જાય તો એ પદાર્થ અને એની બધી બનાવટો ખાવાનું એક થી બે અઠવાડિયા સુધી દર્દીએ બંધ કરી દેવું જોઇએ. જ્યારે કોઇ ચોક્કસ ખોરાક પર શંકા ન જતી હોય ત્યારે ડોક્ટર ગાયનું દૂધ, ઇંડા, ઘંઉ, કઠોળ, વટાણા, સોયાબીન, માછલી વગેરેમાંથી કોઇ એક ખોરાકને બે અઠવાડિયા માટે છોડવાની સલાહ આપશે. જે વસ્તુ ખોરાકમાંથી બાકાત રાખી હોય એ જ વસ્તુ સામે જો દર્દીને એલર્જી હોય તો દર્દીને રાહત લાગશે અને ઝાડા, ખંજવાળ કે અન્ય કોઇ પણ લક્ષણો આવતાં હોય તો એ બધા આપોઆપ દૂર થઇ જશે.
આ રીતે ખોરાકમાંથી બાકાત રાખવામાં આવેલ વસ્તુની એલર્જી છે, એ નિ:શંકપણે સાબિત કરવા માટે ડોક્ટરની સલાહથી ફરીથી જે તે ખાદ્ય પદાર્થ શરૂ કરવામાં આવે છે. આ રીતે એલર્જી કરતો પદાર્થ પાછો ખોરાકમાં શરૂ થવાથી જો ખરેખર એ જ પદાર્થ સામે દર્દીને એલર્જી હશે તો અઠવાડિયાની અંદર અંદર એલર્જીના બધા લક્ષણો પાછા આવી જશે. જે ખોરાક બંધ કરવાથી એલર્જી જતી રહે અને ચાલુ કરવાથી એલર્જી શરૂ થઇ જાય એ ખોરાક જ નિ:શંકપણે એલર્જી માટે જવાબદાર સાબિત થઇ જાય છે. પણ ક્યારેક દર્દી અથવા બાળદર્દીના મા-બાપ અમુક ખોરાક પ્રત્યે માનસિક પૂર્વગ્રહ ધરાવતાં હોય તો પૂર્વગ્રહને કારણે પણ એલર્જી જેવાં લક્ષણો દેખાઇ શકે. જ્યારે આવી શક્યતાઓ હોય ત્યારે દર્દી ઓળખી ન શકે એવા સ્વરૂપમાં-બીજા ખોરાક સાથે ભેળવીને કે કેપ્સ્યૂલમાં પેક કરીને જે તે ખોરાક આપવામાં આવે છે, જેથી પૂર્વગ્રહને કારણે કોઇ રિએક્શન આવવાની શક્યતા નિવારી શકાય છે. જો દર્દી આ રીતે ટ્રાયલ પુરતો પણ અમુક ખોરાક છોડવા તૈયાર ન હોય અથવા એટલો સમય બગાડવા ન માંગતો હોય તો એની ચામડી પર ઇન્જેક્શન મૂકીને પણ એલર્જીની જાણકારી મેળવી શકાય છે. જે ખોરાકનો ટેસ્ટ કરવો હોય એ શુદ્ધ સ્વરૂપમાં મેળવી એના એન્ટિજન (ઓળખપત્ર) છૂટા પાડવામાં આવે છે. આ એન્ટિજન ચામડીમાં ઇન્જેક્શન વાટે દાખલ કરવામાં આવે છે. જો લોહીમાં એ એન્ટિજન સામે એલર્જી કરવા માટે જવાબદાર IgE એન્ટિબોડી હાજર હશે તો ઇન્જેક્શનની જગ્યાએ સોજો આવી જશે. આમ જુદા જુદા અનેક ખોરાક સામે એલર્જીનો ટેસ્ટ થઇ શકે છે. આ ટેસ્ટની મર્યાદા એ છે કે જેટલી વસ્તુ સામે આ ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે એ દરેક સામે ખરેખર એલર્જી હોવી જરૂરી નથી. દા.ત. કોઇ દર્દી પર આ ટેસ્ટ કરતી વખતે દૂધ, ઇંડા અને ઘંઉ માટે ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવ્યો. પણ હકીકતમાં માત્ર દુધ સામે જ ગણનાપાત્ર એલર્જી હોય એવું શક્ય છે. હા, જે પદાર્થો સામે ટેસ્ટ નેગેટિવ આવે, ચામડીમાં ઇન્જેક્શન આપવા છતાં સોજો ન આવે એ પદાર્થો સામે એ માણસને એલર્જી નથી એવું ખાત્રીપુર્વક કહી શકાય ખરું.
આ ઉપરાંત એલર્જીના નિદાન માટે દર્દીના લોહી પર રેડિયો એલર્જાે સોર્બન્ટ ટેસ્ટ (RAST) નામની એક તપાસ કરવામાં આવે છે, જે ચોક્કસ પદાર્થ (એન્ટિજન) સામેના લોહીમાં ફરતાં IgE એન્ટિબોડી શોધી કાઢે છે. આ ટેસ્ટનો ફાયદો એટલો જ છે કે દર્દી ઘણાં બધા ટેસ્ટ ઇન્જેક્શન લેવામાંથી અને ક્યારેક ભાગ્યે જ આવા ઇન્જેક્શનને કારણે ઉદ્્ભવતા એલર્જીના ખતરનાક હુમલામાંથી બચી જાય છે. ખોરાકી એલર્જી સિવાય અન્ય એલર્જીઓ (શરદી, અસ્થમા વગેરે)માં પણ આવા જ પ્રકારનો ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.
બીજી કોઇ પણ એલર્જીની જેમ ખોરાકી એલર્જીમાંથી સારા થવાનો એક જ ચોક્કસ રસ્તો છે. એલર્જી કરતાં પદાર્થથી દૂર રહેવું. જેવું નક્કી થાય કે અમુક પદાર્થ એલર્જી કરે છે કે તરત એને ખોરાકમાંથી બાકાત કરી નાંખવો જોઇએ. જો દૂધ, ઘંઉ, ઇંડા જેવી પોષણની દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વની વસ્તુ બાકાત કરવી પડે તો એ સિવાયના ખોરાકમાંથી પૂરતું પોષણ મળી રહે એનો ખાસ ખ્યાલ રાખવો જોઇએ. વરસ, બે વરસ પછી એલર્જી કરતાં ખાદ્ય પદાર્થને ફરીથી ખોરાકમાં દાખલ કરીને એલર્જી છે કે નહીં એ જોઇ લેવું જોઇએ. ઘણાં લોકો, ખાસ તો બાળકોમાં, સમય જતાં ખોરાકી એલર્જી અદ્રશ્ય થઇ જાય એવું બને છે.
એલર્જી કરતાં ખાદ્ય પદાર્થના ત્યાગ સિવાય બીજી કોઇ દવા કે ઇમ્યૂનોથેરપી ખોરાકી એલર્જી સારી કરવામાં ઉપયોગી થઇ શક્તી નથી. એટલે કોઇ દવા કે થેરપીથી એલર્જી સારી થઇ જશે એવા ભ્રમમાં રહેવાને બદલે એલર્જી કરતાં પદાર્થને નવ ગજના નમસ્કાર કરી દેવામાં જ શાણપણ રહેલું છે.
