રોગના જંતુ કે ઝેર સામે લડવાની તાલીમ આપી ને જે તે રોગ સામે માણસને રક્ષણ આપવા માટે અપાતી રોગપ્રતિકારક રસીઓ બાળકોને તેમજ મોટાઓને માટે આશિર્વાદરૂપ સાબિત થાય છે.
અનેક બાળકોના મૃત્યુ અટકાવતી બી.સી.જી.ની રસી, પોલીયોની રસી, ત્રિગુણી રસી અને હિપેટાઇટીસની રસી બાળક છ મહિનાનું થાય ત્યાં સુધીમાં અને ઓરીની રસી નવ મહીને આપી દેવી જરૂરી છે.
આપણું રોગપ્રતિકારક તંત્ર જ્યારે વ્યવસ્થિત કામ કરતું હોય ત્યારે આપણાં શરીરને કેવું જડબેસલાક સંરક્ષણ મળે છે એ આપણે અત્યાર સુધીની ચર્ચામાં જોઇ ગયાં. આવું સુવ્યવસ્થિત તંત્ર ખોટકાય ત્યારે કેવા કેવા અનર્થો સર્જી શકે એનો પણ ખ્યાલ મેળવી લઇએ. આ રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં ત્રણ પ્રકારની મુખ્ય ખામીઓ ઉદભવી શકે છે.
૧. જરૂર કરતાં વધારે બળપ્રયોગ કરે.આ ત્રણે ખામીઓને લીધે જુદા જુદા અનેક રોગો શરીરમાં થાય છે. રોગપ્રતિકારક તંત્ર જરૂર કરતાં વધારે બળપ્રયોગ કરે ત્યારે શાં પરિણામો આવે તે અંગે આ પ્રકરણમાં જોઇશું.
કોઇ શહેરમાં હુલ્લડ થાય કે રમખાણ થાય ત્યારે પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળોની મોટી ફોજ ત્યાં ઉતરી આવે છે. હુલ્લડને કડક હાથે ડાબી દેવાના જોશમાં ને જોશમાં ઘણીવાર આ દળ જરૂર કરતાં વધારે બળપ્રયોગ કરવા લાગે છે, પરિણામે હુલ્લડખોર કે તોફાની માણસોની સાથે સામાન્ય શાંતિપિ્રય માણસ પણ વિના વાંકે કુટાઇ જાય છે. દર વખતે તોફાનો દરમિયાન આવાં અનેક કિસ્સાઓ આપણાં ધ્યાનમાં આવે છે. પોલીસનું સાચુ કામ તો શાંતિપિ્રય માણસને સંપૂર્ણ રક્ષણ આપવાનું જ છે. પણ પોલીસને તોફાનોની એવી ''એલર્જી'' છે કે, તેઓ એ પ્રત્યે વધુ પડતી સંવેદનશીલતા રાખે છે, જેને પરિણામે એ સમયે જરૂર કરતાં વધુ બળપ્રયોગ કરીને પોલીસ વાંકગુના વગરના માણસોને પણ હેરાન કરી નાંખે છે.
શરીરના રક્ષકો-શ્વેતસૈનિકોની બાબતમાં પણ આવું જ બની શકે છે. ઘણાં મોણસોનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર અમુક પદાર્થો પ્રત્યે વધુ પડતું સંવેદનશીલ હોય છે. પરિણામે આ પદાર્થોની હાજરી માત્રથી આખા શરીરમાં મોટી ઉથલપાથલ મચી જાય છે, જે એલર્જિક રોગ તરીકે બહાર દેખાય છે. બે ગેંડાની લડાઇમાં જેમ ઝાડનો ખો નીકળી જાય છે એમ એલર્જીથી શરીરના કોષોને નુકશાન થાય છે.
આમ, એલર્જી એટલે અમુક પદાર્થો પ્રત્યે વધુ પડતાં સંવેદનશીલ રોગપ્રતિકારક તંત્રનો એ પદાર્થો સામે જરૂર કરતાં વધારે બળપ્રયોગ. આ વધારાના બળપ્રયોગને પરિણામે શરીરના કોઇને કોઇ કોષો પર હંમેશા વિપરિત અસર થાય છે. દા.ત. કોઇને ઘરની ધૂળની એલર્જી હોય તો ધૂળનો એકાદ કણ નાકમાં ઘૂસતાની સાથે શરીરરક્ષક દળ એની પર બેરહમીથી તૂટી પડે છે અને આ વધુ પડતાં બળપ્રયોગને કારણે દર્દીને છીંક પર છીંક અને નાક ગળવાનું શરૂ થઇ જશે. આ જ રીતે જુદા જુદા પદાર્થોથી એલર્જીક અસ્થમાં (દમ), હાથ-પગ સૂજી જવા, ચકામાં પડવાં, ખંજવાળ આવવી વગેરે જાતજાતના રિએક્શન આવી શકે.
હકીકતમાં આ પ્રકારની ઉપર જણાવેલ એલર્જી કરવામાં IgE પ્રકારનાં એન્ટિબોડી અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. જ્યારે પણ એલર્જી કરતો પદાર્થ શરીરમાં પ્રવેશે ત્યારે બીજા કોઇ પણ બાહ્ય પદાર્થની જેમ એ પદાર્થનું ઓળખપત્ર અર્થાત્ એન્ટિજન શરીરરક્ષક દળના સૈનિકો તપાસે છે. સામાન્ય રીતે હાનિકારક એન્ટિજન શરીરમાં પ્રવેશે ત્યારે IgE એન્ટિબોડીનું કામ તેની સાથે લાગેલા માસ્ટ સેલમાંથી હીસ્ટામીન અને અન્ય રસાયણો મુક્ત કરવાનું હોય છે. આ રસાયણોની અસર થવાથી જે તે જગ્યાએ રક્તવાહિનીઓ પહોળી થાય છે. પરિણામે એ દુશ્મન એન્ટિજનને માત કરવા માટે અન્ય એન્ટિબોડી (IgE) તથા શ્વેતસૈનિકોનો મોટો કાફલો એ જગ્યા સુધી પહોંચી શકે.
એલર્જીથી પીડાતા દર્દીમાં, આ જ પ્રક્રિયા મોટા પાયે પ્રમાણભાન વીસરીને થાય છે. જે એન્ટિજન સામે એલર્જી હોય એ એન્ટિજન સામે કામ કરે એવાં IgE એન્ટિબોડીનું પ્રમાણ આવા દર્દીઓમાં ખૂબ વધી ગયુ હોય છે. એટલે જ્યાં માત્ર લાઠીથી કામ ચાલી ગયું હોય એવાં કિસ્સામાં શરીરરક્ષક દળ તોપ લઇને હાજર થઇ જાય છે! પરિણામે આપણી જાણ બહાર જે એન્ટિજનનો સહજપણે નિકાલ થઇ શક્યો હોત એ એન્ટિજનનો નિકાલ શરદી, અસ્થમા, ચકામા કે ઝાડા જેવાં વધારાના બિનજરૂરી લક્ષણો સાથે થાય છે. આ દરેક લક્ષણ જુદી જુદી જાત ના એન્ટિજન (જે આવા કિસ્સામાં એલર્જન તરીકે પણ ઓળખાય છે) થી થતાં હોય છે અને દરેકનું જુદુ જુદુ મહત્ત્વ હોય છે. એટલે આપણે દરેક રિએક્શનની અલગ અલગ ચર્ચા કરીશું. પણ એ વાત યાદ રહેવી જોઇએ કે આ બધા રિએક્શનમાં IgE એન્ટિબોડી મુખ્વત્વે જવાબદાર હોય છે.
એલર્જી વિશે આટલી સામાન્ય જાણકારી પછી હવે એલર્જીથી થતી શરદી(એલર્જીક ર્હાઇનાટિસ) વિશે વિગતે જોઇએ.
એલર્જીક શરદીનો એક માત્ર કાયમી ઉપાય એલર્જી કરતી વસ્તુથી દૂર રહેવામાં જ છે!! આમ તો આ ઇલાજ એકદમ સીધો સાદો લાગે, પણ એલર્જી કરતી વસ્તુના લિસ્ટ પર ફરીથી નજર નાંખો તો ખ્યાલ આવશે કે એમાંની દરેક વસ્તુથી દૂર રહેવાનું કેટલું અઘરું છે. ગામડામાં રહેતા કોઇ પણ માણસ માટે પરાગરજની મોસમ દરમિયાન એનાથી દૂર રહેવું લગભગ અશક્ય છે. સિવાય કે દરેક વસંતઋતુમાં દર્દી ગામ છોડીને જતો રહે! આ જ રીતે ઘરમાં, ઘરની ધૂળની એલર્જીવાળા માણસને, સાફસફાઇ વખતે કે પથારી કરતી વખતે એલર્જીક શરદી ચાલુ થઇ જાય છે. એનાથી બચાવ માટે એટલો સમય ઘરમાંથી બહાર જતાં રહેવું પડે કે પછી એટલા સમય માટે નાક પર ભીનો રૂમાલ અથવા ફિલ્ટર બાંધીને ચલાવવું પડે. ભીના રૂમાલ પર હવાના રજકણ ચોંટી જાય છે. એ જ રીતે આધુનિક ફિલ્ટર ખાસ એલર્જીથી પીડતા દર્દીઓ માટે શોધાયું છે જે પહેરી લેવાથી એલર્જી કરતાં બધા પદાર્થોથી બચી શકાય છે પણ આવું ફિલ્ટર લાંબા સમય સુધી પહેરવું અગવડદાયક બને છે.
જ્યારે એલર્જીક શરદીને કારણે ખૂબ વધારે તકલીફ થતી હોય અથવા એલર્જી કરતો પદાર્થ શોધી ન શકાયો હોય અથવા એ પદાર્થથી દૂર રહેવાનું અશક્ય હોય ત્યારે દવાઓ વાપરવાની જરૂર પડે છે. એલર્જીમાં વપરાતી બધી દવાઓ એલર્જીને મૂળમાંથી નાબૂદ નથી કરી શક્તી. એ બધી દવાઓ માત્ર એલર્જીના લક્ષણોને દબાવવા પૂરતી જ ઉપયોગી થાય છે.
એલર્જીની પ્રક્રિયા શરૂ થાય ત્યારે હીસ્ટામીન નામનું રસાયણ માસ્ટ સેલમાંથી મુક્ત થાય છે અને એલર્જીના શરૂઆતના લક્ષણો માટે આ હીસ્ટામીન જ જવાબદાર હોય છે એ વાત આપણે આગળ જોઇ ગયા. આ હીસ્ટામીન નાકની રક્તવાહિનીઓને પહોળી થવાનો અને પહોળી થયેલી રક્તવાહિનીમાંથી વધુ શ્વેતસૈનિકો અને એમના શસ્ત્રો (એન્ટિબોડી) એલર્જી કરતાં પદાર્થ સુધી પહોંચી શકે એવી વ્યવસ્થા કરવાનો સંદેશ આપે છે. આ સંદેશ ઝીલવા માટે શરીરના ઘણાં બધા અવયવોમાં હીસ્ટામીન-રિસેપ્ટર આવેલા હોય છે, જે ટી.વી-રેડિયોના એન્ટેનાની જેમ કામ કરે છે. (ફરક એટલો જ કે ટી.વી ને રેડિયોના એન્ટેનાના રિસેપ્ટર વિદ્યુતચુંબકીય મોજાઓ ઝીલે છે.) હીસ્ટામીન રિસેપ્ટરનું કામ કોષ પર લાગેલ તાળા જેવું છે. આ તાળામાં હીસ્ટામીનરૂપી ચાવી લાગે તો જ કોષ હીસ્ટામીનનું કહેલું કામ કરે છે.
હીસ્ટામીન-રિસેપ્ટરના આ અભ્યાસ પછી વૈજ્ઞાનિકોએ એવી દવાઓ શોધી કાઢી છે જે તાળા પર ભળતી જ ચાવી લગાવી દે છે, જેનાથી તાળું ખૂલે પણ નહીં અને સાચી ચાવી (હીસ્ટામીન) ત્યાં લાગે પણ નહીં!! હીસ્ટામીન-રિસેપ્ટર બ્લોકર (અથવા એન્ટિહીસ્ટામીન)ના નામ હેઠળ મળતી આવી દવાઓ એલર્જીક શરદીના લક્ષણો કાબૂમાં લેવા માટે છૂટથી વપરાય છે. આ એન્ટિહીસ્ટામીન જૂથની દવાઓ છીંક, ખંજવાળ અને નાક ગળવાની તકલીફમાં સારી એવી રાહત આપે છે પણ આ જૂથની મોટા ભાગની દવાઓથી ઘેનની અસર આવે છે અને ક્યારેક એને કારણે કામ પર અકસ્માત થવાની શક્યતા રહે છે. જો કે હવે ઘેન ન ચડે એવી પણ એન્ટિહીસ્ટામીન દવાઓ શોધાઇ છે, જે અલબત્ત, જૂની દવાઓ કરતાં અનેકગણી મોંઘી છે.
ફેનીરેમાઇન (એવીલ), ક્લોર ફેનીરેમાઇન (સી.પી.એમ) ડાયફેન હાઇડ્રોમાઇન (બેનાડ્રીલ/હીસ્ટલ) વગેરે બહુ જાણીતી જૂની એન્ટિહીસ્ટામીન દવાઓના ઉદાહરણ છે. જ્યારે એસ્ટેમીઝોલ (એસ્ટેલોંગ/સ્ટેમીઝ-હીસ્ટાલોંગ), ફેક્ષોફેનીડીન વગેરે નવી ઘેનમુક્ત એન્ટિહીસ્ટામીન દવાઓનું ઉદાહરણ છે. (દવાનાં નામો ફક્ત સમજણ અને જાણકારી માટે જ લખ્યાં છે. ડોક્ટરને પૂછ્યા વગર કોઇ દવા લવી નહીં.)
આ સિવાય, એલર્જીક શરદી માટે કેટલીક દવાઓ એવી છે, જે એકવાર શરદી શરૂ થઇ ગયા પછી કંઇ ઉપયોગી ન થાય પણ શરદી થતાં પહેલાં નિયમિતપણે વાપરવામાં આવે તો એને થતી જ અટકાવવામાં ખૂબ ઉપયોગી નીવડે! એટલે જો કોઇ દર્દીને દર વસંતઋતુની શરૂઆતથી નિયમિત રીતે દવા વાપરવાથી આખી મોસમ એલર્જીક શરદીથી બચી શકાય છે.
ડાયસોડિયમ ક્રોમોગ્લાયકેટના નામે ઓળખાતી દવા નાકમાં નાખવાના ટીપાંના સ્વરૂપે મળે છે. આ દવા નાકમાં રહેલાં માસ્ટ સેલમાં એવો ફેરફાર કરે છે જેને પરિણામે માસ્ટ સેલમાંથી હીસ્ટામીન મુક્ત જ નથી થઇ શક્તું. એટલે એલર્જી કરતાં પદાર્થના એન્ટિજન સાથે IgE એન્ટિબોડી જોડાય ખરું પણ એને કારણે થતાં બીજા બધા પરિવર્તનો સ્થગિત થઇ જાય અને દર્દીને શરદીના કોઇ લક્ષણો સતાવે નહીં.
આ ઉપરાંત, નાકમાં નાંખવાના ટીપાં કે સ્પ્રેના સ્વરૂપે સ્ટીરોઇડ દવાઓ વાપરવામાં આવે તો એ દવા એલર્જીક શરદીના કેટલાંક લક્ષણો માટે જવાબદાર પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડીન અને લ્યૂકોટ્રીન જેવાં રસાયણોનું ઉત્પાદન અટકાવી દઇને દર્દીને શરદીથી બચાવી લે છે. જો યોગ્ય ડોઝમાં વ્યવસ્થિત રીતે આ ટીપાં કે સ્પ્રે વપરાય તો સ્ટીરોઇડની ગોળીઓથી થઇ શકે એવી કોઇ આડઅસર આ રીતની (ટીપાં/સ્પ્રે સ્વરૂપની) વપરાશથી જોવા મળતી નથી.
દવાઓથી પણ કોઇ ફાયદો ન જણાય તો છેલ્લાં ઉપાય તરીકે ઇમ્યૂનોથેરપીની વપરાશ થાય છે, જેને વિશે બીજી બધી એલર્જી અંગે વાત કર્યા પછી વિગતે (પ્રકરણ-૨૩માં) જોઇશું.