વધુ વજન કરતાં પણ ખતરનાક જોખમી પરિબળ છે મોટી ફાંદ. કોઇ પણ પુરુષના પેટનો ઘેરાવો ૮૫ સે.મી. અને સ્ત્રીમાં ૮૦ સે.મી. કરતાં ઓછો હોય તે ઇચ્છવાયોગ્ય છે.
પુરુષોમાં વજન ખૂબ વધારે ન હોય પણ ફાંદ મોટી હોય તો પણ ડાયાબિટીસ, હાઇબ્લડપ્રેશર, વધુ ટ્રાયગ્લીસરાઇડ અને ઓછુ એચ.ડી.એલ. કોલેસ્ટેરોલ, હ્રદયરોગ વગેરે અનેક તકલીફો શરૂ થઇ શકે છે.
પચ્ચીસ વર્ષ જુવાનજોધ ધર્મેશની તબિયત છેલ્લાં અઠવાડિયાથી ખરાબ હતી. રોજ સખત તાવ આવતો, ખાંસી સાથે પીળા ગળફા પડતા હતા અને છાતીમાં થોડો થોડો દુખાવો થતો હતો. શરૂઆતમાં તો તાવ આવ્યો એટલે ફેમિલી ડોક્ટરે મલેરિયાની દવા ચાલુ કરી દીધી પણ ત્રણ-ચાર દિવસ સુધી તાવે જરા પણ મચક ન આપી અને હોસ્પિટલમાં મોટા ડોક્ટર પાસે પહોંચી ગયો. ડોક્ટરે બધી તપાસ કરી એક્સ-રે પાડીને નિદાન કર્યું કે ધર્મેશને ન્યૂમોનિયાની બીમારી છે અને સારવાર માટે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવું પડશે. તરત ધર્મેશ હોસ્પિટલમાં દાખલ થઇ ગયો. ડોક્ટરે લખેલી બધી દવા એનો મિત્ર લઇ આવ્યો અને સિસ્ટરે નસમાં એક બાટલો ચાલુ કર્યો અને બીજા ઇંજેક્શનનો ચામડી નીચે ટેસ્ટ ડોઝ આપ્યા પછી સિસ્ટર બીજા દર્દીને બાટલો ચાલુ કરવા જતાં હતાં ત્યાં ધર્મેશનો મિત્ર દોડતો સિસ્ટર પાસે આવ્યો. ધર્મેશનો અચાનક શ્વાસ રૂંધાવા લાગેલો, આંખે અંધારાં આવી ગયાં અને જીભ પણ થોથવાવા લાગેલી. અને સિસ્ટર આવ્યા ત્યાં સુધીમાં તે બેભાન થઇ ગયેલો.
સિસ્ટરે તરત ઓક્સિજન ચાલુ કરી દીધો અને ઝડપથી ડોક્ટરને બોલાવી લાવ્યા. ડોક્ટર પણ ધર્મેશની હાલત જોઇ આષ્ચર્યચક્તિ થઇ ગયા. થોડીવાર પહેલાં જે આરામથી વાતચીત કરતો હતો, હરીફરી શક્તો હતો, એની અચાનક આવી હાલત કેમ થઇ ગઇ. ધર્મેશનું બ્લડપ્રેશર એટલું બધુ ઓછું થઇ ગયું કે માપી જ નથી શકાતું. હાથપાસેની નાડીમાં ધબકારા પણ આવતાં બંધ થઇ ગયેલા. ડોક્ટર સમજી ગયા કે આ તો પેનિસિલીન ટેસ્ટ ડોઝનું રિએક્શન છે! તેમણે નસ વાટે ચાલતાં બાટલાની ઝડપ વધારી દીધી અને એડ્રીનાલીન નામની જીવનરક્ષક દવાનું ઇંજેક્શન આપ્યું. કૃત્રિમ શ્વાછોચ્છ્વાસ અને કાર્ડિયેક મસાજ આપીને માંડ માંડ ધર્મેશને લગભગ મૃત હાલતમાંથી બચાવી શકાયો.
ધર્મેશના કેસપેપર પર લખાઇ ગયું ''સો(ન્સટિવ ટુ પેનિસિલીન'' (પેનિસિલીનથી અતિસંવેદનશીલ)
કરોડો લોકોની જિંદગી બચાવનાર એન્ટિબાયોટિક ગ્રુપની આશીર્વાદરૂપ દવા-પેનિસિલીન જીવલેણ રિએક્શન માટે કુખ્યાત છે. સદભાગ્યે, જીવલેણ રિએક્શન બહુ ભાગ્યે જ, લાખેક ઇંજેક્શન લેનારમાંથી માંડ દસેકને જ થાય છે. તે છતાં અમેરિકામાં દર વર્ષે આશરે એકસોથી પાંચસો મૃત્યુ આ પેનિસિલીનના રિએક્શનના કારણે થાય છે. એ જીવલેણ એલર્જીક રિએક્શન તબીબી ભાષામાં 'એનાફાઇલેક્ષીસ' કે 'એકર્જિક શોક' તરીકે ઓળખાય છે.
એનાફાયલેક્ષીસ એ એલર્જીનું સૌથી ભયાનક રૂપ છે, એવું કહી શકાય. એ રિએક્શનમાં એલર્જીનો મૂળભૂત ઘટનાક્રમ તો એકસરખો જ રહે છે. માત્ર એની તીવ્રતા અને વ્યાપકતા વધી જાય છે. બીજા શબ્દોમાં કહીઓ તો નાકમાં એલર્જી કરતી પરાગરજ સામેનું રિએક્શન એલર્જિક શરદીમાં મુખ્યત્વે નાક પૂરતું જ સીમિત રહે છે અને શ્વાસમાં લીધેલ ધૂળની રજકણ સામે અસ્થમાનું રિએક્શન ફેફસા પૂરતું જ મર્યાદિત રહે છે એવું એનાફાયલેક્ષીસમાં તો શરીરના દરેકેદરેક ભાગમાં એક સાથે રિએક્શન થઇ આવે છે.
નાક અને ફેફસાની એલર્જીની જેમ જ એનાફાયલેક્ષીસ પણ બાહ્ય એન્ટિજન સામે IgE પ્રકારના એન્ટિબોડી બનવાથી થાય છે. માસ્ટ સેલ પર લાગેલાં પેનિસિલીન વિરોધી એન્ટિબોડી જ્યારે શરીરમાં પેનિસિલીનને 'જૂએ' છે કે તરત માસ્ટ સેલમાંથી હીસ્ટામીન , બ્રેડીકાઇનીન, પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડીન, લ્યૂકોટ્રીન વગેરે અનેક રસાયણોનો મારો શરૂ કરી દે છે. હવે પેનિસિલીન તો નિર્જીવ પદાર્થ છે; એને આ બધાં રસાયણોની કશી અસર નથી થતી પણ મરો તો આજુબાજુના જીવતા શરીરના પોતાના કોષોનો થાય છે! આપણે આગળના પ્રકરણમાં જોઇ ગયા તેમ આ બધાં રસાયણો રક્તવાહિનીઓને પહોળી કરે છે (એટલે જ એલર્જિક શરદીમાં નાક ''બંધ'' થઇ જાય છે) અને શ્વાસનલિકાઓને સંકાચે છે. (એટલે જ અસ્થમામાં શ્વાસોચ્છ્વાસ કરવાની તકલીફ પડે છે.)
જ્યારે એક સાથે શરીરની બધી રક્તવાહિનીઓ પહોળી થઇ જાય ત્યારે બ્લડપ્રેશર એકદમ ઘટી જાય છે. (પાતળા પાઇપની પાછળ જો પહોળો પાઇપ લગાવીને પાણી પહોંચાડવામાં આવે તો જેમ પાણીનું ''પ્રેશર'' ઘટી જાય છે, એ જ રીતે પાતળી રક્તવાહિનીઓ અચાનક પહોળી થઇ જાય તો બ્લડપ્રેશર ઘટી જાય છે.) બ્લડપ્રેશર અચાનક ઘટી જવાથી શરીરના અવયવો સુધી પૂરતું લોહી પહોંચી જ નથી શક્તું. ઓછા 'પ્રેશર'થી નળમાં પાણી પહોંચતું હોય ત્યારે નીચાણવાળા વિસ્તારો અથવા નીચે લેવલે નંખાયેલ નળોમાં પાણી પહોંચે છે અને ઉપરવાસના લોકો માથે હાથ દઇને બેસે છે એવું શરીરના અવયવોમાં પણ થાય છે. જો રક્તવાહિનીમાં લોહી વધુ પહોંચે છે અને માથામાં પ્રેશરના અભાવે નહિવત્ !
માથાને-મગજને લોહી ન મળે કે ઓછું મળે ત્યારે મગજને બચાવવા કુદરતે અદભૂત વ્યવસ્થા કરી છે. જેવું મગજને લોહી પહોંચતું ઓછું થાય કે ઊભેલા માણસે આંખે અંધારા આવવા લાગે છે, ચક્કર આવે છે અને છેવટે એ પડી જાય છે. જમીન પર પડી જવાથી માથું અને પગ એક જ સપાટીમાં આવી જાય છે. અને એટલે પગ તરફ જેટલું લોહી જાય એટલું જ લોહી, એટલા જ પ્રેશરે, માથા તરફ પણ જઇ શકે. પરિણામે, લોહીના અભાવે મગજના કોષો મૃત્યુ પામતાં અટકે છે!
મગજની જેમ જ શરીરના બીજા અવયવોને પણ બ્લડપ્રેશર ઓછુ થઇ જવાથી લોહીની ખેંચ પડે છે. તબીબી ભાષામાં આવી સ્થિતિને ''શોક'' કહેવામાં આવે છે. જો ''શોક'' ની સ્થિતિ લાંબો સમય ચાલે તો મગજ ઉપરાંત કિડનીને ગંભીર નુકશાન થઇ શકે છે. અને ઘણીવાર ''શોક''માંથી માંડ માંડ બચાવી લીધેલ વ્યક્તિની બંને કિડની કામ કરતી બંધ થઇ જાય એવા કિસ્સાઓ જોવા મળે છે.
માસ્ટ સેલમાંથી નીકળેલ રસાયણો રક્તવાહિનીને પહોલી કરવા ઉપરાંત રક્તવાહિનીની દીવાલમાં એવાં ફેરફાર કરે છે, જેનાથી વધુ ને વધુ પ્રવાહી, એ(ન્ડબોડી અને શ્વેતસૈનિકો રક્તવાહિનીમાંથી બહાર નીકળીને આજુબાજુના કોષમાં પહોંચી શકે. નાકમાં આવું ન થાય ત્યારે નાક 'ગળવાનું' અને એની દીવાલો પર 'સોજો' આવી જવાનું પરિણામ આવે છે. એનાફાયલેક્ષીસમાં તો આખા શરીર પર આ રીતે 'સોજો' આવી શકે. પણ ઘણાં કિસ્સાઓમાં મોં, જીભ, નાક, ગળા અને શ્વાસનળીમાં આ પ્રક્રિયા વઘુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. ગળા અને શ્વાસનળીની શરૂઆતના ભાગમા એલર્જીને કારણે સોજો આવી જવાથી દર્દીને શ્વાસ લેવામાં ખૂબ તકલીફ પડે છે અને દરેક શ્વાસ વખતે ઘરર.... ઘરર.... એવા ઘરઘરાટી સાંભળવા મળે છે. આ ઉપરાંત શ્વાસનલિકાઓ પણ અસ્થમાના રિએક્શનની જેમ, સંકોચાઇ જાય ત્યારે દર્દી માટે શ્વાસોચ્છ્વાસ લગભગ અશક્ય બની જાય અને જો ''શોક'' થી માણસ બચી જાય તો ક્યારેક આ ગૂંગળામણને કારણે મૃત્યુ સુધી પહોંચી જાય છે!
આમ, એનાફાયલેક્ષીસમાં IgE એન્ટિબોડીથી થઇ શક્તા બધી જાતના રિએક્શન શરીરના ઘણા ભાગોમાં ખૂબ તીવ્ર સ્વરૂપે જોવા મળે છે અને આ જ કારણસર એનાફાયલેક્ષીસના ઘણા કેસ જીવલેણ સાબિત થાય છે.
એનાફાયલેક્ષીસ સિવાય પણ પેનિસિલીન બીજા જાતજાતના એલર્જિક રિએક્શન કરી શકે છે. સૌથી મજાની વાત તો એ છે કે આ બધી એલર્જી માટે જવાબદાર પેનિસિલીન, શરીરમાં આવતાં બીજા બધા એન્ટિજન કરતાં બહુ નાનું હોય છે. એન્ટિજન અંગેના પ્રકરણમાં આપણે જોઇ ગયેલા કે મોટા ભાગના એન્ટિજનમાં મૂળભૂત રીતે પ્રોટીન ઘટક રહેલું હોય છે, જ્યારે પેનિસિલીનમાં તો પ્રોટીન પણ નથી હોતું! એટલું જ નહીં, જ્યારે પેનિસિલીનને શરીરની બહાર IgE એન્ટિબોડી સામે ધરવામાં આવે તો IgE એન્ટિબોડી એની સામે કોઇ રિએક્શન નથી કરી શક્તા. પેનિસિલીનને જ્યારે શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે ત્યારે સૌથી પહેલાં તો એના નાના ભાગોમાં ટુકડા થઇ જાય છે. પછી આ ટુકડાની કરચો શરીરમાં ફરતાં પ્રોટીન પર લાગી જાય છે. ને જ્યારે પ્રોટીન પર સવાર થયેલ પેનિસિલીનનો ટુકડો IgE ને ભેટે ત્યારે જ ખરેખરી તકલીફ ચાલુ થાય છે.
આમ, જ્યારે શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવેલ પેનિસિલીનના ટુકડાઓ શરીરના પ્રોટીન પર સવાર થાય ત્યારે એ આખા સંકુલને શ્વેતસૈનિકો, બાહ્ય એન્ટિજન તરીકે ઓળખવાની ભૂલ કરે છે અને એની સામે એન્ટિબોડીરૂપી શસ્ત્રો બનાવી યુદ્ધ માંડે છે. એકવાર પ્રોટીન પર લાગેલા પેનિસિલીનના ટુકડાઓ સામે એન્ટિબોડી બની જાય એ પછી શરીરમાં જો આ પેનિસિલીનના ટુકડાઓ છુટા ફરતાં હોય તો પણ એન્ટિબોડી તેને ઓળખી કાઢે છે અને તીવ્ર રિએક્શન શરૂ કરી દે છે. ઘણીવાર પેનિસિલીનના ટુકડાઓ રક્તકણ પર લાગી ગયા હોય તો, પેનિસિલીનને ખતમ કરવા માટે બનેલ એન્ટિબોડી પેનિસિલીનની સાથે સાથે રક્તકણને પણ ખતમ કરી નાંખે છે! આમ રાજાના નાક પર બેઠેલ માખીને તલવારથી મારનાર વાંદરા જેવી જ ભૂલ, રક્તકણ પર બેઠેલ પેનિસિલીનના ટુકડાઓને મારવા માટે એન્ટિબોડી વીંઝીને શ્વેતસૈનિકો કરે છે!
પેનિસિલીન ઉપરાંત બીજી અનેક દવાઓ એનાફાયલેક્ષીસ કરી શકે છે. આમાં, શરીરના કોઇ ભાગ પર નાની વાઢકાપ કરતાં પહેલાં, એ ભાગને બહેરો (સંવેદનશીલ)કરવા માટે વપરાતા લોકલ એનેસ્થેટિક, ખાસ પ્રકારના એક્સ-રે ફોટા પાડવા માટે શરીરમાં દાખલ કરાતી રેડિયો ઓપેક ડાય, લોહી એકદમ ફિક્કું પડી ગયું હોય ત્યારે નસ વાટે બાટલામાં અપાતાં લોહતતત્વના ઇંજેક્શનો, અને અન્ય પ્રાણીઓના લોહીમાથી બનેલ વિવિધ ઇંજેક્શનો મુખ્યત્વે જવાબદાર હોય છે. ઘણી બધી એન્ટિબાયોટીક દવાઓ પણ એનાફાયલેક્ષીસ કરી શકે છે પણ એનું પ્રમાણ પેનિસિલીન જેટલું વધારે નથી હોતું. જુદા જુદા ઇન્ઝાઇમ અને હોર્મોન્સ પણ પ્રોટીનમાંથી બનતાં હોય છે. એટલે એના ઇંજેક્શનો પણ એનાફાયલેક્ષીસ કરવા માટે ઘણીવાર જવાબદાર હોય છે. એ જ રીતે અન્ય માનવનું લોહી કે લોહીમાંથી બનતાં જુદા જુદા ઇંજેક્શનો પણ ક્યારેક આવા જીવલેણ એલર્જિક રિએશનનું કારણ બનતાં હોય છે.
''ડ્રગફીવર'' નામન સાંભળીને નવાઇ લાગશે; તાવ અને બીમારી સારી કરવા માટે તો દવા હોય છે. એ દવા જ કંઇ તાવ લાવે? હા, જો કોઇ દવા સામે અમુક વિશિષ્ટ પ્રકારની એલર્જી હોય તો જ્યારે જ્યારે એ દવા લેવામાં આવે ત્યારે તાવ આવે અને દવા બંધ કરવામાં આવે ત્યારે તાવ ગાયબ!!
હકીકતમાં કોઇ પણ પ્રકારનો તાવ લાવવા માટે શ્વેતસૈનિકો જ જવાબદાર હોય છે. દુશ્મન સામે જ્યારે નાના નાના છમકલાં જ થતાં હોય ત્યારે આખા શરીરને તો એની ખબર નથી પડતી, પણ જ્યારે બળિયો દુશ્મન હોય ત્યારે યુદ્ધ કરતાં કરતાં શ્વેતસૈનિકોને એવું લાગે કે આ યુદ્ધની તો શરીરને જાણ થવી જોઇએ. આવે વખતે શ્વેતસેૈનિકો (મેક્રોફેઝ અને ન્યૂટ્રોફીલ મુખ્યત્વે) ઇન્ટરલ્યૂકીન-૧ નામનું રસાયણ લોહીમાં વહેતું મૂકે છે, જે બીજા શ્વેતસૈનિકોને મદદમાં બોલાવવા ઉપરાંત મગજમાં આવેલા હાઇપોથેલેમસ નામના વિભાગ પર અસર કરે છે. આ હાઇપોથેલેમસ શરીરના તાપમાનને નિયંત્રિત કરતું એક ખાસ કેન્દ્ર હોય છે. આ તાપમાન-નિયંત્રણ કેન્દ્ર લોહીમાં રહેલા ઇન્ટરલ્યૂકીન-૧ ની અસર હેઠળ શરીરના બધા કોષો, રક્તવાહિનીઓ અને સ્નાયુઓને શરીરનું તપામાન વધારવાનો આદેશ આપે છે, જે આપણે તાવ સ્વરૂપે જોઇએ છીએ.
અમુક પ્રકારની દવાઓ સામે શરીરનું રોગપ્રતિકારક તંત્ર જો અવળો રિસ્પોન્સ (પ્રતિસાદ) આપે તો આ દવાઓ શરીરના શ્વેતસૈનિકોને ઉશ્કેરીને છેવટે તાવ લાવવા માટે જવાબદાર બને છે. જીવલેણ ચેપોથી બચવા માટે વપરાતી પેનિસિલીન જૂથની દવાઓ સીફેલોસ્પોરીન, એરીથોમાઇસીન, ક્લોરેમ્ફ્રેનીકોલ અને સલ્ફાજૂથની દવાઓ, બ્લડપ્રેશર માટે વપરાતી એમ-ડોમા; અરે, એલર્જી માટે ઘણીવાર વપરાતી એન્ટિહીસ્ટામીન દવાઓ, હ્રદયની અમુક બીમારીઓમાં વપરાતી ક્વીનીડીન, પ્રોકેઇનેમાઇડ વગેરે દવાઓ; તથા ટી.બી.માં વપરાતી આઇ.એન.એચ. અને સ્ટ્રેપ્ટ્રોમાઇસીન ડ્રગફીવર કરવા માટે જાણીતી છે.
આ દવાઓ દરેક માણસમાં તાવ નથી લાવતી. માત્ર એ દવાથી અતિસંવેદનશીલ અમુક માણસોમાં જ ક્યારેક તાવ આવે છે. ખાસ તો જ્યારે તાવને સારો કરવા માટે (દા.ત. અમુક ચેપને કારણે શરૂ થયેલ કામ માટે) જીવાણુવિરોધી દવા લેવામાં આવે અને એ દવાથી જ તાવ આવવા લાગે ત્યારે આ દવાજન્ય તાવને ઓળખવો મુશ્કેલ પડે છે. જો કે દવાને કારણે આવતો તાવ હંમેશ એ દવા બંધ કરવાથી બંધ થઇ જાય છે અને ભૂલેચૂકે એ દવા પાછી લેવામાં આવે તો પાછો ચાલુ થઇ જાય છે, આમ જ્યારે પણ દવાજન્ય તાવની શંકા હોય ત્યારે બધી દવા એક-બે દિવસ બંધ કરીને જોવું જોઇએ. જો દવા ચાલુ રાખ્યા સિવાય છૂટકો જ ન હોય તો સ્ટીરોઇડ અને પેરાસિટામોલથી તાવને કાબૂમાં રાખીને દવાનો કોર્સ પૂરો કરાવી શકાય. બને ત્યાં સુધી તો, આવી દવા લેવાનું ટાળવું એ જ એકમાત્ર ઇલાજ છે, આ ડ્રગફીવરનો!