3. વિભાગ - ૩ : એલર્જી

     આપણને ઘણાં લોકો એવાં મળતા હોય છે, જેને વરસના અડધોઅડધ દિવસ નાક ગળવાનું અને છીંક આવવાનું ચાલુ હોય છે. ઘણાં લોકો એવું કહેતા પણ સંભળાય છે કે મારે તો શરદીનો કોઠો જ છે. શરીરમાં કાયમી થઇ ગયેલ શરદીનું અગત્યનું કારણ એ એલર્જી છે. દર દશ માણસે એકથી બે માણસ એલર્જીથી થતી શરદીનો ભોગ બન્યા હોય છે.

     અમુક જ વસ્તુથી એલર્જી થાય છે એવું કહી શકાય નહીં પરતું નાકમાં થતી એલર્જી કરવા માટે મોટા ભાગના કેસમાં થોડાક ચોક્કસ પદાર્થો જ જવાબદાર હોય છે એવું જોવા મળ્યું છે.

     નાકમાં એલર્જી કરનાર પદાર્થોમાં ઘણો મોટો ફાળો ઘાસ કે છોડની પરાગરજનો છે. ઘાસ કે છોડની પરાગરજ એક છોડમાંથી બીજા છોડ સુધી પહોંચે તો જ એની વંશવૃદ્ધિ ચાલુ રહે. સુંદર ફૂલવાળા છોડમાં પરાગરજના ટ્રાન્સપોર્ટનું કામ પતંગિયા જેવાં જીવજંતુઓ કરતાં હોય છે. પણ ઘાસ નિંદામણ તથા અન્ય કેટલાંક છોડમાં આ ટ્રાન્સપોર્ટનું કામ પવન કરે છે. પવનનો સપાટો પરાગરજને વાતાવરણમાં દૂર સુધી લઇ જાય છે અને વજનમાં હલકી હોવાથી આ પરાગરજ લાંબા સમય સુધી હવામાં તરતી રહે છે. શ્વાસ લેતી વખતે નાકમાં જવાથી આ પરાગરજના એન્ટિજન નાકની શ્લેષ્મત્વચા પર રહેલ માસ્ટ સેલ સાથે સંકળાયેલ IgE એન્ટિબોડી સાથે જોડાય છે જે તરત એલર્જીનું રિએક્શન શરૂ કરી દે છે.

     પરાગરજ ઉપરાંત નાકમાં એલર્જી કરતો બીજો અગત્યનો પદાર્થ એટલે ઘરની જૂની ધૂળ (ડસ્ટ)!! ગાદલાં, શેતરંજી, જાજમ, તકિયા, પડદા વગેરેમાંથી જૂની ધૂળ ઊડે ત્યારે એ ધૂળમાં નાના નાના અનેક જંતુઓ હોય છે. આ જંતુની અઘાર એલર્જી કરવા માટે જવાબદાર હોય છે. આ ઉપરાંત પાલતું કૂતરા, બિલાડાં જેવાં રુવાટીવાળાં પ્રાણીઓના વાળ કે પક્ષીઓના પીછામાંથી ઊડતાં રજકણો પણ ઘણીવાર એલર્જી કરતાં હોય છે. ઘરમાં પથારી કરતી વખતે કે કચરો વાળતી વખતે ધૂળ અને રજકણ ઊડવાથી એલર્જીક શરદીની શરૂઆત થઇ જાય છે.

     ઘરની બહાર સડતા પદાર્થો કે મરેલાં પ્રાણીઓ પર થતી ફૂગ ઘણીવાર પવનના સપાટામાં આવીને હવામાં ફરવા લાગે છે. આ ફૂગથી પણ એલર્જી થતી હોય છે. ક્યારેક એરક(ન્ડશન મશીન પર ફૂગ લાગી ગઇ હોય તો આ મશીનમાંથી ફૂંકાતી હવાની સાથે ફૂગ પણ રૂમમાં તરવા લાગે છે અને અતિસંવેદનશીલ માણસને તરત શરૂ થઇ જાય છે.

     આમ, નાકમાં એલર્જી કરવા માટે મુખ્યત્વે
(૧) પરાગરજ
(૨) ઘરની ધૂળ (એમાં રહેલ જંતુની અઘાર)
(૩) વાળ-પીંછામાંથી ઉડતાં રજકણો અને
(૪) ફૂગ જવાબદાર હોય છે.

     એલર્જી કરતાં પદાર્થો ઉપરાંત બીજાં કેટલાંક પરિબળો પણ શરદી વધારવામાં ભાગ ભજવતા હોય છે. જો માણસ વધુ પડતા માનસિક તણાવ હેઠળ હોય તો શરદી વધુ પ્રબળ બની જાય છે. આ જ રીતે ધૂમાડાથી પ્રદુષિત વાયુઓ તાપમાનમાં અચાનક પરિવર્તનથી, લાંબો સમય ભીના રહેવાથી કે પંખા નીચે બેસવાથી અમુક લોકોમાં શરદી વધી જાય છે. જો કે આવું બધા લોકોમાં જોવા નથી મળતું અને ઇમ્યૂનિટી આ પ્રકારની શરદી માટે જવાબદાર નથી હોતી.

     સામાન્ય તંદુરસ્ત માણસના નાકમાં કોઇ પદાર્થ જાય તો નાકનું સ્વાભાવિક રિએક્શન એ પદાર્થને નાક બહાર કાઢી નાંખવાનું હોય છે અને એકાદ છીંક કે અન્ય કોઇ રીતે શરીરને ખાસ કંઇ જાણ પણ ન થાય એ રીતે જે તે પદાર્થનો નિકાલ થઇ જાય છે. પણ જેને એલર્જી થતી હોય એવાં માણસના નાકમાં એલર્જી કરતો પદાર્થ જાય ત્યારે એ પદાર્થ એમ ને એમ પડ્યો રહે તો જેટલું નુકશાન થાય એથી વધારે નુકશાન શરીરરક્ષક દળના બળપ્રયોગને કારણે થાય છે.

     નાકમાં, એલર્જન અને IgE એન્ટિબોડીનો મેળાપ થતાં જ માસ્ટ સેલમાંથી હીસ્ટામીન અને અન્ય રસાયણો નીકળવા લાગે છે. આ રસાયણોથી નાકમાં ખંજવાળ આવવી અને છીંક આવવી શરૂ થઇ જાય છે અને નાકની ગ્રંથિઓનો સ્રાવ વધવા લાગે છે (નાક ગળવા લાગે છે). મોટા ભાગના દર્દીઓને સવાર સવારમાં જ પંદર-વીસ-પચ્ચીસ છીંકો આવી જાય છે. આ ઉપરાંત જ્યારે જ્યારે એલર્જ કરતો પદાર્થ નાકમાં જાય ત્યારે છીંકવાના હુમલાઓ આવે છે. અને એ દશ-પંદર મિનિટ માટે દર્દી હેરાનપરેશાન થઇ જાય છે. વળી, નાકમાં, ગળામાં કે આંખમાં ખંજવાળ આવવાથી પણ દર્દી અસ્વસ્થતા અનુભવે છે.

     હીસ્ટામીનની અસર હેઠળ નાકમાંથી, લીક થતાં નળની માફક, પાણી જેવું પાતળું પ્રવાહી ગળવા લાગે છે. દિસવમાં એક-બે રૂમાલ ભીના થવા એ ઘણાં દર્દીઓ માટે સામાન્ય વાત હોય છે. હીસ્ટામીન માસ્ટ સેલમાં બનીને તૈયાર પડ્યું હોય છે. એટલે એલર્જીમાં સૌથી પહેલી અસર એની દેખાય છે.પણ આની સાથે સાથે એલર્જીની શરૂઆત થતાં જ પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડીન અને લ્યૂકોટ્રીન જેવાં અન્ય રસાયણો પણ બનવાના શરૂ થઇ જાય છે, જેની અસર શરૂ થતાં સમય લાગે છે પણ એ અસર લાંબા સમય સુધી રહે છે. આ રસાયણો મુખ્યત્વે નાકની રક્તવાહિનીઓ પહોળી કરવાનું કામ કરે છે, જેથી ત્યાં વધુ પ્રમાણમાં લોહી પહોંચી શકે. આમ આ રસાયણો નાકમાં ઇન્ફ્લેમેશન (ર્હાઇનાઇટિસ) કરી મૂકે છે અને નાકની અંત:ત્વચા પર સોજો આવી જાય છે. નાકની અંદર મર્યાદિત જગ્યામાં રક્તવાહિનીઓ પહોળી થવાથી તેમ નાકની અંદરની ત્વચા પર સોજો આવવાથી, શ્વાસોચ્છ્વાસ માટે હવાની અવરજવરનો માર્ગ સાંકડો થઇ જાય છે અને ઘણીવાર આ કારણે નાક બંધ થઇ જાય છે.

     નાનાં બાળકોમાં જો કાયમી શરદીને કારણે લાંબો વખત નાક બંધ રહે તો એને મોં વાટે શ્વાસ લેવાની ટેવ પડી જાય છે, પરિણામે મોં ખુલ્લું રહે છે, જેને કારણે નીચેનું જડબું ઉપરના જડબા કરતાં પાછળ રહે અને દાંત એકબીજા પર બરાબર ગોઠવાય નહીં એવું બને. વળી, મોંનું પોલાણ મોટું અને ઊંડું રહે છે અને મોંનુ તળિયું ઊંચું ચડી જાય છે. આ ઉપરાંત, લાંબા સમય સુધી સતત નાકમાં ખંજવાળ અને સ્રાવને લીધે બાળક નાકના ટેરવાને હથેળી વડે ઉપર તરફ ધકેલતું રહે છે, જેથી ટેરવા પર આડો સળ પડી જાય છે. કેટલાંક છોકરાઓમાં કાયમી શરદીને લીધે આંખની નીચે કાળા ધબ્બા પડી ગયેલા જોવા મળે છે. કાયમી શરદીને કારણે માણસની ગંધ પારખવાની શક્તિ ઓછી થઇ જાય છે. ક્યારેક કાયમી શરદીને લઇને મોંમાંથી દુર્ગંધ પણ આવે છે. આ ઉપરાંત, એલર્જીક શરદીથી કાનમાં દુ:ખે, ધાક પડી જાય કે બહેરાશ આવી જાય એવું પણ બનતું હોય છે.

     શરદીના લક્ષણોથી જ એલર્જીક શરદીના નિદાન પર પહોંચવું મુશ્કેલ છે પણ કોઇ ચોક્કસ પદાર્થની હાજરીથી થતી શરદી કે કોઇ ચોક્કસ ઋતુમાં થતી શરદી કે વારંવાર થયા કરતી અથવા ચાલુ ને ચાલુ જ રહેતી શરદી એલર્જીક શરદીની તરફેણ કરે છે.

     એલર્જીથી થતાં બધા રોગોના ચોક્કસ નિદાન સુધી પહોંચવા માટે જુદા જુદા ટેસ્ટ વિશે પાછળથી (પ્રકરણ-૨૦માં) વિગતવાર વાત કરીશું. આ ટેસ્ટથી કઇ વસ્તુ ખરેખર એલર્જી કરવા માટે જવાબદાર છે એ જાણી શકાય છે.

     એલર્જીક શરદીનો એક માત્ર કાયમી ઉપાય એલર્જી કરતી વસ્તુથી દૂર રહેવામાં જ છે!! આમ તો આ ઇલાજ એકદમ સીધો સાદો લાગે, પણ એલર્જી કરતી વસ્તુના લિસ્ટ પર ફરીથી નજર નાંખો તો ખ્યાલ આવશે કે એમાંની દરેક વસ્તુથી દૂર રહેવાનું કેટલું અઘરું છે. ગામડામાં રહેતા કોઇ પણ માણસ માટે પરાગરજની મોસમ દરમિયાન એનાથી દૂર રહેવું લગભગ અશક્ય છે. સિવાય કે દરેક વસંતઋતુમાં દર્દી ગામ છોડીને જતો રહે! આ જ રીતે ઘરમાં, ઘરની ધૂળની એલર્જીવાળા માણસને, સાફસફાઇ વખતે કે પથારી કરતી વખતે એલર્જીક શરદી ચાલુ થઇ જાય છે. એનાથી બચાવ માટે એટલો સમય ઘરમાંથી બહાર જતાં રહેવું પડે કે પછી એટલા સમય માટે નાક પર ભીનો રૂમાલ અથવા ફિલ્ટર બાંધીને ચલાવવું પડે. ભીના રૂમાલ પર હવાના રજકણ ચોંટી જાય છે. એ જ રીતે આધુનિક ફિલ્ટર ખાસ એલર્જીથી પીડતા દર્દીઓ માટે શોધાયું છે જે પહેરી લેવાથી એલર્જી કરતાં બધા પદાર્થોથી બચી શકાય છે પણ આવું ફિલ્ટર લાંબા સમય સુધી પહેરવું અગવડદાયક બને છે.

     જ્યારે એલર્જીક શરદીને કારણે ખૂબ વધારે તકલીફ થતી હોય અથવા એલર્જી કરતો પદાર્થ શોધી ન શકાયો હોય અથવા એ પદાર્થથી દૂર રહેવાનું અશક્ય હોય ત્યારે દવાઓ વાપરવાની જરૂર પડે છે. એલર્જીમાં વપરાતી બધી દવાઓ એલર્જીને મૂળમાંથી નાબૂદ નથી કરી શક્તી. એ બધી દવાઓ માત્ર એલર્જીના લક્ષણોને દબાવવા પૂરતી જ ઉપયોગી થાય છે.

     એલર્જીની પ્રક્રિયા શરૂ થાય ત્યારે હીસ્ટામીન નામનું રસાયણ માસ્ટ સેલમાંથી મુક્ત થાય છે અને એલર્જીના શરૂઆતના લક્ષણો માટે આ હીસ્ટામીન જ જવાબદાર હોય છે એ વાત આપણે આગળ જોઇ ગયા. આ હીસ્ટામીન નાકની રક્તવાહિનીઓને પહોળી થવાનો અને પહોળી થયેલી રક્તવાહિનીમાંથી વધુ શ્વેતસૈનિકો અને એમના શસ્ત્રો (એન્ટિબોડી) એલર્જી કરતાં પદાર્થ સુધી પહોંચી શકે એવી વ્યવસ્થા કરવાનો સંદેશ આપે છે. આ સંદેશ ઝીલવા માટે શરીરના ઘણાં બધા અવયવોમાં હીસ્ટામીન-રિસેપ્ટર આવેલા હોય છે, જે ટી.વી-રેડિયોના એન્ટેનાની જેમ કામ કરે છે. (ફરક એટલો જ કે ટી.વી ને રેડિયોના એન્ટેનાના રિસેપ્ટર વિદ્યુતચુંબકીય મોજાઓ ઝીલે છે.) હીસ્ટામીન રિસેપ્ટરનું કામ કોષ પર લાગેલ તાળા જેવું છે. આ તાળામાં હીસ્ટામીનરૂપી ચાવી લાગે તો જ કોષ હીસ્ટામીનનું કહેલું કામ કરે છે.

     હીસ્ટામીન-રિસેપ્ટરના આ અભ્યાસ પછી વૈજ્ઞાનિકોએ એવી દવાઓ શોધી કાઢી છે જે તાળા પર ભળતી જ ચાવી લગાવી દે છે, જેનાથી તાળું ખૂલે પણ નહીં અને સાચી ચાવી (હીસ્ટામીન) ત્યાં લાગે પણ નહીં!! હીસ્ટામીન-રિસેપ્ટર બ્લોકર (અથવા એન્ટિહીસ્ટામીન)ના નામ હેઠળ મળતી આવી દવાઓ એલર્જીક શરદીના લક્ષણો કાબૂમાં લેવા માટે છૂટથી વપરાય છે. આ એન્ટિહીસ્ટામીન જૂથની દવાઓ છીંક, ખંજવાળ અને નાક ગળવાની તકલીફમાં સારી એવી રાહત આપે છે પણ આ જૂથની મોટા ભાગની દવાઓથી ઘેનની અસર આવે છે અને ક્યારેક એને કારણે કામ પર અકસ્માત થવાની શક્યતા રહે છે. જો કે હવે ઘેન ન ચડે એવી પણ એન્ટિહીસ્ટામીન દવાઓ શોધાઇ છે, જે અલબત્ત, જૂની દવાઓ કરતાં અનેકગણી મોંઘી છે.

     ફેનીરેમાઇન (એવીલ), ક્લોર ફેનીરેમાઇન (સી.પી.એમ) ડાયફેન હાઇડ્રોમાઇન (બેનાડ્રીલ/હીસ્ટલ) વગેરે બહુ જાણીતી જૂની એન્ટિહીસ્ટામીન દવાઓના ઉદાહરણ છે. જ્યારે એસ્ટેમીઝોલ (એસ્ટેલોંગ/સ્ટેમીઝ-હીસ્ટાલોંગ), ફેક્ષોફેનીડીન વગેરે નવી ઘેનમુક્ત એન્ટિહીસ્ટામીન દવાઓનું ઉદાહરણ છે. (દવાનાં નામો ફક્ત સમજણ અને જાણકારી માટે જ લખ્યાં છે. ડોક્ટરને પૂછ્યા વગર કોઇ દવા લવી નહીં.)

     આ સિવાય, એલર્જીક શરદી માટે કેટલીક દવાઓ એવી છે, જે એકવાર શરદી શરૂ થઇ ગયા પછી કંઇ ઉપયોગી ન થાય પણ શરદી થતાં પહેલાં નિયમિતપણે વાપરવામાં આવે તો એને થતી જ અટકાવવામાં ખૂબ ઉપયોગી નીવડે! એટલે જો કોઇ દર્દીને દર વસંતઋતુની શરૂઆતથી નિયમિત રીતે દવા વાપરવાથી આખી મોસમ એલર્જીક શરદીથી બચી શકાય છે.

     ડાયસોડિયમ ક્રોમોગ્લાયકેટના નામે ઓળખાતી દવા નાકમાં નાખવાના ટીપાંના સ્વરૂપે મળે છે. આ દવા નાકમાં રહેલાં માસ્ટ સેલમાં એવો ફેરફાર કરે છે જેને પરિણામે માસ્ટ સેલમાંથી હીસ્ટામીન મુક્ત જ નથી થઇ શક્તું. એટલે એલર્જી કરતાં પદાર્થના એન્ટિજન સાથે IgE એન્ટિબોડી જોડાય ખરું પણ એને કારણે થતાં બીજા બધા પરિવર્તનો સ્થગિત થઇ જાય અને દર્દીને શરદીના કોઇ લક્ષણો સતાવે નહીં.

     આ ઉપરાંત, નાકમાં નાંખવાના ટીપાં કે સ્પ્રેના સ્વરૂપે સ્ટીરોઇડ દવાઓ વાપરવામાં આવે તો એ દવા એલર્જીક શરદીના કેટલાંક લક્ષણો માટે જવાબદાર પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડીન અને લ્યૂકોટ્રીન જેવાં રસાયણોનું ઉત્પાદન અટકાવી દઇને દર્દીને શરદીથી બચાવી લે છે. જો યોગ્ય ડોઝમાં વ્યવસ્થિત રીતે આ ટીપાં કે સ્પ્રે વપરાય તો સ્ટીરોઇડની ગોળીઓથી થઇ શકે એવી કોઇ આડઅસર આ રીતની (ટીપાં/સ્પ્રે સ્વરૂપની) વપરાશથી જોવા મળતી નથી.

     દવાઓથી પણ કોઇ ફાયદો ન જણાય તો છેલ્લાં ઉપાય તરીકે ઇમ્યૂનોથેરપીની વપરાશ થાય છે, જેને વિશે બીજી બધી એલર્જી અંગે વાત કર્યા પછી વિગતે (પ્રકરણ-૨૩માં) જોઇશું.