8. ઝાડા બંધ કરવાની દવાઓ કેટલી જરૂરી? કેટલી નુકશાનકારક?

જયારે જયારે ઝાડા-ઉલ્ટી થાય એટલે તરત એને બંધ કરવાની દવા લોકો માંગવા માંડે છે. ઘણાં લોકો એવી ખોટી માન્યતા ધરાવતાં હોય છે કે ઝાડા બંધ કરવાની દવા લેવાથી જલદી સાજા થવાય અને મૂળ રોગ મટી જાય! ખરી હકીકત એ છે કે ઝાડા બંધ કરવાની દવા ન તો જીવનરક્ષક દવા છે અને ન તો એનાથી ઝાડા મટાડવામાં કોઇ ફાયદો થાય છે. અચાનક થઇ આવેલ, પાણી જેવા પાતળા ઝાડા એ સામાન્ય રીતે આંતરડામાં વાઇરસ કે બેકટેરિયાનો ચેપ લાગવાને કારણે થાય છે. આ ચેપ લગાવનાર જંતુઓ કે એના ઝેરને ઝડપભેર આંતરડામાંથી બહાર ફેકી દેવા માટે ઝાડા-ઉલ્ટી થાય છે. એટલે ઝાડા થયા હોય એ વ્યક્તિમાં આંતરડાની ગતિ એકદમ વધી જાય છે. અને જેવાં ચેપી જંતુઓ કે એનુ ઝેર આંતરડામાંથી બહાર નીકળી જાય કે તરત આંતરડાની ગતિ પાછી નોર્મલ થઇ જાય છે. ટૂંકમાં, ઝાડા એ શરીરને ચેપી જંતુઓ કે ઝેરથી છુટકારો આપવા માટે થતુ ઉપયોગી કામ છે.

ઝાડા બંધ કરવાની દવા આંતરડાની ગતિ ઘટાડી દેવાનું કામ કરે છે. લોપરેમાઇડ નામની અફીણને મળતી આવતી દવા સામાન્ય રીતે ઝાડા બંધ કરવા માટે આજકાલ વપરાય છે. આ ઉપરાંત, ડાઇફીનોકસીલેટ અને એટ્રોપીન નામની દવાનું મિશ્રણ પણ ઝાડા બંધ કરવા માટે વપરાય છે. આંતરડાની ગતિ ઘટાડીને ઝાડા બંધ કરવાનો પ્રયત્ન કરવો એ શરીર ઉપયોગી કામમાં દખલ કરવા સમાન છે. ઝાડા બંધ કરવાની દવા લેવાથી ઝાડા કરનાર પરિબળ સામેની આંતરડાની લડાઇ નબળી પડી જાય છે. વળી, ઝાડા બંધ કરવાની દવા લેવાથી ઝાડા વાટે શરીર બહાર નીકળી જતાં પાણી અને ક્ષારનું પ્રમાણ કંઇ ઘટતુ નથી. અને ઝાડાથી થતાં મૃત્યુ ઝાડા બંધ કરવાની કોઇ ગોળીથી કયારેક અટકી શકતા નથી.

ઝાડા બંધ કરવાની દવા પોતે કયારેક મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે અથવા તો રોગને વધારી શકે છે. થોડા વર્ષો પહેલાં પાકીસ્તાનમાં, બાળકો માટે ઝાડા બંધ કરવાની દવા, લોપરેમાઇડ, સિરપના સ્વરૂપે મળતી હતી. આ દવા લેવાને કારણે ત્યાંના ૧૭ બાળકોના આંતરડા પર એટલી ગંભીર અસરો થઇ ગઇ કે આંતરડાની ગતિ ઘટીને સાવ શુન્ય થઇ ગઇ એટલે કે આંતરડા લકવાગ્રસ્ત થઇ ગયા. પેરાલાઇટીક ઇલીયસ તરીકે ઓળખાતી આંતરડાના લકવાની સ્થિતિ આ બાળકોના મૃત્યુ માટે જવાબદાર બની! આમ, ઝાડાથી થતાં મૃત્યુ બચાવવાનું તો એક બાજૂએ રહ્યુ પરંતુ ઝાડા બંધ કરવાની દવાએ જ બાળકોને મોતના મૂખમાં ધકેલ્યા. પાકીસ્તાનમાં, બીજા અનેક દેશોની જેમ, બાળકો માટેના લોપરેમાઇડ મિશ્રણો પર પ્રતિબંધ આવ્યો. જો મરડાના દર્દી (ઝાડા સાથે લોહી, ચિકાસ કે પરુ પડતુ હોય એવા દર્દી) આવી ઝાડા બંધ કરવાની દવા લે તો મરડા માટે જવાબદાર જંતુઓ આંતરડામાં વધુ ઝડપથી વિકાસ પામે છે અને આંતરડાને વધુ નુકશાન કરે છે. જે મરડો પાંચ-સાત દિવસમાં મટી જવાનો હોય એ દશ-પંદર દિવસ સુધી ચાલ્યા કરે એવુ બને છે. એટલે તમે દવા લઇને રાજી થયા કરો કે મરડાને કાબૂમાં લઇ લીધો છે અને ખરી હકીકત એ બને કે તમારી કુલ હેરાનગતિના દિવસો દોઢાથી બમણા થઇ જાય!

બજારમાં ''ઝાડાના સિરપ તરીકે ઓળખાતા ઘણાં સિરપમાં બિસ્મથ, કેઓલીન, પેક્ટીન વગેરે પદાર્થો હોય છે. આ બધા પદાર્થો પાણીની હાજરીમાં ફૂલે છે અને એને પરિણામે પાણી જેવા પાતળા ઝાડાને પેસ્ટ જેવા ઘટ્ટ બનાવે છે. પણ આ રીતે, દવાની મદદથી ઝાડાને ઘટ્ટ કરવાની ન તો ઝાડામાંથી સાજા થવાય છે ન તો ઝાડા વાટે શરીર બહાર નીકળી જતા પ્રવાહીમાં ઘટાડો થાય છે. વળી, બાઇન્ડીંગ મિશ્રણ આપ્યા પછી ઝાડા વાટે વહી ગયેલ પ્રવાહીનો સરખો અંદાજ નથી આવતો અને એટલે સારવારમાં ખૂબ જરૂરી એવુ ખાંડ-મીઠાનું પાણી યોગ્ય પ્રમાણમાં આપી નથી શકાતુ.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા અને બીજી ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ અને પુસ્તકો જણાવે છે કે નાના બાળકને અચાનક થઇ આવતા ઝાડાની સારવારમાં એન્ટિબાયોટીક દવાઓ માત્ર બે પરિસ્થિતિમાં વાપરવી જોઇએ -

(૧) જો દર્દીને મરડો થયો હોય તો અને (
૨) જો કોલેરાની શંકા હોય તો.

બસ આ બે પરિસ્થિતિ સિવાય બીજા બધા ઝાડામાં એન્ટિબાયોટીક દવાઓ વાપરવાની કોઇ જરૂર નથી. પરંતુ આપણા દુર્ભાગ્યે, ટી.બી. માટેની ખાસ દવા સ્ટે્રપ્ટોમાઇસીનથી માંડીને ટાઇફોઇડની દવા સીપ્રોફલોકસાસીનનો દુરુપયોગ સામાન્ય ઝાડામાં થાય છે. જેવી નવી એન્ટિબાયોટીક દવા બજારમાં આવી નથી કે એના બેફામ આડેધડ ઉપયોગો શરૂ થઇ જાય છે. નાના બાળકને થતા ઝાડામાંથી અડધાથી વધારે ઝાડાનું કારણ તો વાઇરસ હોય છે. ઝાડા માટે જવાબદાર વાઇરસ સામે કામ કરી શકે એવી કોઇ એન્ટીબાયોટિક દવા હજી સુધી શોધી શકાઇ નથી. વળી, અન્ય કારણોસર (દા.ત. બેકટેરિયા) થયેલા ઝાડા પણ આપોઆપ બે-ચાર દિવસમાં મટી જ જાય છે. અને મોટાભાગની એન્ટિબાયોટીક દવા લેવાથી આ ઝાડા જલદી સારા થાય છે એવું સાબિત નથી થઇ શકયુ. એન્ટિબાયોટીક દવા લેનાર અને ન લેનાર બાળકોની ઝાડાની બિમારી લગભગ એક સરખા સમય સુધી ચાલુ રહે છે એટલે બાળકને થયેલ સામાન્ય ઝાડા દરમ્યાન કોઇ જાતની એન્ટિબાયોટીક દવા લેવાની જરૂર નથી હોતી. નવી ને નવી એન્ટિબાયોટીક દવાઓ સામે સાદી બિમારીઓમાં વાપરવાથી એ દવાઓ સામે ઘણાં બધા બેકટેરિયા પ્રતિકારક શક્તિ મેળવી લે છે. અને પછી જયારે જીવલેણ બિમારીમાં આવી દવાઓની જરૂર પડે ત્યારે એ બિનઅસરકારક બની જાય છે. વળી, ઝાડાના દર્દીને એન્ટિબાયોટિક આપવાથી દર્દીના આંતરડામાં રહેલ શરીરને ઉપયોગી થાય એવા બેકટેરિયાઓ પણ નાશ પામે છે. અને આમ સાજા થવાનું તો બાજુએ જેટલુ ઉપયોગી હોય એટલું પણ દર્દી ખોઇ બેસે છે

અચાનક થઇ આવતાં, પાણી જેવા પાતળા ઝાડાને કારણે સૌથી વધુ ગંભીર તકલીફ શરીરમાંથી પાણી અને ક્ષાર ઓછા (ડાહાઇડ્રેશન) થઇ જવાથી ઉદભવે છે. ઝાડા વખતે મૃત્યુ કે કોમ્પ્લીકેશન બચાવવા હોય તો માત્ર આ ડાહાઇડ્રેશન ન થાય એટલું જ ધ્યાન રાખવુ જરૂરી હોય છે. શરીરમાંથી જેટલા પ્રમાણમાં ક્ષાર અને પાણી નીકળી જાય એટલાં જ પ્રમાણમાં જો મો વાટે ક્ષાર અને પાણીની પૂર્તિ કર્યા કરવામાં આવે તો ઝાડાથી ગભરાવવાની કંઇ જરૂર જ નથી. હકીકતમાં અચાનક થઇ આવેલ ઝાડા-ઉલ્ટીની એકમાત્ર સારવાર જ પાણી અને ક્ષારોની પૂર્તિ છે. યોગ્ય પ્રમાણમાં આ પૂર્તિ થઇ જાય પછી બીજી કોઇ દવા આપવાની જરૂર જ ઉભી નથી થતી.

ઘણાં લોકોને જાણીને નવાઇ લાગશે કે સાદા ઝાડાથી માંડીને કોલેરા સુધીના ઝાડામાં ભલે પાણી જેવા પાતળા ઝાડા થયા કરતાં હોય પણ મો વાટે લીધેલ પાણી-ક્ષાર-ગ્લૂકોક્ષ વગેરેનું પાચન અને શોષણ લગભગ નોર્મલ જેવું જ રહે છે. ચેપને કારણે થતા ઝાડાનું કારણ અપચો નથી હોતો પરંતુ ચેપને શરીરની બહાર ધકેલી દેવા માટે વધુ પડતાં પાણી અને ક્ષારનો આંતરડામાં થતો સ્રાવ ઝાડા માટે જવાબદાર હોય છે એટલે આંતરડાના બાકીના કામ લગભગ યથાવત ચાલુ રહે છે. આ હકીકતની જાણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વૈજ્ઞાનિકો પણ આજથી માત્ર ત્રીસેક વરસ પહેલાં જ થઇ હતી જયારે બાંગ્લાદેશમાં અનેક ઝાડા-ઉલ્ટીના દર્દીઓની જિંદગી ક્ષાર અને ગ્લૂકોઝનું પાણી પીવડાવીને બચાવવામાં આવી હતી.

સરકારી હોસ્પીટલો અને દવાખાનાઓમાં ઓ.આર.એસ. તરીકે જાણીતા ક્ષાર-ગ્લુકોઝના પડીકા મળે છે, જે ઝાડા માટેની એક માત્ર જીવનરક્ષક દવા છે. એક લીટર પાણીમાં આ ઓ.આર.એસનું સાડીસત્તાવીસ ગ્રામનું એક પેકેટ નાંખીને બનાવેલ દ્રાવણ જેટલાં પ્રમાણમાં ઝાડા થાય એટલા પ્રમાણમાં મો વાટે લેવુ જરૂરી છે. બજારમાં પણ અનેક જાતના ઇલેકટ્રોલાઇટ અને ગ્લુકોસના મિશ્રણવાળા પાવડર તૈયાર મળે છે. જેનો ઉપયોગ પણ ઝાડાની સારવારમાં થઇ શકે.

ઘેર બેઠાં પણ, ખાંડ અને મીઠાનો ઉપયોગ કરીને ઘરગથ્થુ ઓ.આર.એસ. બનાવી શકાય જે ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થઇ શકે. એક શેરિયો લોટો ભરીને લીધેલ ચોખ્ખા પીવાનાં પાણીમાં એક (ત્રણ આંગળીની) ચપટી ભરીને મીઠુ અને એક માચિસનું ખોખુ ભરીને ખાંડ નાંખવાથી આ ઓ.આર.એસ. તૈયાર થઇ જાય છે, જેનો ઉપયોગ પણ ઝાડાની શરૂઆતમાં જ પાણી અને ક્ષારની પૂર્તિ કરવા માટે કરવો જોઇએ. ઘરે બનાવેલ ખાંડ-મીઠાનું પાણી આંખના આંસુથી ખારુ ન હોવુ જોઇએ અને એકવાર બનાવ્યા પછી ચોવીસ કલાકની અંદર વાપરી નાંખવુ જોઇએ. સ્વાદ માટે એમાં લીંબુનો રસ ઉમેરી શકાય પણ લીંબુ ન હોય તો માત્ર ખાંડ અને મીઠાથી ચાલી શકે.

ટુંકમાં, ઝાડાની સારવારમાં ખાંડ-મીઠાનું કે ગ્લુકોઝ-ક્ષારનું દ્રાવણ (ઓ.આર.એસ.) જ એકમાત્ર જીવનરક્ષક દવા છે. આ સિવાય ઝાડા બંધ કરવાની દવા (એન્ટી મોટીલીટી ડ્રગ્સ) લેવાથી કોઇ વિશેષ ફાયદો થતો નથી. ઉલ્ટુ નાના બાળકમાં આવી દવા કે બાઇન્ડીંગ મિશ્રણો આપવામાં આવે તો ઝાડા વાટે કેટલું પાણી નીકળી ગયું અને કેટલું પાણી દર્દીને પીવા આપવું એ નક્કી કરવું મુશ્કેલ બને છે. કેટલાંક બાળકમાં ઝાડાને બદલે ઝાડા બંધ કરવાની દવાને કારણે ભારે મોટી તકલીફ કે મૃત્યુ પણ ઉદભવી શકે છે. બાળકોમાં મોટાભાગના ઝાડા વાઇરસથી થાય છે જેની પર એન્ટિબાયોટિકની કોઇ અસર થતી નથી હોતી. માત્ર મરડા અને કોલેરા જેવી તકલીફ માટે એન્ટિબાયોટિક દવાની જરૂર પડી શકે. યાદ રાખો, ખાંડ-મીઠાનું શરબત પીઓ અને ઝાડાના કોમ્પ્લિકેશનથી બચો. ''ઝાડાનું એક ઓસડ દીઠુ, મુઠી ખાંડ અને ચપટી મીઠુ.

દુષિત પાણી / ખોરાક વાટે જંતુઓ પેટમાં જવાથી મેાટા ભાગના ઝાડા થાય છે. જયારે પણ કોઇ દર્દીને ખૂબ વધારે પ્રમાણમાં ઝાડા થઇ આવે, ત્યારે ઝાડા વાટે ઘણું વધુ પ્રવાહી શરીરની બહાર નીકળી જાય છે. આને કારણે શરીરની અંદર પાણી અને ક્ષાર ઘટી જાય છે જે ડીહાઇડ્રેશન તરીકે ઓળખાય છે. ઝાડાના દર્દીના મૃત્યુ માટે આ ડીહાઇડ્રેશન જ મુખ્યત્વે જવાબદાર હોય છે.

જો ઝાડા વાટે શરીરમાંથી નીકળી જતાં પાણી અને ક્ષાર ની પૂર્તિ મો વાટે પાણી અને ક્ષાર પીવડાવીને કરવામાં આવે તો દર્દીને ગંભીર ડીહાઇડ્રેશનમાંથી ( અને એટલે મોતથી ) બચાવી શકાય છે. મોટાભાગના ઝાડા-ઊલટી આપોઆપ જ બે-ત્રણ દિવસમાં મટી જાય છે. એટલે આ બે-ત્રણ દિવસ સુધી જેટલું પાણી શરીરની બહાર નીકળી જાય એટલું જ પ્રવાહી જો મો વાટે પીધા કરવામાં આવે તો જાનનો ખતરો ટળી જાય છે.

ઝાડાની સારવાર