પેટના રોગો
આંતરડાનું કેન્સર વૃદ્વાવસ્થામાં જોવા મળતું ખૂબ સામાન્ય કેન્સર છે. આ કેન્સરના દર્દીમાં, બીજા કોઇ પણ કેન્સરની જેમ, જો વહેલું નિદાન અને સમયસર સારવાર મળી રહે તો દર્દીને જીવતદાન મળી જાય છે. સામાન્ય રીતે કેન્સરના નિદાનમાં ત્રણ રીતે મોડુ થતું હોય છે.
(૧) દર્દી દ્વારા લક્ષણોની અવગણના
(૨) ફેમીલી ડોક્ટર દ્વારા કેન્સર નિષ્ણાતને મોડુ રીફર કરવું.
(૩) નિષ્ણાત ડોક્ટર અને મોટી હોસ્પિટલમાં નિદાન સુધી પહોચવામાં લાગતો સમય. જો આ ત્રણે તબક્કામાં થતાં વિલંબને ધટાડવો હોય તો આ કેન્સર અંગેની વ્યાપક જાગૃતિ ખુબ જરૂરી બની જાય છે.
મોટા આંતરડાનું કેન્સર પચાસ વર્ષથી મોટી ઉમંરના પુરુષોમાં ખૂબ જ વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. આખા વિશ્વમાં થતા કુલ કેન્સરમાં ત્રીજો-ચોથો નંબર આંતરડાના કેન્સરનો આવે છે. (પહેલો નંબર ફેફસાના કેન્સરનો આવે છે.)
આંતરડાના કેન્સરને સીધો સંબધ ખોરાકની ચરબી સાથે છે એવુ સંખ્યાબંધ અભ્યાસોથી સાબિત થયું છે. ઇન્ટરનેશનલ જર્નલ ઓફ કેન્સરમાં પ્રસિદ્ધ થયેલ ડો. જૈન નો રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે જે દેશોમાં ચરબીનું પ્રમાણ ખોરાકમાં વધે છે ત્યાં આંતરડાના કેન્સરનું પ્રમાણ પણ ખૂબ વધે છે. જાપાનના લોકોમાં છેલ્લા થોડા વર્ષોથી આંતરડાનું કેન્સર વધ્યું છે. એનુ કારણ પણ જાપાની લોકોની ખાવાની ટેવમાં આવેલું પરિવર્તન છે. વધુ પડતી ચરબી ધરાવતો ખોરાક ખાવાનું શરૂ કરવાથી ત્યાં આંતરડાનું કેન્સર વધ્યું છે એવું ન્યુ ઇન્ટલેડજર્નલ ઓફ મેડિસિનમાં પ્રસિદ્ધ થયેલ ડો. વ્હાઇટનો રિપોર્ટ જણાવે છે .
વધુ પિત્તને આંતરડામાં મોકલે છે જે આંતરડામાં રહેલ બેક્ટેરિયાની અસર હેઠળ આંતરડાને નુકશાનકારક તતત્વમાં ફસાઇ શકે એવું ઘણાં વૈજ્ઞાનિકો માની રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, માસાહારી ખોરાકમાં રહેલ પ્રાણીજ ચરબી વધુ નુકશાન કરે છે એવુ અમેરિકન નર્સસ્ટડીમાં જણાયું હતું.
આ ઉપરાંત, ફળો અને લીલા શાકભાજીના સ્વરૂપે ખોરાકમાં રેસાનું પ્રમાણ જેમ ઘટતું જાય તેમ આંતરડાનું કેન્સર થવાની શક્યતા વધતી જાય છે. રેસાને કારણે કબજિયાત નથી થતો; આંતરડાની અંદરની સફાઇ સારી રહે છે અને કેન્સર કરનાર પળિબળો સામે રેસા રક્ષણ પૂરું પાડે છે, એવું ઘણાં વૈજ્ઞાનિકો માને છે. ખોરાકમાં રહેલ એન્ટિ-ઓક્સિડન્ટ પદાર્થો (વિટામિન એ, સી, ઇ; ફલેવોનોઇ્સ; સેલેનિયમ; ઝીંક વગેરે) પણ કેન્સર સામે રક્ષણ પૂરુ પાડે છે. લીલી ભાજીઓ, કચુંબર, ફળો અને કઠોળ (તથા આખા ધાન્ય) માં ધણાં બધાં એન્ટિ-ઓક્સિડન્ટ તતત્વો હાજર હોય છે જે માત્ર આંતરડાના જ નહીં પરંતુ શરીરના અન્ય કેન્સરો સામે પણ રક્ષણ પૂરુ પાડે છે.
આ ખોરાકના પરિબળો ઉપરાંત જનીનિક પરિબળો પણ કેન્સર કરવામાં અગત્યનો ફાળો આપે છે. જો 'એડિનોમેટસ પોલિપોસીસ તરીકે ઓળખાતી આંતરડાની ગાંઠની તકલીફ કુટુંબમાં હોય તો એવી વ્યક્તિને એ જ પ્રકારની ગાંઠ થવાની શક્યતા વધી જાય છે. એ જ રીતે આનુવંશિક નોન-પોલિપોસીસ કેન્સર પણ વારસામાં મળી શકે છે. કુટુંબમાં કોઇને પણ આંતરડાનું કેન્સર હોય તો એ જ કુટુંબની અન્ય વ્યક્તિઓને આ કેન્સર થવાની શક્યતા અન્ય વ્યક્તિ કરતાં ચાર-પાંચ ઘણી વધી જાય છે. નિયમિત કસરત કે શારિરીકશ્રમ કરનાર વ્યક્તિને આંતરડાનું કેન્સર થવાની શક્યતા ઘટે છે.
આંતરડાનું કેન્સર એ ખૂબ જ ઘીમી ગતીએ મોટુ થતું કેન્સર છે. એની શરૂઆતના લક્ષણો પણ ખૂબ જ સામાન્ય અને દર્દી ઘ્યાનમાં ન લે એ પ્રકારના હોય છે. જો નીચે જણાવેલ પૈકી કોઇ પણ લક્ષણ કોઇ પણ વ્યક્તિને જણાય તો એણે આંતરડાના કેન્સર માટેની તપાસ કરાવી લેવી જોઇએ.
(૧) પેટની જમણી બાજુએ ગાંઠ જેવું જણાવું.
(૨) પેટની ડાબી બાજુ નીચેના ભાગે ગાંઠ લાગવી.
(૩) ઝાડામાં લોહી પડવું . અને વારંવાર ઝાડા થવા ( છ અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી)
(૪) બીજા કોઇ દેખીતા કારણ વગર લોહીની તીવ્ર ફીકાશ.
(૫) સાંઠ વર્ષથી વધુ ઉમંરની વ્યક્તિમાં ઝાડા વાટે લોહી પડવું (મળદ્વારની આસપાસ કોઇ પણ બળતરા, દુ:ખાવા વગર)
(૬) છ અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી મળત્યાગની રૂટિન ટેવમાં મોટા ફેરફારો (સાંઠ વર્ષથી વધુ ઉમંરે અચાનક દિવસમાં વધુ વખત ઝાડા થવા કે બંધાયા વગરનો મળ આવવો અથવા અચાનક કબજિયાત થવો.)
જો ઉપરોક્ત લક્ષણોમાંથી કોઇ પણ લક્ષણ હાજર હોય તો તાત્કાલિક ડોક્ટરની સલાહ મેળવી યોગ્ય નિદાન કરાવવું જરૂરી છે. જમણી બાજુના આંતરડામાં રહેલ ગાંઠ અને ડાબી બાજુના આંતરડામાં રહેલ ગાંઠ (કેન્સર) ને કારણે ઉદભવતા લક્ષણોમાં પણ ઘણો તફાવત જોવા મળે છે. જમણી બાજુના આંતરડામાં કેન્સર હોય તો પેટનો દુ:ખાવો અને પેટમાં ગાંઠ (બહારથી અડીને ખબર પડે એવી) સામાન્ય પણે દેખાય છે. વજન ઘટવું અને ઝાડા-ઉલટી થવા વગેરે તકલીફો પણ જમણાં આંતરડાના કેન્સરમાં વધુ સામાન્ય પણે જોવા મળે છે જ્યારે ડાબા આંતરડાના કેન્સરમાં પેટનો દુ:ખાવો અને કબજિયા વધુ વ્યાપકપણે જોવા મળે છે. ઝાડામાં લોહી જવાની ફરિયાદ પણ ડાબા આંતરડાના કેન્સરને કારણે સામાન્યપણે જોવા મળે છે. મોટા આંતરડાના છેક નીચેના ભાગ (રેક્ટમ) પાસે જો કેન્સર હોય તો ઝાડામાં લોહી પડવાની અને મળ પૂરો ઉતરતતો ન હોવાની તકલીફ ( કબજિયાત) મોટા ભાગના દર્દીઓમાં જોવા મળે છે. જ્યારે કેન્સરનો ફેલાવો અન્ય અવયવ સુધી થાય ત્યારે જ દુ:ખાવાની તકલીફ મોટા ભાગના લોકોમાં ઉભી થાય છે.
આંતરડાના કેન્સરના કારણે મોટા ભા ગના દર્દીઓમાં મળવાટે થોડુક લોહી નીકળતુ હોય છે પરંતુ મળ સાથેલોહી ભળી ગયેલુ હોવાથી દર્દીને કે ડોક્ટરને નરી આંખે મળનું પરિક્ષણ કરવાથી એમાં લોહીના ટીપા છે કે નહીં તે ખબર પડી શકતી નથી. મળમાં રહેલ થોડાક પણ લોહીની ચોક્કચ તપાસ રસાયણિક પદ્ધતિથી થઇ શકે છે. ફીલ્ક ઓકલ્ટ બ્લડ ટેસ્ટ (મળમાં છુપાયેલ લોહીની તપાસ) તરીકે જાણીતી આ રસાયણિક તપાસથી ઘણાં કેન્સરને પ્રાથમિક તબક્કામાં જ ઓળખી શકાય છે. મળની આ સાદી તપાસથી કેન્સરથી થતાં મૃત્યુમાં આશરે પંદર ટકા જેટલો ઘટાડો શક્ય છે. અલબત્ત, માત્ર એક જ વખત આવી તપાસ કરવાથી ૪૦% જેટલા આંતરડાના કેન્સરનું નિદાન બઉકી રહી જાય છે એટલે ત્રણ દિવસ સુધી રોજે રોજ મળ તપાસ માટે આપવું જરૂરી છે. અને દરેક મળમાંથી બે જુદી જુદી જગ્યાએથી લીધેલ સેમ્પલની તપાસ કરવી જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત, સિગ્મોઇડોસ્કોપી અને કોલોનોસ્કોપી ની તપાસથી કેન્સરની ગાંઠને ખૂબ જ શરૂઆતના તબક્કામાં જ ઓળખી કાઢવાની શક્યતા વધે છે. અલબત્ત આ બન્ને તપાસ ખર્ચાળ છે. બેરિયમ એનિમા આપીને પછી લીધેલ આંતરડાના એક્ષ-રે દ્વારા પણ કેન્સરનું નિદાન શક્ય બની શકે. લોહીમાં સી. ઇ. એ (કા(ર્સનો-એ(મ્બ્રયોનિક એન્ટિજન) ની તપાસથી પણ આંતરડાના કેન્સરનું નિદાન પાક્કુથઇ શકે છે.
અમેરિકન કેન્સર સોસાયટીનું સૂચન એવુ છે કે દરેક ૪૦ વર્ષથી વધુ ઉંમંરની વ્યક્તિએ દર વર્ષે સર્જન દ્વારા મળદ્ધાર અને રેક્ટમ ની આંગળી દ્વારા તપાસ કરાવવી જોઇએ અને ૫૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરની વ્યક્તિએ દર વર્ષે મળમાં છુપાયેલ લોહીની તપાસ તથા દર ત્રણથી પાંચ વર્ષે સિગ્મોઇડોસ્કોપીની તપાસ કરાવતાં રહેવું જોઇએ. અલબત્ત, આપણાં દેશમાં અમેરિકા જેટલું વધારે આંતરડાના કેન્સરનું પ્રમાણ નથી એટલે એપણે ત્યાં આટલી હદે બધા જ લોકો તપાસ ન કરાવે તો ચાલે પણ અગાઉ વર્ણવેલ લક્ષણો પૈકી કોઇ પણ લક્ષણ હોય તો તાત્કાલિક તતપાસ કરાવી લેવી જોઇએ અને દર બે-ત્રણ વર્ષે એકાદ વખત મળમાં છુપાયે લોહીની તપાસ કરાવતા રહેવુ જોઇએ.
જો વહેલુ નિદાન થાય તો આંતરડાના કેન્સરના શરૂઆતના તબક્કામાં ઓપરેશન કરીને દર્દીનું આયુષ્ય લંબાવી શકાય છે. આ ઉપરાંત, આગળ વધી ગયેલ કે શરીરમાં ઘણી જગ્યાએ ફેલાઇ ચુકેલ કેન્સર માટે કિમોથેરપી અને રેડિયોથેરપી નો ઉપયોગ કરવોપડેછે. આ બંને સારવાર પદ્ધતિની આડઅસર એના ઉપયોગને મર્યાદિત બનાવે છે. ઓછી ચરબી અને વધુ રેસાવાળો ખોરાક લેવાથી આંતરડાના કેન્સરને ઉગતુ જ અટકાવી શકાય છે.
