6. કબજીયાત

શું તમે કબજીયાતથી કંટાળી ગયા છો ? રોજ તમારે પેટ સાફ રાખવા માટે દવા કે ચૂર્ણ કે ફાંકી લેવી જ પડે છે ? પણ તમે થોભો... શું તમે કદી તમારી કબજીયાતની તકલીફનું કારણ શોધવા પ્રયતત્ન કર્યો છે ? તમને ખરેખર કબજીયાત છે કે પછી કબજીયાતનો વહેમ એ અંગે વિચાર કર્યો છે. આજે કબજીયાત સાથે સંકળાયેલી આ બધી બાબતો અંગે આપણે વિગતે વાત કરીશુ.

કબજીયાતની તકલીફ જેમને જણાતી હોય એમણે સૌથી પહેલાં તો એ નક્કી કરવું પડે કે શું તમને ખરેખર કબજીયાત છે ખરો ? કબજીયાતની ચોક્કસ વ્યાખ્યા કરવી મુશ્કેલ છે. કેટલાંક લોકો ઝાડાનું પ્રમાણ ઘટી જાય એને કબજીયાત કહે છે, બીજા કેટલાંક આખો દિવસ ઝાડે ન જવાય તો કબજીયાત થયો એવું માને છે; અન્ય કેટલાંકને પેટમાં મળ ભરાયેલ હોય અને ઝાડે ગયા છતાં પેટ સાફ થયું છે એવું ન લાગતું હોય તો કબજીયાત છે એમ માને છે; ઘણી વાર માત્ર મળ કઠણ હોય કે મળત્યાગમાં દુ:ખાવો થતો હોય તો પણ કબજીયાત તરીકે ઓળખાવાય છે.

ઘણાં લોકોને કબજીયાતની તકલીફ કરતાં વિશેષ કબજીયાતના 'વહેમ ની તકલીફ હોય છે. રોજ કરતાં થોડી ઓછી માત્રામાં મળ નીકળે કે રોજેરોજને બદલે એકાતરે દિવસે મળત્યાગ થાય એટલાં માત્રથી જે તે વ્યક્તિને કબજીયાત છે એવું કહી ન શકાય. દરેક વ્યક્તિદીઠ મળત્યાગની પેટર્ન અલગ અલગ હોય છે. કોઇ વ્યક્તિને દિવસમાં ત્રણવાર મળત્યાગ કરવો પડતો હોય તો બીજી કોઇ વ્યક્તિને ત્રણ દિવસે માત્ર એક જ વખત મળત્યાગ કરવો પડે એવું બને. અને છતાં બંને વ્યક્તિ બિલકુલ તંદુરસ્ત હોય. દરેક વ્યક્તિના ચહેરાની જેમ એના આંતરડાની ગતિ પણ ભિન્ન ભિન્ન હોય અને એ ગતિને આધારે વ્યક્તિ કેટલી વખત મળત્યાગ કરે એ નક્કી થાય છે. આમ, જો બીજી કોઇ જાતની શારીરિક તકલીફ ન થતી હોય તો રોજેરોજ મળત્તાગ કરવો જ પડે એવી માન્યતામાંથી દૂર થઇ જવું જોઇએ.

કબજીયાત થવાનું કારણ મોટા ભાગના (સ્સાઓમાં બહુ સામાન્ય અને દેખીતું હોય છે. ખોરાકના રેસા તતત્વનો; દિવસભર પ્રવાહી પદાર્થોનો ઓછો વપરાશ; ચિંતા/ટેન્શન; કસરતનો અભાવ; ખાંસી બંધ કરવાની કે અન્ય દવાઓને કારણે; કે બિનતંદુરસ્ત મળત્યાગની ટેવ (કુદરતી હાજત વારંવાર રોકવાની ટેવ) વગેરે કારણોસર મોટાભાગના દર્દીઓને કબજીયાત થતી હોય છે. એટલે કબજીયાતથી છુટકારો મેળવવા ઇચ્છતા લોકોએ નીચે મુજબની સલાહનો અમલ કરવો જોઇએ.

દરેક માણસે રોજેરોજ ઓછામાં ઓછા આઠ થી દસ ગ્લાસ જેટલું પ્રવાહી પીવું જોઇએ. કોઇ પણ પ્રવાહી- પાણી, ફળનો રસ, સૂપ, દાળ વગેરે લઇ શકાય. અલબત્ત પાણી જો સૌથી સસ્તુ અને અસરકારક પ્રવાહી છે એટલે યાદ રાખીને આખા દિવસ દરમ્યાન આઠ ગ્લાસ જેટલું પાણી દરેક વ્યક્તિએ પીવું જ જોઇએ. પાણી વધુ લેવાથી મળમાંથી વધુ પડતું પાણી આંતરડામાં શોષાઇ જવાનું અને પરિણામે કઠણમળ પસાર થવાનું બંધ થઇ જશે. અને ધીમે ધીમે કબજીયાત ઓછી થશે.

તંદુરસ્ત મળત્યાગ માટે મળમાં રેષાતતત્વ હોવું જરૂરી છે. રેષાતતત્વ શરીરમાં શોષાતુ નથી અને મળને બાંધી રાખવામાં મદદરૂપ થાય છે. રોજ ખોરાકમાં દરેક વ્યક્તિએ આશરે ૪૦ ગ્રામ જેટલાં રેષાતતત્વ ખોરાકમાં લેવા જરૂરી છે. કબજીયાત ઓછો કરવા માટે જરૂરી રેષાતતત્વ સામાન્ય રીતે લીલા શાક-ભાજીમાંથી અને આખા અનાજમાંથી મળે છે. દુર્ભાગ્યે આપણે ત્યાં પોલીશ્ડ ચોખા અને મેદો ખાવાનું પ્રમાણ વધતું જાય છે જેમાં રેષાતત્વ બિલકુલ નહીવત હોય છે. ખોરાકમાં રેષાતતત્વ મેળવવા માટે હાથે છડેલા ચોખા અને આખા ઘંઉનો લોટ (થૂલા સાથે) ખાવાની ટેવ રાખવી જોઇએ. બહુ રીફાઇન્ડ અને પોલીશ્ડ વસ્તુઓ લાભ કરતાં નુકશાન વધારે કરે છે.

નિયમિત ચાલવાથી આંતરડાની હલનચલન પણ વધે છે અને દરેક વ્યક્તિએ ભૂખ્યા પૈેટે રોજેરોજ અડધો કલાક ચાલવાની કસરત કરવી જોઇએ. આ ઉપરાંત જમ્યા પછી તરત બેસવાને બદલે પાંચેક મિનીટ હળવી ગતિએ લટાર મારવાથી કબજીયાત થતી અતકે છે. જે માણસને બિલકુલ ચાલવાનું નથી થતું એમને કબજીયાતની તકલીફ ઉભી યાય જ છે.

જ્યારે તમને ખૂબ ચિંતા કે ટેન્શન થઇ આવે ત્યારે એની અસર શરીરના દરેકે દરેક અવયવો ઉપર પડે જ છે. ચિંતા/ટેન્શન ને કારણે ધણાં લોકોના આંતરડાની ગતિ અટકી જાય અથવા ધીમી પડી જાય એવું બને છે. અને પરિણામે કબજીયાતની તકલીફ ઉભી થાય છે. કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં ધીરજપૂર્વક વર્તવાનું શીખો અને બિનજરૂરી ઉતાવળથી દુર રહો. બાહ્ય પરિસ્થિતિને કારણે ચિંતા થાય અને એને પરિણામે શરીરમાં રોગ આવે એવું ન જ થવું જોઇએ. જિદંગીને હળવાશથી જૂઓ. ગુસ્સો/ટેન્શન થાય ત્યારે ઊંડા શ્વાસોશ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દો, એનાથી ટેન્શન કાબૂમાં રહેશે.

ઘણાં લોકોમાં કબજીયાત થવાનું કારણ કુદરતી હાજતને અવગણવાની વૃત્તિ હોય છે. જ્યારે હાજત થાય ત્યારે તરત જ મળત્યાગ કરવા અંગેની સુવિધા શોધી એ કામ પતાવી દેવુ જરૂરી છે. કુદરતી હાજતને દબાવવાથી આંતરડાઓ નબળા પડી જાય છે અને કબજીયાત વધે છે. બીજુ હાજત ન લાગે તો માત્ર ટાઇમ થઇ ગયો છે માટે મળત્યાગ કરવા બેસી ન જાઓ, સવારે ઉઠીને હાજત લાગે પછી જ સંડાસમાં જવાનું રાખો સવારે એક બે ગ્લાસ નવાયું પાણી પીવાથી હાજત લાગવાની શક્યતા વધી જશે.

દવા કંપનીઓ નવી નવી દવા, ચૂર્ણ, ફાંકી સાથે બજારમાં આવતાં રહે છે- વધુને વધુ નફો રળવા. એટલે 'કાયમ લેવાતી રહે એવી દવા આ કંપનીઓ વધુ ગમે છે. યાદ રાખો કબજીયાતની તકલીફ ઉપર જણાવેલ સાદા ઉપાયોથી સહેલાઇથી દૂર થઇ શકે છે, એને માટે મોઘી કે સતત લેવાની દવાઓ વાપરવી જરૂરી નથી. ઘણી દવાઓ થાકેલા આંતરડાને ચાબૂક મારવા જેવું કામ કરે છે અને થોડા વખત પછી સમય જતા એનો પણ ડોઝ વધાઇવો પડે છે. એટલે શક્ય હોય ત્યાં સુધી કબજીયાત માટેની દવાઓ લેવાનું ટાળો. કબજીયાતની દવા તરીકે સૌથી નિર્દોષ દવા કોઇ હોય તો એ ઇસબગૂલનો પાઉડર છે. ખરેખર આ એક પ્રકારના રેષાતતત્વ જ છે આ જ્યારે ખોરાકમાં પૂરતાં રેષાતતત્વ ન મળતા હોય ત્યારે રેષાતતત્વ પૂરા પાડવાનુ કામ કરે છે. પરંતુ કોઇ પણ દવા ડોક્ટરને પૂછ્યા વગર લેશો નહી.

જે ખોરાકમાં ઘી-તેલનું પ્રમાણ વધારે ખૂબ હોય એ ખોરાક ખાવાથી આંતરડાની ગતિ ઘટી જાય છે અને પરિણામે કબજીયાત, ગેસ વગેરે તકલીફો ઉભી થાય છે. બધી પ્રકારના ઘી-તેલનું પ્રમાણ ખુબ ઘટાળી નાંખો.

શરીરને ઉપયોગી ખાંસી જ્યાં બિનજરૂરી કફસિરપ કે અન્ય દવાથી દબાવી દેવામાં આવે ત્યારે ખાંસીને સાથે આંતરડાની ગતિ પણ અવરોધાય છેઅનેકબજીયાત થાય છે. એસિડીટી માટે એલ્યુમીનીયમ ધરાવતી એન્ટાસીડ દવાઓ; કેલ્શિયમ યુક્ત ઊંઘની દવા; પાર્કીન્સનની દવાઓ; એન્ટીહીસ્ટામીન વગેરે ઘણી દવાઓ કબજીયાત કરી શકે છે માટે દવા લેતા પહેલા ડોક્ટરને એનાથી કબજીયાત થશે કે નહીં એ પૂછી લો. કબજીયાત ન કરે એવી દવાઓ જ વાપરો.

આમ, કબજીયાતથી કંટાળીને દવા લેવાને બદલે ખાવા-પીવા હરવા ફરવા દવામાં ફેરફાર કરી કબજીયાતની તકલીફમાંથી મુક્તિ મેળવી શકશો.