7. મરડાની બીમારી થવાનું કારણ શું? એનાથી બચવા શું કરવું?

ચોમાસા દરમ્યાન મરડાની તકલીફ ઘણાં બધા લોકોમાં થતી જોવા મળે છે. આજકાલ ઠેરઠેર ગેસ્ટ્રો, કમળો અને મરડાના વાવર ચાલે છે ત્યારે મરડા અંગેની વિસ્તૃત જાણકારી અહીં આપી છે.

જયારે ઝાડા સાથે લોહી, ચિકાશ અથવા પરું પડે ત્યારે એ મરડો તરીકે ઓળખાય છે. મરડાંમાં આ ઉપરાંત પેટમાં ચૂંક મારીને દુ:ખવાની, ત્થા તાવની તકલીફ ઘણાં કિસ્સામાં સામાન્ય પણે જોવા મળે છે.

મરડો ફેલાવાનું કારણ શું?

મરડાનાં મુખ્ય બે પ્રકાર છે -

(૧) અમીબીક મરડો અને
(૨) બેસિલરી મરડો.

અમીબીક મરડો, અમીબા (એન્ટામીબા હીસ્ટોલાઇટીકા) નામનાં પરોપજીવી જંતુઓથી અને બેસિલરી મરડો શીગેલા નામના બેક્ટેરિયાથી થાય છે. અમીબીક મરડો આખા ભારતમાં ખૂબ વ્યાપક છે. ભારતની કુલ વસ્તીના પંદર ટકા લોકોના શરીરમાં અમીબીક મરડાના જંતુઓ ઘૂસી ચુક્યા છે. બેસિલરી મરડો એ 'અચાનક થઇ આવતો મરડો' છે અલબત્ત, કયારેક અમીબાને કારણે પણ અચાનક મરડો થાય એવુ બની શકે છે. પરંતુ, બેસિલરી મરડો કદી 'કાયમી થઇ શકતો નથી.

કાયમી મરડો શેને કારણે થાય છે?

જે વિસ્તારમાં સ્વચ્છતા બાબત બેદરકારી દાખવવામાં આવે છે ત્યાં મરડાનો રોગચાળો થવાની શકયતા સૌથી વધારે રહે છે. ચોમાસા દરમ્યાન દુષિત પાણી જો પીવાના પાણી સાથે ભળી જાય તો એક સાથે ઘણાં બધા લોકોને મરડો થઇ શકે છે. ગટર લાઇનમાં ભંગાણ પડવાથી અને એનું પાણી પીવાના પાણીની પાઇપલાઇનમાં પ્રવેશવાથી મરડો વ્યાપકપણે ફેલાઇ શકે છે. આ ઉપરાંત, જે ઘરમાં રસોઇ બનાવનાર કે પીરસનાર વ્યક્તિનાં શરીરમાં મરડાનાં જંતુઓ ઘુસી ગયા હોય તે ઘરનાં અન્ય સભ્યોને મરડો થવાની શકયતા ઘણી વધારે રહે છે.

એમીબીક અને બેસિલરી મરડો જુદા જુદા લક્ષણો ધરાવે છે અને દર્દીની તકલીફની વિગતો ઊંડાણપૂર્વક જાણવાથી ઘણી વખત નિદાન સ્પષ્ટ થઇ જાય છે. અલબત્ત કયારેક નિદાન વધુ ચોકસાઇથી પાક્કુ કરવા માટે ઝાડાની તપાસ જરૂરી બની જાય છે. અમીબીક અને બેસિલરી મરડાથી થતી તકલીફ વચ્ચેના તફાવતના મુખ્ય મુદ્દાઓની ચર્ચા હવે આપણે કરીએ:

(૧) ઝાડાની સંખ્યા:- અમીબીક મરડાના દર્દીને સામાન્ય રીતે દિવસમાં ત્રણથી પાંચ વખત ઝાડે જવુ પડે છે જયારે બેસિલરી મરડાનાં દર્દીને દિવસમાં પાંચથી પંદર કે વધુ વખત ઝાડે જવુ પડે છે.

(૨) ઝાડામાં મળનું પ્રમાણ:- અમીબીક મરડાના દર્દીને દર વખતે ઝાડામાં સારા એવા પ્રમાણમાં મળ નીકળે છે અને લોહી-ચિકાસ ઓછા હોય છે; જયારે બેસિલરી મરડામાં દર વખતે મળનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછુ અને લોહી-ચિકાસનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

(૩) ઝાડામાં ગંધ :- મરડાના દર્દીમાં સામાન્ય રીતે તાવ નથી હોતો અથવા ખૂબ ઓછો હોય છે જયારે બેસિલરી મરડાનાં દર્દીમાં મધ્યમથી ભારે તાવ હોય છે. (ભાગ્યે જ તાવની ગેરહાજરીમાં બેસિલરી મરડો થાય)

(૪) તાવ:- અમીબીક મરડાના દર્દીમાં સામાન્ય રીતે તાવ નથી હોતો અથવા ખૂબ ઓછો હોય છે. (ભાગ્યે જ તાવની ગેરહાજરીમાં બેસિલરી મરડો થાય)

(૫) પેટનો દુ:ખાવો:- બંને મરડાના દર્દીને ચૂંક આવીને દુ:ખે છે. પરંતુ દુ:ખાવાની તીવ્રતા બેસિલરી મરડામાં વધુ હોય છે. મળદ્વારની આસપાસ દુ:ખાવો થવાની શકયતા પણ બેસિલરી મરડામાં વધુ હોય છે. ઝાડે ગયા પછી તરત જ ફરી ઝાડે જવાની ઇચ્છા થયા કરવાની તકલીફ બેસિલરી મરડામાં વધુ જોવા મળે છે. મરડો અચાનક શરૂ થયો કે જૂનો 'કાયમી છે તેને આધારે તેમજ ઉપર વર્ણવેલ મુદ્દાઓને આધારે સામાન્ય રીતે આ બે મરડાને જુદા તારવી શકાય છે અને યોગ્ય પ્રશ્નો પૂછીને આશરે નિદાન મેળવી શકાય છે.

મરડા દરમ્યાન જેટલાં પ્રમાણમાં ઝાડા વાટે પ્રવાહી નીકળી જાય એટલાં પ્રમાણમાં ખાંડ-મીઠાનું શરબત અથવા ઓ.આર.એસ. પાવડર નાંખીને બનાવેલ શરબત પીતા રહેવું જોઇએ. અમીબીક મરડાની સારવાર લાંબી ચાલે છે અને તે છતાં ઘણી વખત જંતુઓ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઇ શકતા નથી. ઘણી બધી જંતુનાશક દવાઓનો કોર્સ ડોકટરની સલાહથી યોગ્ય ડોઝમાં લેવાથી અમીબાના જંતુઓ નાશ પામે છે, પરંતુ એના ઇંડા (સિસ્ટ) બચી જાય છે. આ ઇંડાને ખતમ કરવા માટે કેટલીક ખાસ દવાઓનો કોર્સ ડોકટરની સલાહથી વાપરવી પડે છે. મોટાભાગના લોકો આ કાયમી મરડાને જાકારો આપે એવી દવાઓનો કોર્સ પૂરો લેતા નથી અને પરિણામે કાયમી મરડો દૂર થતો નથી.

બેસિલરી મરડાના જંતુઓ (બેકટેરિયા) સામાન્ય રીતે એન્ટીબાયોટિક દવાઓથી નાશ પામે છે. ડોકટરે લખી આપેલ એન્ટીબાયોટીક દવાનો સંપૂર્ણ કોર્સ કરવાથી બેસિલરી મરડાના બધા જંતુઓ નાશ પામે છે અને પરિણામે ઉથલો મારવાની કે કાયમી મરડો થવાની શકયતા રહેતી નથી. હવે દિનપ્રતિદિન આ બેકટેરિયાઓ દવા-પ્રતિરોધી (ડ્રગ-રેસીસ્ટંટ) બનતા જાય છે. જુની અસરકારક દવાઓ આજે બિનઅસરકારક થવા લાગી છે. આપણાં દેશમાં એન્ટિબાયોટીક દવાઓનો આજે છે એવો જ બેફામ ઉપયોગ જો ચાલુ રહશે તો થોડા વર્ષોમાં બહુ ઓછી દવા એવી બચશે કે જેની અસર બેકટેરિયા પર થાય!

અમીબીક મરડાના જંતુઓ કયારેક આંતરડાથી આગળ વધીને લીવર ત્થા શરીરના અન્ય અવયવો પર ચેપ લગાવે છે. લીવરમાં (યકૃત) માં આને કારણે પાક (એબ્સેસ) થાય છે જેને માટે દવાઓ ઉપરાંત કયારેક ઓપરેશન કરવાની જરૂર ઉભી થાય છે. કયારેક મગજ સુધી પણ અમીબાનો ચેપ ફેલાઇ શકે છે. દર વર્ષે આખા વિશ્વમાં આશરે ૭૦૦૦૦ જેટલાં મૃત્યુ અમીબાના ચેપથી થાય છે. પરોપજીવી જંતુઓથી થતાં મૃત્યુની યાદીમાં મેલેરિયા પછી અમીબાનો ક્રમ આવે છે!

મરડાની સારવાર કરતાં વધુ અગત્યનો મુદ્દા મરડો થાય જ નહીં એની કાળજી રાખવાનો છે. અગાઉ આપણે જોઇ ગયા તેમ મરડો દુષિત પાણીથી ફેલાય છે અને એટલે એને ફેલાતો અટકાવવાનો એક જ ઉપાય છે - પીવાનાં પાણીને દુષિત થતુ રોકવાનો! મરડાનાં જંતુઓ મળ વાટે દર્દીના શરીરની બહાર નીકળે છે અને જયારે આ જંતુયુકત મળ પાણીમાં ભળે ત્યારે પાણી દુષિત થાય છે. દર્દી ઝાડે ગયા પછી ઘસીને હાથ ધોવાની કાળજી ન રાખે તો એનાં હાથ વાટે અન્ય વ્યક્તિના ખોરાક - પાણી સુધી મરડાનાં જંતુઓ પહોચી જાય છે. દર્દીના નખ કાપેલાં ન હોય તો નખમાં જંતુ ભરાઇ રહે અને પાણી - ખોરાકને દુષિત કરે છે.

પીવાનું પાણી, કલોરીનવાળું કરવા છતાં, અમીબાના ઇંડા (સિસ્ટ) જીવીત રહે છે અને રોગ ફેલાવી શકે છે. પાણીને ઉકાળવાનું શરૂ થયા પછી પંદર મિનીટ સુધી સતત ઉકાળવાથી બધા જંતુઓ અને ઇંડા નાશ પામે છે. ચોમાસા દરમ્યાન ખાસ આ રીતે પાણી ઉકાળીને પીવું જરૂરી છે. આ ઉપરાંત ઘરનું પાણી નળવાળા માટલામાં કે ડોયો વાપરીને કાઢવાથી એકનો ચેપ બીજાને નથી ફેલાતો. નખ કાપેલા રાખવાથી અને જમતાં પહેલાં ત્થા ઝાડે ગયા પછી રાખ અથવા સાબૂથી ઘસીને હાથ ધોવાથી મરડો ફેલાવાની શકયતા ઘટે છે. આમ, માત્ર આટલી સાદી તકેદારી રાખવાથી હેરાન પરેશાન કરતા મરડાથી છુટકારો મેળવી શકાય છે.