2. એપેન્ડીસાઇટીસ - જેને ઓપરેશનથી જ મટાડી શકાય છે એવી એપેન્ડીક્ષના સોજાની તકલીફ

તબીબી ભાષામાં એપેન્ડીસાઇટીસ તરીકે ઓળખાતો એપેન્ડીક્ષનો સોજો આ સદીનો વિકસિત લોકોનો રોગ છે એવું મનાય છે. તબીબી શાસ્ત્રના સો વર્ષથી જુના ઇતિહાસમાં એપેન્ડીક્ષ સોજાનું વર્ણન ભાગ્યે જ આવે છે. જ્યારે છેલ્લાં સો વર્ષમાં ઘણાં લોકો એપેન્ડીક્ષના સોજાના કારણે માંદા પડ્યાં છે કે મરણ પામ્યા છે. આમ, એપેન્ડીક્ષનો સોજો વધારે પ્રમાણમાં થયાનું કોઇ ચોક્કસ કારણ મળી શક્યું નથી. પરંતું એપેન્ડીક્ષ થવા અંગેના સર્વસંમત સિદ્ધાંત મુજબ માણસની સંસ્કૃતિ જેમ જેમ વિકાસ પામતી જાય છે તેમ તેમ એ સમાજમાં એપેન્ડીક્ષના સોજાનું પ્રમાણ વધતું જાય છે. કદાચ આ કારણોસર યુરોપ, અમેરિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયાના દેશોમાં આફ્રિકા અને એશિયાના દેશોની સરખામણીએ એપેન્ડીસાઇટીસનાં વધુ કેસ જોવા મળે છે. એક જ દેશમાં પણ ગરીબ કરતાં તવંગર વર્ગમાં એપેન્ડીસાઇટીસનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. કેટલાંક વૈજ્ઞાનિકોના મત આ તફાવતનું કારણ ખોરાકનો ફેરફાર છે. સાદો સત્વશીલ અને સેલ્યુલોઝ જેવા રેસા ધરાવતાં ખોરાકની બદલે ખૂબ ચરબી ધરાવતાં ભારે ખોરાકો લેવાથી એપેન્ડીક્ષનો સોજો આવતો હશે એવું તેઓ માને છે. જો કે હજી સુધી આ થીયરી સાબિત થઇ શકી નથી.

એપેન્ડીક્ષમાં વાઇરસનો ચેપ લાગવાથી ચાંદુ પડે તો પણ સોજો આવી શકે છે. એપેન્ડીક્ષ ખૂબ પાતળુ હોવાથી એની અંદર કંઇક ભરાઇ જવાથી પણ સોજા આવી શકે. નાના કૃમિ અન્ય બાહ્ય પદાર્થ કે મળની પથરી ત્યાં ભરાઇ જાય તો સોજા આવે છે. એપેન્ડીક્ષનો સોજો ગમે તે કારણે આવ્યો હોય પણ જો પેટના દુખાવાનું કારણ જાણ્યા વગર પેટ સાફ કરવાની દવાઓનો બેફામ ઉપયોગ થાય તો સોજી ગયેલ એપેન્ડીક્ષ ફાટતાં વાર નથી લાગતી.

એપેન્ડીક્ષ પેટના દુ:ખાવા અને ઓપરેશન સાથે કંઇક સંબંધ હોય છે એવો આછો પાતળો ખ્યાલ ઘણાં લોકોના મનમાં હોય છે. પણ આ એપેન્ડીક્ષ ક્યાં આવ્યું હોય છે? એનું કામ શું? વગેરેની જાણકારી ભાગ્યે જ કોઇને હોય છે. એપેન્ડીક્ષનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે વધારો! ચોપડીઓ લખાઇ ગયા પછી કંઇક એમાં ઉમેરવું હોય તો એપેન્ડીક્ષ (પરિશિષ્ટ) એવા નામે જોડાવામાં આવે છે. આપણાં શરીરમાં વધારાના ભાગ તરીકે ગણાતું અંગ એટલે એપેન્ડીક્ષ! નાનું આંતરડુ અને મોટુ આંતરડું જ્યાં જોડાય છે એ ભાગ (સીકમ) પાસે જ આ એપેન્ડીક્ષ આવેલું હોય છે. (ગુજરાતીમાં એપેન્ડીક્ષને આંત્રપૂચ્છ કહે છે!) એપેન્ડીક્ષ બીજા આંતરડાઓની સરખામણીએ ખૂબ પાતળુ હોય છે અને લંબાઇ સામાન્ય રીતે આઠ-દશ સે.મી. જેટલી હોય છે. મોટા ભાગના લોકોમાં એપેન્ડીક્ષ પેટની જમણી બાજુ નીચેના ભાગમાં આવેલું હોય છે. (અને એટલે જ એપેન્ડીક્ષનો દુ:ખાવો ઘણીવાર આ ભાગમાં થાય છે)

એપેન્ડીક્ષનું માનવ શરીરમાં શું કામ છે એ હજી સુધી વૈજ્ઞાનિકો નક્કી કરી શક્યા નથી. ઘણાં વૈજ્ઞાનિકો આ એપેન્ડીક્ષને માત્ર નાશ પામતા જતાં વધરાના અવયવ તરીકે ગણે છે. જે રીતે ઉત્ક્રાંતિનાં ક્રમમાં માનવની પૂંછડી નાશ પામી એ જ રીતે આ આંત્રપૂચ્છ પણ ઘીમે ધીમે આવતી પેઢીઓમાં નાશ પામશે એવું આ વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે. જો કે એપેન્ડીક્ષમાં શરીરનું દુશ્મનો સામે રક્ષણ કરતાં શ્વેતકણોની ખાસ છાવણીઓ આવેલી હોય છે એને આને આધારે કેટલાંક વૈજ્ઞાનિકો એને રોગ-પ્રતિકારક તંત્ર (ઇમ્યુનતંત્ર) નું અગત્યનું અંગ માને છે. આમ, એપેન્ડીક્ષના કાર્ય અને ઉપયોગીતા અંગે બધા વૈજ્ઞાનિકોમાં એક મત પ્રવર્તતો નથી. જો કે બહુમતી વૈજ્ઞાનિકો અને ડોક્ટરો એને વધારાનું અવયવ જ ગણે છે.

દર વર્ષે દર પચાસ વ્યક્તિમાંથી એક વ્યક્તિને એપેન્ડીક્ષની તકલીફ થાય છે. વિસસિત દેશોમાં છેલ્લા પચાસ વર્ષ દરમ્યાન એપેન્ડીક્ષની તકલીફ થવાની અને એનાથી મૃત્યુ થવાની શકયતા નોધપાત્ર પ્રમાણમાં ઘટી છે. દુર્ભાગ્યે ભારત જેવા વિકસતા દેશનાં સમૃદ્ધ થતાં જતા સમાજમાં આ બીમારીનું પ્રમાણ આજકાલ વધી રહ્યુ છે. એપેન્ડીક્ષ પર સોજો આવવાનું વીસ થી ત્રીસ વર્ષની વયના યુવાનોમાં ખૂબ વધારે પ્રમાણમાં હોય છે. પણ ગમે તે ઉંમરે એ થઇ શકે છે. પંદરથી પચીસ વર્ષની ઉંમરે પુરુષોમાં સ્ત્રીઓ કરતાં દોઢગણા વધારે પ્રમાણમાં એપેન્ડીક્ષની તકલીફ થાય છે. જો એપેન્ડીક્ષની તકલીફ પાંચ વર્ષથી નાના બાળકમાં થાય અથવા પાંસઠ વર્ષથી મોટી વ્યક્તિમાં થાય તો બધી સારવાર અને ઓપરેશન કરવા છતાં સારવાર નિષ્ફળ જવાની શકયતા વધુ રહે છે.

પેટનો દુ:ખાવો એપેન્ડીક્ષના સોજાની પહેલી નિશાની છે. આ દુ:ખાવાની શરૂઆત ડૂંટીની આસપાસ થાય છે અને એ પછી દુ:ખાવો પેટની જમણી બાજુએ નીચેના ભાગે ખસે છે અને ઉત્તરોત્તર વધ્યા કરે છે. દુ:ખાવા ઉપરાંત, ઉલટી અને તાવ એપેન્ડીક્ષના સોજાના અગત્યના લક્ષણો છે. ઘણીવાર આ બધી તકલીફ શરૂ થતાં પહેલાં થોડા દિવસ સુધી કબજિયાત રહ્યો હોય એવું બને છે. જો કે અમુક લોકોમાં એપેન્ડીક્ષના સોજા સાથે ઝાડા થાય એવું પણ બને. જે તે દુ:ખાવો એપેન્ડીક્ષને કારણે જ છે કે અન્ય કોઇ કારણે એ નક્કી કરવાનું ડોક્ટરો માટે પણ મુશ્કેલ હોય છે. તે છતાં જો દુ:ખાવો પેટની જમણી બાજુએ નીચેના ભાગમાં મહત્તમ હોય; ત્યાં દબાવવાથી દુ:ખાવો વધતો હોય અને એ માટે અન્ય કોઇ કારણે તપાસે તો એ એપેન્ડીક્ષને કારણે હશે એવું ધારી લેવાય છે. દુર્ભાગ્યે હજી સુધી એવા કોઇ એક્ષ-રે નથી શોધાયા જે ચોક્કસપણે કહી શકાય કે એપેન્ડીક્ષ પર સોજો છે કે નહીં એટલે ઘણીવાર ઓપરેશનથી પેટ ખોલ્યા પછી જ એપેન્ડીક્ષની સાચી સ્થિતિ ખબર પડે છે.

એપેન્ડીક્ષ પર સોજો છે કે નહીં એ માટે કોઇ એક જ લેબોરેટરી કે એક્ષ-રે ની તપાસ નથી. જો એપેન્ડીક્ષ પર સોજાની શંકા ઉભી કરે એવાં ઉપર વર્ણવેલ લક્ષણો હાજર હોય તો, લેબોરેટરી તપાસમાં લોહીનાં કણોમાં વધારો થતો જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત, સોનોગ્રાફીની તપાસથી અન્ય બીમારીઓ નથી એની ખાત્રી કરી શકાય છે. પેટના એક્ષ-રેમાં કદી એપેન્ડીક્ષ જોઇ શકાતું નથી એટલે એપેન્ડીક્ષ પર સોજાના નિદાન માટે કદી એક્ષ રે કરવામાં આવતો નથી. હા, પેટના દુખાવાના અન્ય કારણ (દા.ત. કિડની ની પથરી) અથવા આંતરડાની ગતિ બંધ થઇ જવાની તકલીફ હોવાની શંકા હોય તો એક્ષ રે કરાવવામાં આવે છે.

એપેન્ડીક્ષ પર આવેલ સોજાની તાત્કાલિક અને યોગ્ય સારવાર ન થાય તો એમાં કાણું પડવાની કે ફાટવાની શક્યતા ઉભી થાય છે જેને પરિણામે માણસની જીંદગીનું જોખમ ઉભું થઇ શકે. આ જ કારણસર એપેન્ડીક્ષ પર સોજો આવ્યો હોય તો ઓપરેશન કરીને એને દૂર કરી નાંખવાની સલાહ ડોક્ટરો આપે છે.

જો દર્દી ડોક્ટર પાસે પહોચવામાં મોડું કરે અને દર્દીના સદભાગ્યે એપેન્ડીક્ષ ફાટવાને બદલે એની આસપાસ ગાંઠ થઇ ગઇ હોય તો સામાન્ય રીતે ડોક્ટરો ત્યારે ને ત્યારે ઓપરેશન કરવાને બદલે એન્ટીબાયોટીક (જીવાણુનાશક) દવાઓનો કોર્સ આપીને સોજાને કાબૂમાં લે છે અને ત્રણેક મહિના પછી ઓપરેશન કરવાની સલાહ આપે છે.

એપેન્ડીક્ષનું ઓપરેશન કરાવ્યા પછી કેટલાંક દર્દીમાં ઓપરેશનનાં ટાંકા પાકે એવુ બનતુ હોય છે. ટાંકાની આસપાસ થોડીક લાલાશથી માંડીને દુખાવો, નાની પરુ ભરેલ ફોડકી અને અંદર સુધી ફેલાયેલ ચેપ હોઇ શકે છે. કયારેક ટાંકા ખોલીને ચેપગ્રસ્ત ભાગ કાઢી નાંખીને પાછુ ઓપરેશન કરવુ પડે છે. આ ઉપરાંત, કયારેક ઓપરેશનથી કાઢી નાંખેલ એપેન્ડીક્ષના ભાગમાં પરુ જમા થઇ જાય એવુ પણ બને છે. આ રીતે જમા થયેલા પરુને પણ ફરી થી ઓપરેશન કરીને કાઢવુ પડે છે.

કયારેક ઓપરેશન કરાવ્યા પછી દર્દીનાં આંતરડાની ગતિ બંધ થઇ જાય છે. પરિણામે પેટ ફુલવા લાગે, ઝાડો કે વા-છુટ જરા પણ થાય જ નહીં અને ઉલટી થવા લાગે. આવી તકલીફની તાત્કાલિક સારવાર કરાવવી ખૂબ જ જરૂરી હોય છે.

ટુંકમાં, એપેન્ડીક્ષ પર સોજો થવાની તકલીફ ઓછા રેસાવાળો ખોરાક ખાવાથી થવાની શકયતા વધે છે. દર્દીની સ્થિતિ અને રોગની ગંભીરતાને આધારે એપેન્ડીક્ષના દર્દીમાં ઓપરેશન કરવા અંગેનો નિર્ણય લેવામાં આવે છે. ઓપરેશન કરવું પડશે કે નહીં અને સોજો હો તો ક્યારે એનો સચોટ નિર્ણય સારવાર કરનાર કાબેલ સજ્ર્યન જ લઇ શકે. એટલું જ જરૂર કે જ્યારે પણ પેટમાં સખત દુ:ખાવો થાય ત્યારે ઘરે બેસીને રાહ જોવા કરતાં ડોક્ટરની સલાહ લેવાનું ડહાપણભર્યું છે. ડોક્ટર અને ઓપરેશનનો ખોટો ભય ક્યારેક એક જિંદગી જેટલો મોઘો સાબિત થાય છે. એપેન્ડીક્ષની તકલીફ થાય જ નહીં એ માટે ખોરાકમાં રેસાનું પ્રમાણ વધારી દો. લીલી પત્તાવાળી ભાજીઓ, કઠોળ, આખા અનાજ (થુલા સાથેનાં ઘંઉ અને હાથછડના ચોખા), દાડમ - જામફળ જેવા ફળો વગેરેમાં પૂષ્કળ પ્રમાણમાં રેસા હોય છે જેનો વપરાશ દરેક વ્યક્તિએ વધારવો જોઇએ. તેમજ, બિસ્કીટ-બ્રેડ-નૂડલ્સ વગેરે મેદાની બનાવટો, મિલમાં પોલિશ્ડ ચોખા અને રેસા કાઢી નાંખેલ જયુસ જેવા રેસાહિન ખોરાક લેવાનું ટાળવું જોઇએ.