ફ્રેકચર એટલે હાડકું ભાંગી જવું. તેનું મુખ્ય કારણ હાંડકાને લાગેલો માર હોય છે. આ માર અકસ્માતે હોય કે બદ્ ઇરાદાથી હોય. આ સિવાય ફ્રેકચર થવાના કારણોમાં સ્નાયુનો જોરદાર ઝાટકો અને નબળાં હાડકાંને થયેલી નજીવી ઇજાનો સમાવેશ છે.
ફરેકચરને કેવી રીતે ઓળખશો ?
જોરદાર દુ:ખાવો અને કયારેક કડાકાભેર તુટેલું હાડકું.
ફેરકચરવાળી જગ્યાનો ભાગ બેડોળ થઇ જાય.
તે ભાગનું હલનચલન અશકય થઇ જાય અથવા ખૂબ દુ:ખદાયક હોય.
તે જગ્યાએ સોજો ચડે.
ત્યાં હલાવવાયી સામાન્ય કરતાં કંઇક જુદી જ હલનચલન થાય (જેમ કે બાવડું ફ્રેકચર થાય તો તે તેની લંબાઇમાં વચ્ચેથી પણ હલે) અને હાથ ફેરવતા ઘસાઇ રહેલા હાડકાંના છેડાઓથી કડડડ.... કરતો અવાજ અનુભવાય અથવા સંભળાય. આવું હલનચલન ખૂબ દર્દદાયક અને નુકશાનકારક હોય છે. એટલે માત્ર તપાસ કરવા માટે આ રીતનું હલનચલન ચકાસવું નહીં.
મોટા ભાગે થતા સામાન્ય ગંભીર ફ્રેકચરોે ઉપરોકત રીતે જાણી શકાય. તે માટે શરીરના બીજી બાજુના બિનઇજાગ્રસ્ત ભાગની સરખામણી કરવાથી ફ્રેકચર ઓળખવામાં સરળતા પડે. બાકી નાની ફ્રેકચરરૂપી તિરાડ હોય તો ઉપરોકત બધી નિશાની ના પણ મળે, માત્ર દુ:ખાવો તથા થોડોક સોજો જ ચડે.
બહુ ગંભીર ગણાય તેવા ફ્રેકચરોમાં ભાંગેલું હાડકું ચામડી ચીરીને બહાર આવી જઇ શકે છે અને ત્યાંથી ચાપ લાગીને પાક થવાની શકયતા રહે છે. બહાર નીકળવાને બદલે ભાંગેલું હાડકું (જેમકે ખોપરી કે પાંસળીનું) શરીરમાં અંદર વળી જાય તો હ્રદય, ફેફસાં, યકૃત, મગજ જેવા નાજુક અવયવોેને ખરાબ રીતે નુકસાન કરી શકે છે.
મોટું હાડકું (જેમ કે જાંઘનું) અથવા લોહીની નસ ભાંગી જાય તો ઘણુ લોહી વહી જાય જે હાડકાંની આસપાસ જ જમા થઇને સોજા રૂપે પણ દેખાય છે. બહુ લોહી વહેવાથી દર્દી 'શોકની ગંભીર સ્થિતિમાં પણ જઇ શકે.
ફ્રેકચરની પારથમિક સારવારના સામાન્ય નિયમો:
બને ત્યાં સુધી દર્દીને ખસેડવો નહીં સિવાય કે તે જગ્યાએ દર્દીને વધુ ઇજા થવાની શકયતાઓ હોય.
ઇજા પામેલા ભાગને તપાસતી કે ખસેડતી વખતે બને ત્યાં સુધી હલવા ના દેવો કારણ કે તે ભાગ હલાવવાથી હાડકાંના ભાંગેલ છેડા વધુ છૂટ્ટા પડશે અથવા બીજા અવયવને નુકસાન પહાંેચાડશે કે રકતસ્રાવ વધારશે. ઇજાગ્રસ્ત ભાગનું હલનચલન ઘટાડવા ખપાટિયાં-પાટાઓનો ઉપયોગ કરવો. ઇજાગ્રસ્ત ભાગેથી લોહી નીકળતુ હોય તો તે ભાગને ઊંચો ના કરવો પણ માત્ર જરૂર પડતું હળવું દબાણ આપવું. (વધુ દબાણ નુકસાન કરી શકે છે.) લોહી વહેતું અટકાવવા આગળ રકતસ્રાવની ચર્ચા વખતે જણાવેલ દબાણ-બિંદુઓ પર દબાણ આપી શકાય. (જુઓ પ્રકરણ નં. ૪)
ઇજાગ્રસ્ત ભાગનું કપડું હટાવવા તેને ઉતારવાની કોશિશો કરી વધુ હલનચલન ના કરાવવું પણ કપડું જ કાતર કે બ્લેડથી ફાડી નાખવું.
બિનઅનુભવી અથવા જેણે આ અંગે પ્રશિક્ષણ ના લીધું હોય તેવા માણસે કયારેય હાડકું બેસાડવાની કોશિશ ના કરવી. તેવી જ રીતે ચામડીની બહાર ડોકાતાં હાડકાંને પાછુ અંદર ધકેલવાની કોશિશ ના કરવી.
ચામડી પરના ઘા પર જંતુમુકત (સ્ટરાઇલ) રૂ લગાડીને પાટો બાંધવો.
દર્દીને ખસેડતી વખતે વાહન અને રસ્તા એવા પસંદ કરવા કે જેથી શકય એટલા ઓછા થડકા લાગે.
ખપાટિયાં - પાટા વિશે:
ખપાટિયાંઓને અંગ્રેજીમાં સ્પ્લીન્ટ કહેવાય છે અટલે કે એવી વસ્તુ જેના બાંધવાથી ઇજાગ્રસ્ત ભાગને ટેકો રહે અને તેનું હલનચલન ના થાય.
ખપાટિયાં તરીકે સામાન્ય રીતે લાકડાંના અથવા પ્લાયવૂડના પાટિયાં કે પૂંઠાની ગડીઓ વપરાય. આ સિવાય ટિનનાં પતરાં, પસ્તીની ગડી, લાકડી, સળીયા, સાવરણોે, છત્રી જેવી વસ્તુ પણ જરૂર પડયે વાપરી શકાય. હાડકાંના ર્ડાકટરો વાપરે તે પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસનું ખપાટિયું સૌથી ઉતમ પડે. ખપાટિયું ગમે તેનું હોય પણ તે એટલું મજબુત હોવુ જોઇએ કે શરીરનાં ઇજાગ્રસ્ત ભાગના વજનથી વળી ના જાય તેટલું બરડ અને ધારવાળુ પણ ના હોવુ જોઇએ કે તે દર્દીને વાગે અને ઇજા કરે.
ખપાટિયાંની લંબાઇ આટલી હોવી જોઇએ કે ઇજાગ્રસ્ત ભાગ અને તેની ઉપર તથા નીચેનો એક સાંધો આવરી લે. આમ આટલું લાંબુ ખપાટિયું બંધાય તો જ ફ્રેકચરવાળા ભાગની આગળ-પાછળના સાંધામાં હલનચલન નિવારી શકાય અને ઇજાગ્રસ્ત ભાગને સ્થિર રાખી શકાય. ખપાટિયાં તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતી વસ્તુ પર સૌથી પહેલાં કપડું વીંટાવુ જેથી તેની સપાટી પોચી રહે અને તે વાગે નહિ, ખપાટિયાં અને શરીર વચ્ચે કપડા કે રૂની ગાદી મૂકવી, ખાસ તો ધારવાળી જગ્યા પર વધુ મોટી ગાદી મૂકવી. પછી શકય હોય તો ખપાટિયાંને ઇજાગ્રસ્ત ભાગના કુદરતી વળાંકની જેમ વાળીને ત્યાં પાટા કે કપડાંથી બાંધવુ (જેમ કે પૂંઠાનું ખપાટિયું પલાળીને વાળી શકાય). આમ ખપાટિયું બાંધ્યા પછી ઇજાગ્રસ્ત ભાગની આગળપાછળનો સાંધો હલે નહીં તેવી સ્થિતિ પેદા કરવી.
ખપાટિયાંને પાટાથી બાંધતી વખતે ધ્યાન રાખવું કે તે એટલુ ઢીલું ના હોય કે ઇજાગ્રસ્ત ભાગ સ્થિર ના રહે અને તે એટલું ટાઇટ પણ ના હોય કે તે ભાગમાં લોહીનું પ્રસારણ અટકી જાય ને સોજો અથવા ખાલી ચડવા માંડે.
માથા પર કોઇ ખપાટિયું બાંધવાનું નથી હોતું.
જો લોહી નીકળતું હોય તો રૂનું ડ્રેસિંગ મૂકી માથા પર પાટાપિંડી કરવાનું જરૂરી હોય છે.
ખાસ તો એ તપાસ કરવી કે દર્દીને નાક, કાન કે માંેમાંથી લોહી અથવા લોહી મિ(શ્ર્રત પાણી જેવું પ્રવાહી તો નથી નીકળતુંને? આ પ્રવાહી ખોપરીની અંદર મગજને ફરતુ આવેલુ રક્ષણાત્મક પ્રવાહી હોઇ શકે છે.આવી રીતે પ્રવાહીનો સ્રાવ થવો ઘણી ગંભીર નિશાની છે.
જો દર્દી બેભાન હોય તો બેભાનાવસ્થાની ચર્ચામાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે પગલાં લેવા.(જુઓ પ્રકરણનં. ૫)
દર્દીનું નિરીક્ષણ શોકની ગંભીર સ્થિતિ માટે અને શ્વાસની ગતિ માટે કરતાં રહેવું અને તે માટે જરૂર પડે તે પગલાં સમયસર લેવા. (જુઓ પ્રકરણ નં.૨ અને ૪)
દર્દીને બને ત્યાં સુધી સુવાડી રાખવો.
દર્દીને બીજી ઇજાઓ માટે ખાસ તપાસવો અને તે પ્રમાણે યોગ્ય કાળજી લેવી.
દર્દીને કોઇપણ ખોરાક, પ્રવાહી કે દવા (ખાસ તો ઘેન કરે કે ઉતેજના કરે તેવી) આપવા નહીં.
તબીબી સારવારની વ્યવસ્થા કરવી. ઊંલટીઓ, ખેંચ, ઉશ્કેરાટ, ઘટતું જતું ભાન, લવારા, કાન-નાકમાંથી લાહી અથવા પાણી નીકળવાને ગંભીર નિશાનીઓ ગણીને વધુ ઝડપથી દર્દીને હોસ્પિટલ ખસડવા
ફ્રેકચરની ઓળખ:
દુ:ખાવો અને સોજો થાય.
જડબું લબડી પડે, બોલતી કે મોં ખોલતી વખતે તેની હલનચલન ના થાય અને હલનચલનથી અસહ્ય દુ:ખે.
થુંક વધુ આવે અને તે લોહીવાળુ પણ હોઇ શકે.
દાંત ઢીલાં, વાંકા-ચૂકાં થઇ જાય અથવા પડી જાય.
પ્રાથમિક સારવારના મુદ્દા:
દાંત છૂટ્ટો પડી ગયો હોય તો કાઢી નાખવો.
દર્દીને બોલવા, ખાવા, પીવાની મનાઇ ફરમાવવી.
હલી ગયેલા દાંતને સરખા કરવાની કોશિશ ના કરવી.
જડબું હળવેથી ઊંચકીને આકૃતિ પ્રમાણે પાટો બાંધવો.પાટોે બાંધ્યા પછી આવતું થૂંક ગળી જવા કહેવું.
જો ઊલટી થવાની હોય તેવુ લાગે તો પાટોે કાઢી નાખવો અને જડબાને ઊલટી વખતે હથેળીથી ટેકો આપવો. ઊલટી પત્યા પછી પાછો પાટો બાંધી દેવો.
દર્દીને ખસાડતી વખતે જો તે બેસી શકવાની હાલતમાં હોય તો તેનું માથું આગળ નમેલું રાખવું.
જો દર્દી બેભાન હોય અથવા જડબું એક કરતાં વધુ જગ્યાએથી ભાંગ્યુ હોય કે ચહેરા પર વધુ અટપટી ઇજાને કારણે ઉપરોકત રીતે પાટો બાંધવો શકય ના હોય તો દર્દીને ઊંધો સુવાડી રાખીને ખસેડવો.
પહેલા તો તે નકકી કરવું કે બાવડાનું હાડકું વચ્ચેથી ભાંગ્યું છે કે સાથે-સાથે કોણીનો સાંધો પણ સંડોવાયો છે. બાળકોમાં બાવડાં સાથે કોણીને ઇજા થવી સામાન્ય છે.
દર્દીએ પહેરેલ કપડાંની બાંયને હાથ પરથી ઊતારતી વખતે હાથ હલાવવો પડે તેમ હોય તો કપડું કાપી નાખવું.
કોણીનો સાંધો સંડોવાયો ના હોય તો ઇજાગ્રસ્ત હાથને કોણીએથી છાતી તરફ વાળીને કુદરતી સ્થિતિમાં રાખવો. પછી ખભાથી કોણી કરતા જરાક લાંબું ખપાટિયું બાવડે બાંધવું. છેલ્લે કોણીએથી વાળેલ હાથને ઝોળીમાં રાખવો જેથી હાથને અને ઇજા પામેલ ભાગને આરામ મળે. પાતાની જગ્યાઓ આકૃતિ પ્રમાણે રાખવી.
જો કોણીનો સાંધો સંડોવાયો હોય તો હાથને કોણીએથી હલાવવાની કોશિશ ના કરવી. જો હાથ સીધો હોય તો બગલથી કાંડા સુધીનું લાંબું ખપાટિયું પાટાથી આકૃતિમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે બાંધવું. જો હાથ કોણીએથી વળેલો હોય તો તેજ સ્થિતિમાં (હાથ સીધો કરવો નહીં) ત્રિકોણાકાર પાટાની ઝોળીમાં ગોઠવીને આરામ આપવો અને બાવડાંને પહોળા પાટાથી ધડ સાથે બાંધીને સ્થિર કરી દેવું.
કોણી અને કાંડા વચ્ચે બે હાડકાંસમાંતર સ્થિતિમાં આવેલા હોય છે એટલે જો એક ભાંગે તો બીજુ હાડકું ખપાટિયાંની ગરજ સારી શકે છે. પણ જો બન્ને ભાંગે તો હાથ ત્યાંથી લબડી જાય. એક જ હાડકું ભાંગ્યુ હોય તો પણ બહારથી ખપાટિયું બાંધવુ જોઇએ જેથી હાથની કાંડા અને કોણીથી હલનચલન ના થાય અને હાથ સ્થિર રહે. આ માટે બે ખપાટિયાં એવી રીતે ગોઠવવા જોઇએ જેથી બન્નેની વચ્ચે ભાંગેલો ભાગ રહે. તેની લંબાઇ કોણીથી આંગળી સુધી હોવી જાઇએ. ખપાટિયાંઓ વચ્ચે ઇજાગ્રસ્ત હાથ બાંધ્યા પછી તેને કપડાંની ઝોળીમાં એવી રીતે આરામ પૂર્વક રાખવો કે આંગળીવાળો છેડો કોણી કરતાં ઊંચો રહે.
આ જગ્યાના ફ્રેેકચરથી કયારેક પેશાબની કોથળી અને તે કોથળીથી નીકળતા પેશાબના માર્ગને ઇજા પહોંચે છે. આવું થાય ત્યારે દર્દીનો પેશાબ લોહીવાળો લાલ રંગનો થાય અને તેને વારંવાર પેશાબ કરવાની ઇચ્છા થાય પણ પેશાબ ઉતરે નહીં. આવી હાલતમાં દર્દીને સુચના આપવી કે પેશાબ ના ઉતરે તો પેશાબ કરવા માટે ખોટું જોર ના કરે.
આ ફ્રેેકચરની પ્રાથમિક સારવાર રૂપે દર્દીને એક મોટા પાટિયાં પર ચતો સુવાડવો. તેને ખસેડતાં પહેલા આકૃતિ પ્રમાણે પહોળા પાટા ર્બાધવા. ખાસ ઘ્યાન રહે કે તે પાટા પહોળા હોય અને એક પાટો બીજા પાટાના અડધાથી વધારે ભાગને ઢાંકતો હોય. પાટા બાંધતા પહેલા બંન્ને પગ વચ્ચે ગાદી જેવુ કપડું રાખવું. જો પાટિયું ના હોય તો પાટિયાં વગર જ આકૃતિ પ્રમાણે પાટાથી બન્ને પગ બાંધી દેવા. પગના પંજા બાંધતી વખતે અંગ્રેજી આઠડાં જેવા આંટા મારીને પાટો બાંધીને તેને સ્થિર કરી શકાય. આવા દર્દીને ખસાડતી વખતે ધડ, છાતી તથા કમ્મરથી અને પગને સાથળ તથા ઘૂંટણ નીચેથી ખાસ ટેકો આપવો.
આ હાડકાંની આસપાસ ઘણી મજબૂત માંસપેશીઓ આવી હોય છે તેથી ભાંગેલાં છેડાં સહેલાઇથી એકબીજા પર ખેંચાઇ જાય. ત્યાં રકતસ્રાવ ઘણો થાય અને સાથળનાં ભાગમાં ઓછા સોજા સાથે પ્રમાણમાં ગણું લોહી ભેગુ થાય આ દર્દી દુ:ખાવા અને રકતસ્રાવને લીધે શોકમાં જઇ શકે છે.
પ્રાથમિક સારવાર રૂપે બે લાબા ખપાટિયા બાંધવા જોઇએ. પહેલું બે પગના વચ્ચે મૂકી ઇજાગ્રસ્ત પગ સાથે બાંધવું. તેની લંબાઇ ઘૂંટીથી લઇને ધડ સાથળનાં સાંધા સુધી હોવી જોઇએ. બીજું ખપાટિયું ઇજાગ્રસ્ત પગની બહારની બાજુએ ઘૂંટીથી બગલ સુધી હોવું જોઇએ. આમ, આકૃતિમાં બતાવ્યા પ્રમાણે બે ખપાટિયાં વચ્ચે ઇજાગ્રસ્ત ભાગને પાટાઓથી બાંધીને થાપા, ઘૂંટણ, ઘૂટીનાં સાંધાઓ સ્થિર કરવા જોઇએ.
જો લાંબા ખપાટિયાં મળે નહીં તો ઇજાગ્રસ્ત પગને સાજા પગ જોડે બાંધીને સાજા પગનો ખપાટિયાં તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય.
આ ફ્રેકચર માટેનું ખપાટિયું નિતંબથી એડી સુધીનું હોવું જોઇએ. તેને બાંધવા માટે પાટાઓ આકૃતિમાં બતાવ્યા મુજબ વીંટવા. ખપાટિયું જરા લાંબુ રાખવું અને તેની તથા પગ વચ્ચે સારા પ્રમાણમાં ગાદી રાખવી જેથી ખપાટિયાંભેર પગને ઉચકવાથી વાગે નહીં.
ઘૂંટણ અને ઘૂંટી વચ્ચેનું ફ્રેકચર
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે બે ખપાટિયાં વચ્ચે ઇજાગ્રસ્ત ભાગને પાટાઓની બાંધવા. ખપાટિયાં ના હોય તો બન્ને પગ એકબીજા સાથે બાંધી દેવા અને વચ્ચે ચાદર કે ધાબળાની ગાદી રાખવી.
તેના માટેનું ખપાટિયાં (એડીથી લઇને આંગળાઓ સુધી) પગના તળિયે મૂકીને પાટાથી બાંધવું. આ પાટાનો પહેલો આંટો ઘૂંટીથી જરાક ઉપર બાંધવો પછી ધીરે-ધીરે પંજા પર બાંધતા આંગળી સુધી પહોંચી પાછા વળવું અને વળવું અને વળતી વખતે પંજા તથા ઘૂંટી વચ્ચે અંગે્રજી આઠડાં આકારે ચોકડી મારતા આંટા પાડવાં.
કરોડ મણકાંઓની માણા છે જેની અંદર એક પોલાણ હોય છે જેમાં કરોડરજજુ (મુખ્ય ધોરી ચેતા) આવેલી હોય છે જે મગજની સાથે સીધી સંકળાયેલી હોય છે. તેના દ્વારા જ મગજની પ્રક્રિયાઓ શરીરના હલનચલન અને સંવેદનાઓ પર નિયંત્રણ કરે છે. તેની ફરતે આ મણકાંઓની કરોડ એક કઠોર આવરણ રચે છે જેથી અત્યંત નાજુક એવી કરોડરજજુને પૂરતું રક્ષણ મળી રહે. કરોડ ભાંગવાથી કરોડરજજુને નુકસાન થઇ શકે છે અને તેના પરિણામે લકવો મારી જાય અથવા સંવેદનાઓ ઘટી જાય અને જોરદાર દુ:ખાવો થઇ શકે છે.
કરોડના ફ્રેકચરો મોટેભાગે નીચે મુજબના સંજોગોમાં થાય છે:
(૧) ઊંચાઇ પરથી પડવાથી જેમ કે મકાન, સીડી, ઝાડ, થાંભલા વગેરે પરથી.
(૨) વ્યક્તિ પર ભારી અને મોટી વસ્તુઓ પડવાથી જેમ કે સીમેન્ટ કે અનાજની ગુણ, મકાનનો કાટમાળ, બેરલ (પીપડું) વગેરે.
(૩) વાહનોના ગંભીર અકસ્માતોથી.
(૪) ભારે વજન ઊંચકતી વખતે (ખાસ તો પીઠ વાળી રાખીને ઊંચકયું હોય ત્યારે).
(૫) રમત ગમત વખતે જોશભેર અથડાવાથી કે પડવાથી.
પ્રાથમિક સારવારમાં ધ્યાનમાં રાખવાના મુદ્દાઓ:
(૧) ઉપરોકત જણાવેલ ઇજાઓમાં જયારે બરડા પર ઇજા થઇ હોય કે દર્દી દુખાવાની ફરિયાદ કરે ત્યારે તેની કરોડનાં ફ્રેકચર તરીકે જ સારવાર કરવી હિતાવહ છે, જ્યાં સુધી ડોકટર પાકે પાયે ખાત્રી કરીને જાહેર કરે કે કરોડ સલામત છે. કરોડની ઇજા કે ફ્રેકચર થયાં છતાં પણ કરોડરજજુને નુકસાન ના થાય તો લકવો મારવાં જેવા લક્ષણો પેદા ના થાય.
(૨) કરોડની ઇજાના દર્દી સપાટ જમીન કે પાટિયાં પર સ્થિર સુવા દેવો. તેને બેસવાં, ઊઠવા કે પડખું ફરવાની સખ્ત મનાઇ ફરમાવવી.
(૩) દર્દીને બિનજરૂરી જરા પણ ખસેડવો નહીં. જો ખસેડવો જ પડે તો તેની ઘૂંટીઓ, ઘૂંટણ અને સાથળ વચ્ચે ગાદી મૂકી એકબીજા સાથે બાંધી દેવા. પછી દર્દીને ખસેડીને મોટા પાટીયા પર મૂકવો જેના પર તેની કરોડ સપાટ અને સ્થિર રહી શકે. આમ પાટિયા પર ખસેડતી વખતે તેની કરોડ જરા પણ વળે નહીં તે ખાસ કાળજી લેવી. તે માટે દર્દીના માથા, ગરદન, ખભાઓ, કમ્મર, નિતંબ, સાથળ અને પિંડીઓના ભાગેથી ત્રણ વ્યક્તિઓએ પકડીને સહારો આપવો.
(૪) પાટિયા પર સુવાડીને ગર્દનની તથા માથાની આજુબાજુ ઓશિકાઓ મૂકીને તે સીધા રહે તેમ પાટો બાંધી દેવો જેથી તેનું હલન ચલન ના થાય.
આમ પાટિયા પર ગોઠવીને દર્દીને હોસ્પિટલ તાત્કાલિક ખસેડવો. બને ત્યાં સુધી આ બધી પ્રક્રિયા ડોકટરની હાજરીમાં જ કરવી. ડોકટર આવે ત્યાં સુધી દર્દીને ચતો અથવા ઊંધો સપાટ અને સ્થિર સુતેલો રાખવો.
મોટે ભાગે હાંસડીનું ફ્રેકચર સીધી ખભા પર ઇજા થવાથી અથવા હથેળી પર વજન મૂકીને પડવાથી થાય છે. ઇજાગ્રસ્ત ભાગ પર સોજો, દુખાવા સિવાયના લક્ષણોમાં દર્દી તે બાજુના હાથને હલાવી શકે નહીં, તે બાજુનો હાથ બીજા હાથ વડે પકડીને ટેકો આપી રાખે અને ગર્દન તે બાજુ નમાવી રાખે છે.હાંસડી પર હાથ ફેરવવાથી ભાંગેલું હાડકું અનુભવી શકાય છે. આ ફે્રકચરમાં દર્દીનું ખમીસ કે પહેરણ ઉતારવું નહીં. તેની બગલમાં રૂની ગાદી કે રૂમાલની ગડી વાળીને રાખવી. પછી ઇજાગ્રસ્ત બાજુના બાવડાને આકૃતિમાં બતાવ્યા પ્રમાણે એક પહોળા પાટા વડે ધડ સાથે બાંધી દેવો અને દર્દીને હોસ્પિટલ ખસેડવો.
પાંસળીઓના ફ્રેકચરમાં છાતીના એ ભાગે દુખાવો થાય અને સોજો આવી શકે. આગળ છાતી પર અને પાછળ બરડા પર હથેળીઓ મૂકી છાતીને હળવેથી ભીંસવાથી તૂટેલી પાંસળીની જગ્યાએ દુખાવો થાય. આવા કિસ્સામાં આકૃતિમાં બતાવ્યા પ્રમાણે પાટા બાંધવા. ફ્રેકચરની બાજુનો હાથ ઝોળીમાં રાખવો જેથી તે બાજુનુ હલનચલન અટકાવી દુખાવો નિવારી શકાય.
સાંધો એ બે અથવા વધુ હાડકાં વચ્ચેનો એ ભાગ છે જયાં હાડકાંના છેડાઓ એક બીજા જોડે સાંધાની આસપાસની પેશીઓ અને સ્નાયુઓ વડે તેવી રીતે વ્યવસ્થિત સંપર્કમાં રહે કે તેમની વચ્ચેનું હલનચલન સહેલાઇથી અને દુખાવા વગર થાય. જયારે સાંધો ખડી જાય ત્યારે સાંધામાંના હાડકાઓ એકબીજા સાથે સામાન્ય રીતે જળવાયેલી સ્થિતિમાંથી ખસી જાય અને સાંધાની આસપાસની પેશીઓ અને સ્નાયુઓને નુકસાન પહોચેલું હોય છે.
ખડેલો સાંધો નીચે મુજબના લક્ષણો ધરાવે છે:
દુખાવો થાય.
તેની કુદરતી હલનચલન અશકય થઇ જાય.
બીજી બાજુના બિનઇજાગ્રસ્ત સાંધા કરતાં ઇજાગ્રસ્ત સાંધો બેડોળ જણાશે.
સોજો ચડી જાય.
પ્રાથમિક સારવારના મુદ્દાઓ
ખડેલા સાંધાની કાળજી લગભગ ફ્રેકચર માટેના સિદ્ધાંતો મુજબ જ છે:
(૧) કયારેય ખડેલો સાંધો જાતે ચડાવવાની કોશિશ ના કરવી.
(૨) શરીરના તે ભાગને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખીને ફ્રેકચરના સંર્દભમાં જણાવ્યા પ્રમાણે વિવિધ પાટાઓ બાંધીને સાંધો સ્થિર કરવો અને હોસ્પિટલ લઇ જવો. જયારે હાથ-પગનાં સાંધાઓ, પડી જવાથી કે મરડવાથી, ખેંચાઇ જાય ત્યારે મચકોડ (સ્પ્રેઇન) થયો કહેવાય છે.
ઘૂંટીના સાંધાના મચકોડના સૌથી વધુ કિસ્સા બને છે. મચકોડ આમ, તો સાવ સામાન્ય મામુલી ઇજા છે. પણ ઘણી વાર વાગ્યા પછી દુ:ખતા ભાગમાં મચકોડ છે કે ફ્રેકચર એ નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ થઇ જાય છે. જો દુ:ખાવો મુખ્યતત્વે સાંધાની આસપાસ હોય તો મચકોડ હોવાની શકયતા વધારે હોય છે. જયારે હાંડકા પરનો દુ:ખાવો ફ્રેકચરની શકયતા તરફ આંગળી ચીંધે છે. દર વખતે ઇજા ને કારણે મચકોડ થયો છે કે ફ્રેકચર એ નકકી નથી થઇ શકતું. આવે વખતે તે ફે્રકચર જ છે એમ માની ને ફ્રેકચર પ્રમાણે જ સારવાર કરવી. અને ડોકટર પાસે જઇ એમની સલાહ મુજબ એક્સ-રે કરાવી લેવો.
જો થયેલી ઇજા મચકોડ જ છે એવૃુ નકકી થઇ શકયું હોય તો નીચે મુજબ પ્રાથમિક સારવાર કરવી:
(૧) ઇજા પામેલ અંગનું બિલકુલ હલનચલન કરવું નહીં.
(૨) ઇજા પામેલ અંગ ઊંચો અને સ્થિર રાખવો.
(૩) મચકોડવાળા ભાગને ઠંડા પાણીમાં બાળવો કે બરફ ઘસવો.
(૪) એ ભાગનું હલનચલન અટકાવવા માટે એ ભાગ પર પાટો બાંધી દેવો. સોજાને કારણે પાટો જો બહુ ટાઇટ થઇ જાય તો ફરીથી ખોલીને પાછો બાંધવો.
