13. રોજબરોજના રોગો

    અચાનક તાવ આવવાનું કારણ શરીરમાં ઘૂસી આવેલાં જંતુઓ સામેની લડાઇ હોય છે. તાવ શરીરને ઉપયોગી પ્રક્રિયા છે. તાવનું ચોકકસ કારણ જાણ્યા વગર માત્ર તાવને ઉતારી નાખવાથી કોઇ ખાસ ફાયદો થતો નથી એ યાદ રાખવું.

તાવનાં કારણો :

તાવ વધી જાય ત્યારે શું કરવું ?

    શરૂઆતમાં ઘીમો તાવ (ઠંડી-ધ્રુજારી) આવે છે. તાવ સતત ચાલુ રહે છે અને ઘીમે ઘીમે રોજેરોજ વધ્યા કરે છે. તાવઆખા દિવસમાં કયારેય દવા વગર ઉતરતો નથી. તાવની સાથોસાથ પેટની ગરબડ, કબજિયાત કે ઝાડા, પેટનો દુ:ખાવો અને અશક્તિ જોવા મળે છે. જીભ પર સફેદ છારી બાજિ જાય છે. લોહીની તપાસ વગર ટાઇફોઇડનું નિદાન કરવું અઘરું છે.

ટાઇફોઇડની સારવાર

    પરિણીત સ્ત્રીઓમાં આ રોગ વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. ઠંડી-ધ્રુજારી સાથે તાવ આવે, વારંવાર થોડો થોડો પેશાબ થાય અને પેશાબમાં બળતરા થાય. (અન્ય તાવોમાં પણ કયારેક પેશાબમાં બળતરા થવાની ફરિયાદ હોય છે. પણ ત્યારે ઘેરો પીળો પેશાબ ખૂબ ઓછી વખત થાય છે જેનું કારણ પરસેવા વાટે પાણી નીકળી જવાથી શરીરમાં ઉભી થતી પાણીની ખેંચ હોય છે.) જયારે વારંવાર થોડો થોડો પેશાબ થાય ત્યારે પેશાબના ચેપની શકયતા સૌથી વધુ રહે.

પેશાબના ચેપની સારવાર

શરદી-ખાંસી, ગળા-આંખમાં બળતરા, હાથ - પગ - કમ્મરનો દુ:ખાવો, તાવ વગેરે શરદીથી થતા તાવનાં લક્ષણો છે.

શરદી અને ફલ્યૂના તાવની સારવાર

તાવ, શરદીમાં નાક વાટે પીળું ઘટ્ટ પ્રવાહી નીકળે, માથું દુ:ખે (હલનચલનથી કે નીચા નમવાથી ખૂબ દુ:ખાવો થાય, સવારે વધુ દુ:ખે) આંખની ઉપરનો કે નીચેના નાક પાસેનો ભાગ દબાવવાથી દુ:ખતો જણાય.

ભારે શરદી અને સાયનસની સારવાર

તાવ, ખાંસી અને ગળાનો દુ:ખાવો (ખાસ કરીને કોઇ વસ્તુ ગળતી વખતે) એ ગળા કે કાકડાના ચેપની નિશાની છે. આવા દર્દીનું મોં ખોલાવી, જીભ બહાર રાખી મોટેથી ''આ બોલવાનું કહી જીભની છેક પાછળના ભાગે બન્ને બાજુએ રહેલ કાકડા જોવા જોઇએ. કાકડા મોટાં થઇ ગયા હોય અને લાલચોળ હોય, અથવા એની પર સફેદ છારી બાઝી ગઇ હોય કે પરુ નીકળતું હોય તો નિદાન પાકું થાય છે.

કાકડા અને ગળાના ચેપ માટેની સારવાર

ઠંડી-ધ્રુજારી સાથે તાવ, પીળા-ગળફાવાળી ખાંસી, છાતીના એક પડખે દુ:ખાવો અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય તો ન્યુમોનિયા હોઇ શકે. નાનાં બાળકોમાં ન્યુમોનિયાનું નિદાન કરવા માટે શ્વાસોશ્વાસનો દર ગણવાનું ખૂબ ઉપયોગી બને છે. તાવ-ખાંસી આવતાં હોય એવાં બાળકમાં ઉંમર પ્રમાણે શ્વાસોશ્વાસના દરની વિગત નીચેના કોષ્ટકમાં આપી છે. જો બાળકનો શ્વાસોશ્વાસનો દર કોષ્ટકમાં લખેલ દર કરતાં વધુ હોય તો ન્યુમોનિયાનું નિદાન કરી શકાય.

ન્યુમોનિયાની સારવાર

    ઘરની જૂની ધૂળ, ખેતરમાંની ફૂલોની પરાગરજ, કુતરાં - બિલાડી - પક્ષીઓના વાળ-પીંછામાંથી ખરતા રજકણો અને અમુક પ્રકારની ફૂગની એલર્જીને કારણે ઘણા લોકોને દમની બીમારી થતી હોય છે. આ ઉપરાંત સલ્ફર ડાયોકસાઇડ, ઓઝોન વગેરે પરિબળો પણ દમનો હુમલો લાવવા માટે જવાબદાર હોય છે.
    દમનો હુમલો આવે ત્યારે શ્વાસ નલીકાઓ સંકોચાય છે. જેને પરિણામે હવાની અવરજવરમાં અવરોધ આવે છે અને દર્દી શ્વાસ કાઢવામાં અને લેવામાં તકલીફ અનુભવે છે. ઘણીવાર ખાંસીમાં થોડોક ગળફો નીકળે પછી દર્દીને રાહત થાય છે. આવા દર્દીની છાતી પર કાન અથવા સ્ટેથોસ્કોપ મૂકવામાં આવે તો શ્વાસ કાઢતી વખતે તીણો અવાજ સંભળાય છે.

દમની સારવાર

આ બેકટેરિયાથી થતો રોગ છે. ચામડીની નીચેના પડમાં ગૂમડાંના બેકટેરિયા વિકાસ પામે છે જેને લીધે શરૂમાં ચામડી લાલચોળ થઇ જાય અને પછી ગૂમડું પાકી જતાં પરુ નીકળે છે. ઠંડી સાથે તાવ આવવાનું એક કારણ શરીરમાં કયાંય પણ થયેલ ગૂમડાં કે પાક પણ હોઇ શકે.

ગૂમડાં કે પાકની સારવાર

    દુષિત પાણી કે ખોરાક વાટે જંતુઓ પેટમાં જવાથી મોટાં ભાગના ઝાડા થાય છે. જયારે પણ કોઇ દર્દીને વધારે પ્રમાણમાં ઝાડા થઇ આવે ત્યારે ઝાડા વાટે ઘણું વધારે પ્રવાહી શરીરની બહાર નીકળી જાય છે. આને કારણે શરીરની અંદર પાણી અને ક્ષાર ઘટી જાય છે જે ડીહાઇડ્રેશન તરીકે ઓળખાય છે. ઝાડાના દર્દીના મૃત્યુ માટે આ ડીહાઇડ્રેશન જ મુખ્યત્વે જવાબદાર હોય છે.

ઝાડાની સારવાર

    જયારે ઝાડા વાટે લોહી, ચિકાશ કે પરુ પડે ત્યારે ઉદ્રભવતી તકલીફ મરડા તરીકે ઓળખાય છે. મરડાના બે પ્રકાર છે.

(૧) અમીબીક મરડો : અમીબીક મરડો એન્ટમીબા હીસ્ટોલાઇટીકા નામના અમીબા પ્રકારના જંતુઓથી થાય છે. આ મરડો કાયમી ઘર કરી શકે છે. એને કારણે દિવસમાં વધુમાં વધુ આઠ-દશ વખત ઝાડા થઇ શકે છે. ઝાડા વાસ મારતા હોય છે. અને દર વખતે ઝાડો થાય ત્યારે વધુ પ્રમાણમાં અર્ધઘન ઝાડો થાય. ચિકાશ અને લોહીનું પ્રમાણ ઝાડા કરતાં ઓછું રહે. તાવ ન આવે અથવા ઓછો આવે.

(૨) બેસિલરી મરડો : બેસિલરી મરડો શીગેલા નામનાં જંતુથી થાય. એમાં દિવસમાં આઠ-દશથી વધુ વખત ઝાડા થાય. દર વખતે ઝાડામાં લોહી - ચિકાશ - પરુ વધારે અને ઝાડાનું પ્રમાણ ઓછું હોય. ઝાડે ગયા પછી તરત ફરી ઝાડે જવાની હાજત થાય. વધુ તાવ આવે. ઝાડામાં વાસ ન આવે. મોટાભાગે અઠવાડિયામાં મટી જાય.

મરડાની સારવાર

કબજિયાતની તકલીફ ઘણાં કારણોસર થઇ શકે છે. ખોરાકમાં રેસાતતત્વનું પ્રમાણ ઓછું હોય, દિવસભર પાણી ઓછું પીવાતુ હોય તો કબજિયાત થવાની શકયતા વધે છે. વારંવાર પ્રવાસ કરનાર અને વધુ ઘી-તેલવાળો ખોરાક લેનાર વ્યક્તિને પણ કબજિયાત થવાની શકયતા વધે છે.

કબજિયાતની સારવાર

    ઊલટી અનેક કારણોસર થઇ શકે છે. અને ઊલટીનો સાચો ઇલાજ એનું કારણ શોધીને એ દૂર કરવામાં રહેલો છે. માથાના દુ:ખાવા સાથે, ઝાડા (ગેસ્ટ્રો) સાથે, સગર્ભાવસ્થા દરમ્યાન કે પ્રવાસ દરમ્યાન ઊલટી થવી એ બહુ સામાન્ય છે. આ ઉપરાંત પિત્તાશયનો સોજો, પે(પ્ટક અલ્સર, એપેન્ડીક્ષનો સોજો, આંતરડાંનો અવરોધ, ફુડ પોઇઝનીંગ, ડાયાબીટીસ વગેરે કારણોસર ઊલટીઓ થઇ શકે.

ઊલટીની સારવાર

    કમળો થાય એ પહેલાં ઘણા લોકોને તાવ આવે છે. ઝીણોતાવ, ભૂખ ન લાગવી, ઊબકા થવા, ઊલટી થવી, ખાવાનું બેસ્વાદ લાગવું, બીડી-સિગારેટ પીવાની ઇચ્છા ન થવી, પેટમાં જમણી બાજુ ઉપરના ભાગે દુ:ખવું આ બધાં કમળાનાં લક્ષણો છે. મહત્વની વાત એ છે કે કમળાને કારણે જેવાં આંખ અને પેશાબ પીળાં થવા લાગે એવો તાવ ઉતરવા લાગે છે.

કમળાની સારવાર

    જયારે જઠરમાં બનતા એસિડનું પ્રમાણ વધી જાય અથવા જઠર અને પકવાશયને એસિડની આડઅસરથી બચાવતા સંરક્ષણાત્મક શ્લેષ્મનું પ્રમાણ ઘટી જાય ત્યારે એસિડિટી અને અલ્સરની તકલીફ ઉદભવે છે.
    વધારે પડતી ચિંતા-ટેન્શન, વધુ પડતો તીખો ખોરાક, દારૂ કે તમાકુનું સેવન તથા હેલીકોબેકટર પ્રકારના બેકટેરિયાનો ચેપ એસિડિટી અને અલ્સર કરવામાં ફાળો આપે છે.

એસિડિટી અને અલ્સરની સારવાર

    હેડકી આમ તો મોટાં ભાગે બહુ હેરાન ન કરે અને થોડીવારમાં મટી જાય જેમકે બહુ તીખું ખવાઇ જાય ત્યારે હેડકી ઉપડે તેને પાણી પીને બેસાડી શકાય. કયારેક જોરદાર હેડકી ઉપડે જે લાંબી ચાલે.

હેડકીની સારવાર

    ઘણા લોકોને આંખમાં ચીપડા બાઝે, આંખની પાંપણ ચોંટી જાય, આંખ આવવાનું, આંખ લાલ થઇ જાય, દુ:ખે વગેરે તકલીફો જોવા મળે છે. આનુ કારણ બેકટેરિયાનો ચેપ હોય છે.
    જેને આંખ આવી હોય એ દર્દીએ પોતાની આંખ વારંવાર ઠંડા ચોખ્ખા પાણીથી ધોવી જોઇએ. આંખમાં એન્ટીબાયોટિક ટીપાં નાખવા. પહેલાં દિવસે દર બે કલાકે અને પછીના દિવસથી દર છ કલાકે દરેક આંખમાં એક ટીપું નાંખતા રહેવું જોઇએ. રાત્રે સૂતી વખતે એન્ટીબાયોટિક મલમ આંજીને સૂઇ જવું.

    ગરમીથી ન ટેવાયેલા લોકોને ભારે ગરમી લાગે તો લૂ લાગી જાય. ગરમીને કારણે શરૂઆતમાં ખૂબ પરસેવો થાય, પછી તરસ લાગે, બેચેની થાય, હાથ-પગ-માથું કળે, ભૂખ મરી જાય, ગભરામણ-ઊલટી વગેરે થાય, ચકકર આવે અને અચાનક બેહોશી પણ આવે, જો શરૂઆતનાં આ લક્ષણોને ગણકારવામાં ન આવે તો કયારેક શરીરની તાપમાન-નિયંત્રણ વ્યવસ્થા ખોરવાઇ જાય અને શરીરનું તાપમાન ખૂબ વધવા લાગે.

લૂ માટેની સારવાર :

     જયારે ખોરાકમાં અમુક ક્ષારોનું પ્રમાણ વધારે હોય અને કયારેક પાણી ઓછું પીવાય તો ત્યારે કિડનીમાં ક્ષારનું પ્રમાણ વધી જવાથી પથરી બનવાની શરૂઆત થાય છે. ઘીમે ઘીમે વધુને વધુ ક્ષાર જમા થાય અને પથરી મોટી થયા કરે. જયાં સુધી પથરી કિડનીમાં હોય ત્યાં સુધી દુ:ખાવો થતો નથી, પરંતુ મૂત્રવાહીની કે મૂત્રાશયમાં પહોચે કે ગમે ત્યાં એનું સ્થાન બદલાય ત્યારે અસહ્ય દુ:ખાવો થાય છે. ઘણીવાર કમ્મરના પાછળના ભાગથી માંડીને જાંઘના મૂળ સુધી દુ:ખાવો જાય છે.

પથરીની સારવાર

    પેશાબ અટકી જવાની તકલીફ માટેભાગે મોટી ઉંમરના પુરુષોમાં થાય છે. પેશાબ નિકાળવાની નળીની આસપાસ પ્રોસ્ટ્રેટ નામની ગ્રંથિ આવેલી હોય છે. આ ગ્રંથિ મોટી ઉંમરે આપોઆપ જ મોટી થવાથી અને કયારેક યુવાન વયે પણ એમાં ચેપ લાગવાથી પેશાબના માર્ગમાં અવરોધ કરે છે. જેને કારણે પેશાબની ધાર બરાબર ના થાય, પેશાબ અટકી અટકીને ટીપે-ટીપે થાય અને કયારેક પેશાબ સદંતર અટકી જવાની ઘટના બને. આવી ઘટના અમુક સંજોગોમાં ખાસ બને છે, જેમકે ઠંડીમાં વધુ ફરવાથી, દારૂનું સેવન કરવાથી, લાંબો સમય પેશાબ રોકી રાખવાથી, લાંબો સમય પથારીવશ રહેવાથી વગેરે.
    પ્રોસ્ટેટ સિવાય અન્ય મુખ્ય કારણોમાં પેશાબના માર્ગમાં પથરીનો અવરોધ અને બીજા કોઇ કારણસર સંકોચાયેલ માર્ગ આવે છે. સ્ત્રીઓમાં સગર્ભાવસ્થા અને હિસ્ટેરીયાના કારણે પેશાબ અટકી શકે છે. પેશાબ અટકી પડે ત્યારે દર્દીને પેટમાં નીચેના ભાગે (પેડુમાં) દુ:ખાવો શરૂ થાય જે ઘીરેઘીરે બળવત્તર અને તીવ્ર થતો જાય. એ ભાગ ફૂલી જાય અને દબાવવાથી દુ:ખાવો થાય.

પેશાબ અટકી જવાની સારવાર:

    આટલા બધા નામે ઓળખાતી આ તકલીફોમાં દર્દી એકદમ બેભાન થઇને પડી જાય છે તેના હાથ પગ ઝાટકાભેર વારંવાર હલે અથવા કડક-સજજડ થઇ જાય. આ સાથે મોટે ભાગે આંખોના ડોળા ઉપર ચડી જાય, મોઢે ફીણ આવી જાય, દાંત ભીંસાય, ગળામાંથી વિચિત્ર ઘોઘરો અવાજ નીકળી શકે. સંડાસ-પેશાબ પણ થઇ શકે. ખેંચ દરમ્યાન થયેલી હાલતની સ્મૃતિ ના હોય.
    ખેંચ આવવાથી દર્દી પડી જાય ત્યારે તેને ઇજા થઇ શકે, દાંત વચ્ચે જીભ ચવાઇ જાય અને ખેંચ લાંબી ચાલે તો શ્વાસ પણ રૂંધાઇ જાય. આમ કોઇપણ ખેંચ નુકસાનકારક છે. ખેંચ મુખ્યત્વે મગજમાં ગરબડને કારણે થાય. બાળકોમાં મોટે ભાગે તે સનેપાતીયા તાવમાં આવે. તાવ સાથે આવે ત્યારે એ મગજમાં પાક કે મેલેરિયાની નિશાની પણ હોઇ શકે. આ સિવાય બીજાં ઘણાં કારણોસર ખેંચ આવે. કોઇકને વળી વારંવાર ખેંચ આવીને સારી થઇ જાય.

ખેંચની સારવાર :

    હ્રદયરોગ વારસાગત પરિબળો, બેઠાડુ - બિનકસરતી જીવન, વધુ પડતાં ઘી-તેલવાળો ખોરાક, તમાકુનું વ્યસન, માનસિક તાણ, જાડાપણું, હાઇબ્લડપ્રેશર અને ડાયાબિટીસ જેવાં પરિબળો હ્રદયરોગ કરવા માટે જવાબદાર હોય છે. હ્રદયને લોહી પહોંચાડતી ધમનીઓ સાંકડી થઇ જવાને કારણે હ્રદયને પૂરતા પ્રમાણમાં લોહી પહોંચતું નથી જેને કારણે હ્રદયરોગની તકલીફ ઉદભવે છે. જયારે થોડાક સમય માટે જ હ્રદયને લોહીની ઘટ પડે ત્યારે એન્જાઇના તરીકે ઓળખાતો છાતીનો દુ:ખાવો થાય છે, જે દશ-પંદર મિનિટમાં બેસી જાય છે. પરંતુ જો લોહી લઇ જતી ધમની સંપૂર્ણ બ્લોક (બંધ) થઇ જાય તો હાર્ટએટેક આવે છે. હાર્ટએટેક કે એન્જાઇનાને કારણે છાતીમાં વચ્ચોવચ ભાર લાગે છે. અને કયારેક હાથ કે જડબા સુધી દુ:ખાવો જાય છે.

હ્રદયરોગની સારવાર

    મોટાભાગના અચાનક શરૂ થયેલ પીઠના દુ:ખાવા આપોઆપ જ મટી જતા હોય છે. પીઠના કરોડસ્તંભની આસપાસના સ્નાયુ ખેંચાઇ જવાને કારણેે અચાનક દુખાવો શરૂ થાય છે. છેલ્લાં સંશોધનો અનુસાર આ દુખાવામાં રાહત માટે માત્ર બે દિવસનો આરામ જ જરૂરી હોય છે. જે સ્થિતિમાં સૌથી ઓછો દુ:ખાવો અને સૌથી વધુ આરામ લાગતો હોય તે સ્થિતિ આદર્શ ગણાય. પીઠના દુ:ખાવાના દર્દીઓ સામાન્ય રીતે ઘૂંટણ નીચે એક બે તકિયા મુકીને કઠણ સપાટી પર સૂવાથી મહત્તમ આરામ અનુભવે છે.
    ગરમ પાણીનો શેક કરવાથી તાત્કાલિક રાહત પહોંચી શકે છે. દર્દશામક દવાઓ પણ વધુ પડતા દુ:ખાવાને કાબૂમાં લેવા માટે ઉપયોગી થઇ શકે છે. અચાનક થયેલ દુખાવા માટે મસાજ કે કસરત કરાવવાનું હિતાવહ નથી હોતું.
    જે દર્દીઓને પીઠનો કાયમી દુ:ખાવો રહેતો હોય એમને માટે કસરત ઘણી ઉપયોગી સાબિત થઇ શકે. કસરત કરવાથી કરોડસ્તંભના સ્નાયુઓ વિકસે છે અને નબળા પડેલા ભાગને મજબૂત બનાવી શકે છે. તરવાની કસરત પીઠના દુ:ખાવા માટે ઘણી ઉપયોગી સાબિત થાય છે.

કાયમી કે વારંવાર પીઠનો દુ:ખાવા માટેેે ધ્યાનમાં રાખવાના મુદ્દાઓ: