'કચ્છે ધાગે' ('૭૩)

ફિલ્મ : 'કચ્છે ધાગે' ('૭૩) 
નિર્મતા-દિગ્દર્શક : રાજ ખોસલા  
સંગીત : લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ
ગીતકાર : આનંદ બખ્શી   
રનિંગ ટાઇમ : ૧૫ રીલ્સ - ૧૪૫ મિનિટ્સ     
થીયેટર : અલંકાર (અમદાવાદ)  
કલાકારો : વિનોદ ખન્ના, મૌસમી ચૅટર્જી, કબીર બેદી, ત્રિલોક કપૂર, એ.એન. સિંઘ, મુરાદ, સોના, નિરૂપા રૉય, દેવ કુમાર, ભગવાન, ટુનટુન, જગદિશ રાજ, રત્નમાલા, પૂર્ણિમા, રણધિર, રિતેશ મુકર્જી, નવાબ હબિબ, નર્મદા શંકર, ગુરબચન અને ઝેબ રહેમાન.     

ગીતો
૧. જારે જા ઓ દીવાને, તૂ ક્યા જાને, બાત કરતે હૈં... લતા-હેમલતા
૨. મેરે બચપન તૂ જા, જા જવાની કો લે આ... લતા મંગેશકર     
૩. કચ્ચે ધાગે કે સાથ જીસે બાંધ દિયા જાય... લતા મંગેશકર     
૪. હાય હાય એક લડકા એક મુઝકો ખત લિખતા હૈ... લતા મંગેશકર     
૫. જરા સે અગર બેવફા હમ ન હોતે... લતા મંગેશકર

રાજ ખોસલા નામના દિગ્દર્શકનું પૂરેપૂરૂં ચસકી ગયું હોય, ત્યારે એ બે કામ ખૂબ પ્રભાવિત થઇને કરી શકતો, એક દારૂ પીવાનું અને બીજું, ફિલ્મો બનાવવાનું ! દારૂ તો એ ભરઉનાળાની ગરમીમાં ખેડુત છાશ પીએ, એટલો ગટગટાવી જતો. પોતાને કે.એલ. સાયગલના સંન્નિષ્ઠ ચેલા માનતા રાજ ખોસલાએ ગાવા અને પીવા - બન્નેમાં ગુરૂ સાયગલની બેઠ્ઠી નકલો કરી અને બન્ને પીવામાં જ ઉકલી ગયા.

મુંબઇની ફિલ્મનગરીમાં કહે છે કે, તદ્દન બેવકૂફીભરી ફિલ્મ બનાવવા માટે ય ચપટી બુધ્ધિ તો જોઇએ જ...! પણ એટલી ચપટીભરી બુધ્ધિ પણ ન હોય તો માણસ 'કચ્ચે ધાગે' જેવી ફિલ્મ બનાવે.   

રાજ નામનો આ ખોસલો આટલી હદે સ્ટુપિડ ફિલ્મ બનાવે, એ માનવામાં એટલે ન આવે કે, આ જ 'ખોસલા સાહેબે' 'મેં તુલસી તેરે આંગન કી', 'સી.આઇ.ડી.', 'કાલાપાની', 'એક મુસાફિર, એક હસિના', 'વો કૌન થી', 'દો રાસ્તે', 'મેરા ગાંવ, મેરા દેશ', 'મેરા સાયા' કે 'દોસ્તાના' જેવી સુંદર ફિલ્મો બનાવી હતી. 'મૈં તુલસી...' જેવી ઉત્કૃષ્ઠ ફિલ્મો તો ભારતમાં ય એકાદ હજારે માંડ એક બને ! સ્ત્રીને કેન્દ્રમાં રાખીને સ્ત્રીની ગરિમા ઊંચી રાખીને ફિલ્મો બનાવવામાં રાજ ખોસલાએ આવી ત્રણ-ચાર ફિલ્મોમાં બેશક પ્રણામયોગ્ય કામ કર્યું હતું. પણ આ તો કેવું થયું કે, તાજમહલ બનાવનાર ફૂટપાથ ઉપર ચાની પતરાંની કિટલી બનાવે !    

આ ફિલ્મ બનાવતા પહેલા ખોસલાના મનમાં એક ચોક્કસ તોફાન ધૂમ મચાવી ગયું હશે કે, ડાકૂની ફિલ્મ બનાવવી હોય તો ફિલ્મમાં જેટલા બને તેટલા ઘોડા દોડાવો, બંદૂકના આડેધડ ભડાકા કરાવો, નાચનારીને ઉઠાવી જાઓ અને ગમે ત્યાંથી ઉઠાવીને 'ગાંવવાલોં ને લઇ આવો... ડાકૂ ફિલ્મ પૂરી. સૉરી, એમ પૂરી ન થાય.

ફિલ્મનો હિરો ડાકૂ હોય તો પ્રેક્ષકો એની સાથે હોવા જોઇએ અને છેલ્લે ડાકૂ દેશની એક 'મહાન વ્યક્તિ' સાબિત થવો જોઇએ. ફિલ્મનો હીરો ડાકૂ બન્યો હોય ને પ્રેક્ષકોએ એને નફરત કરી હોય, એવી આજ સુધી એક પણ હિંદી ફિલ્મ બની નથી. 

આઘાતની વાત તો એ છે કે, પોતાના ગુરૂ ગુરૂદત્તની જેમ ફિલ્મમાં ગીતોના ટૅકિંગનો એ બાદશાહ ગણાતો, પણ અહીં તો એવી ય એકે ફ્રેમ નહિ ! એમ કહેવાય છે કે, બપોર પછી આડેધડ ઢીંચવાનું શરૂ કરી દેતો હોવાથી બાકીનું શૂટિંગ એના આસિસ્ટન્ટો સંભાળે... ગુસ્સામાં ખૂબ ગાળો બોલતો હોવાથી પીને સુઇ ગયેલા ખોસલાને જગાડવાની કોઇ હિંમત ન કરે.      

આવી ફિલ્મની વાર્તા તો ઠીક, એનો ટુંકસાર લખતા ય પૅન તોતડાઇ જાય, છતાં આ કૉલમના વાચકો આ ફિલ્મના પ્રેક્ષકો જેટલા બદનસીબ નથી, માટે સાર જોઇ લઇએ :    

મધ્ય પ્રદેશના બીહામણા કોતરોમાં એક જમાનામાં માત્ર ડાકૂઓનું રાજ હતું. એ કહે એ જ હૂકમ. પોલીસ, સરકાર કે પ્રજાનું કાંઇ ઉપજે નહિ. એવી અનેક ડાકૂ ટોળકીઓમાં સૌથી વધુ ખતરનાક ઠાકૂરો અને બ્રાહ્મણોની ડાકૂ ટોળીઓ હતી. ('બ્રાહ્મણ અને ડાકૂ...???' ...સાઉન્ડ્સ ઈન્ટરેસ્ટિંગ, ના ?) અહીં બ્રાહ્મણ ડાકૂ રૂપાસિંઘના બાપે અદાલતમાં જુઠી ગવાહી આપીને ઠાકૂર ડાકૂ બહાદુરસિંઘને ફાંસીને માંચડ લટકાવે છે. એના દીકરા વિનોદ ખન્નાને એની મા નિરૂપા રૉય (રામ જાણે કેમ પણ ફિલ્મે ફિલ્મે નિરૂપા રૉયે આવા જ છોકરા જણ્યા હતા. કોઇ મોટો થઇને 'ભાઇ' બને, કોઇ મવાલી તો કોઇ ડાકૂ !) તગડું ડૉનેશન આપીને ઈંગ્લિશ મીડિયમની સ્કૂલમાં ભણવા મૂકવાને બદલે ડાકૂ બનાવવાનો ફૂલ-ટાઇમ કૉર્સ કરાવે છે. જેથી મોટો થઇને આ બ્રાહ્મણ ડાકૂ કબીર બેદીના મૌતથી બદલો લઇ શકે. ફિલ્મ પૂરી થતા સુધીમાં બન્ને સુધારવા તો પડે, એટલે 'ગાંવ કી ભોલી ગોરી' મૌસમી ચૅટર્જીને લઇ આવે છે, જેને માટે આ બન્ને ડાકૂઓ નજર બગાડે તો છે, પણ ફિલ્મ પૂરી થયા સુધીમાં નજર સુધારે નહિ, તો પ્રેક્ષકો જાતે ડાકૂગીરીમાં પડવા માંડે. એવું પાપ ન થાય માટે મૌસમી એ બન્નેને સુધારી પોતાના પ્રેમી ભોલા (વાસ્તવિક જીવનમાં એનો ગોરધન) સાથે 'ગોલીયોં કી બૌછાર કે બીચ મેં...' પરણી જવાય!    

ફિલ્મનું સૌથી ઘાતક પરિબળ ફિલ્મના એકેએક નબળા ઍકટરો ! વિનોદ ખન્નાને 'મેરે અપને', 'અચાનક', 'ઇન્કાર', 'ઈમ્તિહાન' કે બહુ બહુ તો 'અમર, અકબર, ઍન્થની'માં ઍક્ટર તરીકે મૂલવવાનું મન થાય, પણ આપણને એ 'સ્ટાર' વિનોદ ખન્ના ગમતો ને આજે ય ગમે. પણ ઍક્ટિંગમાં અમિતાભ કે રિશી કપૂરથી બસ્સો બસ્સો માઇલ દૂર રાખવો પડે.   

વિનોદ ખન્નાના ફિલ્મો પૂરતા એના બન્ને નિષ્ફળ પુત્રો અક્ષય ખન્ના અને રાહુલ ખન્ના (નામ આવું પડે, પછી એને નિષ્ફળ કહેવાની જરૂરત પડે ?) એની પહેલી પત્ની 'ગીતાંજલી તાલ્યારખાન'ના હતા. બીજી પત્ની કવિતા દફ્તરી ફિલમોમાં આવી નહોતી.

બહુ ઓછાને ખબર હશે કે, આ બન્ને સ્ત્રીઓ પહેલા વિનોદ ખન્નાની સગાઇ કોમેડિયન-ઍક્ટર આઇ.એસ. જોહરની દીકરી અંબિકા (નીલમ) જોહર સાથે થઇ હતી. અંબિકા જોહરની 'ફાઇવ રાઇફલ્સ' જેવી ૩-૪ ફિલ્મોમાં આવી હતી. ચોંકતા નહિ... વિનોદ ખન્નાની સગાઇ સ્મિતા પાટિલ સાથે પણ થઇ હતી. બન્ને વચ્ચે લાંબુ અફૅયર હતું. 'ડૂંગરે ડૂંગરે, કાદુ તારા ડાયરા..'!   

કબીર બેદી સારો જ નહિ, નબળો કહી શકાય એટલી ફિલ્મોમાં ય ઍક્ટર તરીકે ઝળક્યો નથી. આવી અદભુત પર્સનાલિટીનો માલિક કબીર અભિનયમાં કાંઇ ઉકાળી ન શક્યો, પણ ઈ.સ. ૧૯૯૮માં ઈટાલીમાં બનેલી ટીવી-સીરિઝ 'સૅન્ડોકન'માં એ  ખૂબ ખીલ્યો અને સોનિયા ગાંધી કરતા ઈટાલીમાં આજે ય કબીર બેદીનું નામ મોટું ગણાય છે.     

બહેન મૌસમીનું કામ એના તૂટેલા કે આઘાપાછા દાંતને કારણે એટલી જ જગ્યા પૂરતું વખણાય. અનેક હિંદી-બંગાળી ફિલ્મો કરવા છતાં ઍક્ટ્રેસ તરીકે બેનજી મહાન ગણાયા નથી. એનો ગોરધન રિતેશ મુકર્જી (સાચું નામ 'જયંત') એના ગ્રેટ ફાધર સંગીતકાર હેમંત કુમારનું કદાચ સૌથી નબળું કમ્પોઝિશન હશે ! રિતેશ મુકર્જી વધારે પડતો સ્ત્રૈણ્ય લાગે છે. ફિલ્મના એક દ્રશ્યમાં ડાકૂ કબીર બેદીના સાથી તરીકે એણે હાથમાં બંદૂક પકડી છે કે મેળામાં કોક ગ્રામીણ સ્ત્રીએ છોકરૂં તેડયું છે, એની ખબર ન પડે.      

ફિલ્મમાં વિનોદ ખન્ના 'વડીલ' ડાકૂ બનતો ત્રિલોક કપૂર પૃથ્વીરાજ કપૂરનો સગો ભાઇ થાય. અસલી પંજાબી હાઇટ-બૉડીને કારણે મોટા ભાગની હિન્દી ફિલ્મોમાં એણે ભગવાન શંકરનો રોલ કર્યો અને પાર્વતી તરીકે અચૂક નિરૂપા રૉય હોય. બન્નેએ આ જ જોડીની ૧૮ ફિલ્મો કરી.    

ફિલ્મના મુજરા 'જા રે જા ઓ દીવાને તુ ક્યા જાને..'માં અત્યંત ખૂબસુરત ઝેબ રહેમાન અને સોના છે. ઝેબમાં મધુબાલાના ચેહરાને મળતી આવતું રૂપ ઠાંસી ઠાંસીને ફર્યું હતું. માલા સિન્હા-ધર્મેન્દ્રની ફિલ્મ 'આંખે'માં એનું સેક્સી રૂપ ઝગારા મારતું ઊઠી આવ્યું હતું, ત્યારે તો સાહિર લુધિયાનવીએ લખવું અને માલાને ગાવું પડયું હતું, 'ગૈરોં પે કરમ, અપનોં પે સિતમ, અય જાને વફા, યે ઝૂલ્મ ન કર...' જેમાં ગૈર એટલે કે પારકી સુંદર સ્ત્રી આ ઝેબ રહેમાન હતી.     

કેદાર શર્માએ મધુબાલાના ચેહરાને ધ્યાનમાં રાખીને ઝેબને 'પ્રીતિબાલા' નામ આપીને ફિલ્મ 'ફરિયાદ'ની હીરોઇન બનાવી હતી. યાદ તો હશે સુમન કલ્યાણપુરનું લાજવાબ સોલો, 'હાલે દિલ કો સુનાના થા, સુનાયા ન ગયા..' 

પણ જે તવાયફને ડાકૂ વિનોદ ખન્ના ઊઠાવી જાય છે, એ અભિનેત્રી સોના તો સાચ્ચે જ મધુબાલાને ઘણી મળતી આવતી હતી. એ જમાનાના માફિયા-ડોન હાજી મસ્તાન પહેલેથી મધુબાલાના પ્રેમમાં હતા, પણ મધુ ગૂજરી ગઇ, એટલે હાજીએ મનુની હમસકલ આ સોના સાથે નિકાહ પઢ્યા. સોનાનું સાચું નામ ઉર્ફે  શાહજહાન  બેગમ છે. 

યસ. ન હસવું હોય તો ય ખડખડાટ હસી પડાય, એવા કામો ખોસલાને આ ફિલ્મમાં ઘણા કર્યા છે. જેમ કે, ખરી ઘડીએ જ, કૅબીનમાં દુધની કોથળી ખલાસ થઇ જાય એમ ડાકૂ ફિલ્મોમાં હીરો મરવાનો થવા આવે, ત્યાં એની રાયફલ કે રીવૉલ્વરમાં છેલ્લી ઘડીએ ગોળીઓ  ખાલી થઇ જાય ! અહીં ખોસલાએ જબરૂં ડીંક ચલાવ્યું છે. વિનોદ ખન્ના અને કબીર બેદી બન્ને ડાકૂઓ મૌસમી-રીતેશના લગ્ન પોલીસ-પાર્ટને રોકવા બંદૂકબાજીથી સંગીતના સૂર પેદા કરે છે.

વાંચો જરા, ગમ્મત પડે એવું છે. 'આખીર એક ઠાકૂર કી શાહી હૈ..' એમાં બાજાં-નગારા તો જોઇએ ! વિનોદ પોતાની મશિનગનમાંથી શેહનાઇ અને નગારાનો અવાજ કાઢી બતાવે છે.. (અફ કૉર્સ, બારણું બંધ થવાનો કિચૂડ-કિચૂડ અવાજે ય નથી આવતો, પણ રાજ ખોસલા પ્રેક્ષકોને આ બેવકૂફીથી પણ મામુ બનાવવાનો મૂરખ પ્રયાસ કરે છે.)     

એકબીજાનો જાન લેવાની પ્રતિજ્ઞાા સાથે જીવી રહેલા આ બન્ને 'ખેલદિલ' ડાકૂઓ એમના જીવનની છેલ્લી ગોળી એકબીજાની છાતીમાં મારીને જ મરવાની વાતો, કૉલેજ-કૅન્ટીનમાં બે વિદ્યાર્થીઓ એકબીજાને 'વૉટ્સઍપ' કરતા હોય, એટલી આસાનીથી કરે છે. વિનોદ-કબીરે એકબીજાના ખૂન કરીને જ ઠાકૂરોં કી અને બ્રાહ્મણોકી શાન બચાવવાના હોય છે, પણ ફિલ્મમાં એવો 'ઍન્ડ' કેવી રીતે લાવવો, એની ઝાઝી સમજ ન પડતા ખોસલાએ, ''...પછી એ બન્નેનું શું થયું ?'' એનો જવાબ અધ્યાહાર જ રાખ્યો છે.

ફિલ્મમાં સર્વોત્તમ કામ થયું હોય તો એ સંગીતનું છે. લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલે તમામ ગીતો લતા મગેશકર પાસે ગવડાવીને સાચ્ચે જ મધુરૂં કામ કર્યું છે. એમાં ય, 'મેરે બચપન તૂ જા, જા જવાની કો લે આ' અને 'હાય હાય એક લડકા મુઝકો ખત લિખતા હૈ' બહુ સૂરિલા ગીતો છે. મુજરા લગતા તો ભાગ્યે જ ગાતી, છતાં અહીં 'જા રે જા ઓ દીવાને' એના રિધમ-સૅક્શનને કારણે દિલડોલ બન્યું છે.

આ ગીતની કોરિયોગ્રાફી સાઉથના ડાન્સ-ડાયરેક્ટર નાયડૂએ અદભુત કરી છે. ખાસ તો, બન્ને ડાન્સરો ઝેબ રહેમાન અને સોના સ્પેશિયલાઇઝડ ડાન્સરો ન હોવા છતાં રિધમ પ્રમાણે બન્નેના સ્ટૅપ્સ  મનોહર બન્યા છે.

ગુજરાતીઓનો પેલો સ્ટાન્ડર્ડ અને સલામત જવાબ છે ને, 'એક વાર જોવા જેવું ખરૂં...' પણ આ ફિલ્મ માટે તો ભોગ લાગ્યા હોય તો ય એકે વાર નહિ જોવાની અપીલ છે.

મેરે અપને (૧૯૭૧)

ફિલ્મ  : મેરે અપને (૧૯૭૧)
નિર્માતા    :    એન.સી.સિપ્પી

દિગ્દર્શક    :    ગુલઝાર

સંગીત    :    સલિલ ચૌધરી

ગીતકાર    :    ગુલઝાર

રનિંગ ટાઇમ :     ૧૪-રીલ્સ : ૧૬૪ મિનિટ્સ

થીયેટર    :    અજંતા - અમદાવાદ

કલાકારો    :    મીના કુમારી, વિનોદ ખન્ના, શત્રુઘ્ન સિન્હા, સુમિતા સાન્યાલ, રમેશ દેવ, તરૂણ ઘોષ, પેન્ટલ, અસરાની, દિનેશ ઠાકુર, ડેની ડેન્ઝોંગ્પા, યોગેશ છાબડા, નાસિર, સુધીર ઠક્કર, શશીકિરણ મહેતા, દેવેન વર્મા, અભિ ભટ્ટાચાર્ય, અસિત સેન, કેષ્ટો મુકર્જી, લીલા મીશ્ર, એ.કે. હંગલ, દેવકિશન, રાજ વર્મા, પરદેસી, માસ્ટર ચિન્ટુ, મૂલચંદ અને મેહમાન ભૂમિકામાં : મેહમુદ, યોગીતા બાલી અને દેવેન વર્મા.

ગીતો
૧.હાલચાલ ઠીકઠાક હૈ, સબ કુછ ઠીકઠાક હૈ......કિશોર કુમાર, મુકેશ

૨.રોજ અકેલી આયે, રોજ અકેલી જાયે...........લતા મંગેશકર

૩.ગંગા કી ભરી ગોદ મેં, ગંગા કે રાહી ચલે રે........મન્ના ડે

૪.કોઇ હોતા, જીસકો અપના, હમ અપના કહે.........કિશોર કુમાર

(ગીત નં.૨ અને ૩ ડીવીડીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે.)

ગુલઝારની એક અદભૂત ફિલ્મ વિશે આજે આપણે વાત કરવા નીકળ્યા છીએ. ફિલ્મ તો બેશક બેનમૂન છે અને એમાં ય હમણાં સ્વર્ગસ્થ થયેલા વિનોદ ખન્નાના ચાહકોએ તો ખાસ જોવા જેવી છે. એ ખૂબ હેન્ડસમ લાગે છે. આ ફિલ્મમાં એને જોયા પછી પહેલો સવાલ એ આવ્યો કે, આટલા સોહામણા માણસો મરતા પણ હશે ? ગદ્ય હોય કે પદ્ય, ગુલઝારે મૌલિક કેટલું લખ્યું છે કે, એ ધારણાનો વિષય જ રહ્યો નથી. ત્રીસેક ટકા શુદ્ધ મૌલિક રચનાઓ હશે, પણ બાકીના બધામાં કાં તો કોઇને અર્થ ન સમજાય ને કાં તો 'ચોરી કા માલ હૈ, બાબા.' તમે વિચારો કે, બિમલ રૉયની ફિલ્મ 'બંદિની'થી આ માણસ ફિલ્મોમાં છે અને કેટલીક રચનાઓ તો અદભૂત લખી છે, 'કઇ બાર યૂં ભી હુઆ હૈ સફર મેં, અચાનક સે દો અજનબી મિલ ગયે હો, જીન્હેં રૂપ પેહચાનતી હો અજલ સે(અજલ=સૃષ્ટીનો પ્રારંભ), વો હી મિલ ગયે હો ભટકતે ભટકતે, કૂંવારે લબોં કી કસમ તોડ દો તુમ, જરા મુસ્કુરા કે બહારેં સજા લો'.... આવું સુંદર લખનાર સર્જકમાં એક ચોર જીવ પણ પડેલો હતો. લતા-ભૂપીએ ગાયેલા 'દિલ ઢુંઢતા હૈ, ફિર વો હી, ફૂર્સત કે રાત-દિન...' જેવી ઑલટાઇમ ગ્રેટ રચનાનું આ જ મુખડું મિર્ઝા ગાલિબનું લખેલું હતું (જેની કબુલાત કોક નાનકડા ઈન્ટરવ્યુમાં એમણે કરી લીધી હતી) પણ એ જ ગીતમાં એમના પોતાના શબ્દો બાકીના અંતરાઓમાં કેવા અનોખા અને ઠંડકસમા છે લખ્યા ? 'જાડોં કી નર્મ ધૂપ ઔર, આંગન મેં બૈઠકર...' 'બર્ફીલી સર્દીયોં મેં, કિસી ભી પહાડ પર...' કેવા અમૂલ્ય શબ્દો લખ્યા છે આ સર્જકે ! અને એણે જ દાટ વાળ્યો હતો 'હમને દેખી હૈ, ઉન આંખો કી મ્હેંકતી ખુશ્બુ...'વાળા ગીતમાં !

(ખુશ્બુ એટલે મહેંકતી જ હોય. એની આગળ મહેંકતીનું વિશેષણ ક્યાંથી આવે ? ગંધાતી કે રૂપરંગીલી ખુશ્બુ ન હોય. મહેંકતી હોય, એને જ ખુશ્બુ કહેવાય ! ખુશ્બુ દેખાઇ શકે એવી ચીજ નથી. વળી ખુશ્બુ બહુ બહુ તો મોંઢામાંથી, કાનમાંથી, નાકમાંથી આવે... આંખોમાંથી કઇ ફેકટરીની ખુશ્બુ આવે ? અને 'રિશ્તા' એટલે કે સંબંધ શબ્દને આગળ-પાછળ ઉપર-નીચે... ગમે ત્યાંથી મૂલવો... એમાં ઇલ્ઝામ એટલે કે આરોપ શબ્દ ક્યાંથી બેસે છે ?

ને તો ય, આ માણસનું એક પ્રદાન અમૂલ્ય ચોક્કસ છે. હિંદી ફિલ્મોના ૯૯.૯૦ ટકા ફાલતુ ગીતકારોએ વાપરેલા દિલ, મુહબ્બત, પ્યાર, ઈશ્ક, ખુદા કે હુસ્ન-ઈશ્કની બબાલવાળા શબ્દોમાંથી ગુલઝારે હિંદી ફિલ્મ ગીતોના ચાહકોને મુક્તિ અપાવી. 'પથ્થર કી હવેલી કો, શીશો કે ઘરૌંદો મેં, તિનકોં કે નશેમન તક, ઇસ મોડ સે જાતે હૈં...' જેવા ભલે કોઇ અર્થ જ ન નીકળતો હોય, એવા શબ્દો ભલે વાપર્યા, પણ કાંઇક નવું તો મળ્યું. સાવ પ્યાર-મુહબ્બતથી તો કોઇ વાત આગળ ગઇ!

દુ:ખ એ વાતનું થાય કે, આવો સર્જક આટઆટલી તકો મળવા છતાં ચોરીચપાટી ઉપર કેમ ચઢી ગયો ? આજની ફિલ્મ 'મેરે અપને'એણે દિગ્દર્શિત કરેલી સૌ પ્રથમ ફિલ્મ હતી અને કોઇ પણ હિસાબે એને સર્વોત્તમ ફિલ્મો પૈકીની એક કહેવી જ પડે, એવી સુંદર બની છે, ત્યાં ખબર પડે કે, મૂળ તો બંગાળના નામી દિગ્દર્શક તપન સિન્હા (બંગાળી ઉચ્ચાર 'તોપોન સિન્હા')એ ઉતારેલી અને રાષ્ટ્રીય ઍવૉર્ડ પુરસ્કૃત બંગલા ફિલ્મ 'આપનજન'ની ગુલઝારે એક એક ફ્રેમ-ટુ-ફ્રેમ ચોરી કરીને 'મેરે અપને'નામ આપ્યું છે.

તમારામાંથી જેણે પદ્મશ્રી નાના પાટેકર (સાચું નામ વિશ્વનાથ પાટેકર : જન્મ તા. ૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૧)ની હીરો તરીકેની પહેલી હિંદી ફિલ્મ 'અંકૂશ'જોઇ હશે તો આ ફિલ્મની વાર્તા ઘણી મળતી આવશે. 'અંકુશ' ઉતારનાર એન ચંદ્રા ! આપણા ભા.ભૂ. એટલે કે ભારત ભૂષણનો ભાઇ હતો અને 'મેરે અપને'માં ગુલઝારનો આસિસ્ટન્ટ દિગ્દર્શક, એટલે 'મેરે અપને'ની બેઠી છાયા 'અંકૂશ' ઉપર પડી.

શિક્ષિત છતાં બેકારીને કારણે ગુંડાગર્દીને રસ્તે ચઢેલા યુવાનોની ઘણી ફિલ્મો આપણે ત્યાં આવી ગઇ, એમાંની આ એક બીજી, 'મેરે અપને'. ફિલ્મનું પૂરૂં શૂટિંગ ૪૦ દિવસમાં પૂરૂં થઇ ગયું હતું અને ન થયું હોત તો ફિલ્મ જ પૂરી ન થાત કારણ કે, પૂરી ફિલ્મ દરમ્યાન મીના કુમારી દર્દનાક રીતે બિમાર હતી અને ફિલ્મ થિયેટરોમાં આવી એના કોઇ બે-ત્રણ મહિના પહેલા જ એ સ્વર્ગસ્થ થઇ ગઇ.

વાર્તા આમ છે : નાનકડા ગામમાં રહેતી વિધવા વૃદ્ધા મીના કુમારી આમ તો ઝુંપડી જેવા મકાનમાં રહે છે, પણ એના સ્વર્ગસ્થ દારૂડીયા અને નૌટંકીવાળા પતિ દેવેન વર્માના અવસાન પછી પણ એના ઘણા આંબા છે, જેની કેરીઓ વેચીને થોડું ઘણું ગુજરાન ચાલે છે.

એ મીનાને ત્યાં અચાનક ભત્રીજો બનીને રમેશ દેવ (ફિલ્મ 'આનંદ'નો ડો. પ્રકાશ કુલકર્ણી... અર્શદ વારસીવાળી ફિલ્મ 'જોલી એલ.એલ.બી.માં અર્શદને ખોટું કામ કરવા બદલ જે વૃદ્ધ કોર્ટની લૉબીમાં તમાચો મારે છે તે હવે ઘણો વૃદ્ધ થઇ ગયેલો આ રમેશ દેવ જ છે.) ખોટા સગપણો બતાવીને મીનાને શહેરમાં લઇ જવા આવે છે. આ અશિક્ષિત વૃદ્ધા એની વાત માનીને શહેર જાય છે, ત્યાં ખબર પડે છે કે, એ લોકો મીનાના સગા-બગા કોઇ નથી. આ તો નોકરાણી મળતી નહોતી, એટલે સગપણના બહાને ડોસીને ઘેર લઇ આવે છે. રમેશની પત્ની ફિલ્મ 'આનંદ'માં અમિતાની પ્રેમિકા બનતી સુમિલા સાન્યાલ છે.

ગામ અને શહેર વચ્ચેના ભેદથી ગભરાયેલી મીના જેમ તેમ કરીને રહે છે તો ખરી, પણ જે ગલીમાં આ લોકો રહેતા હોય છે, તે શ્યામુ (વિનોદ ખન્ના) અને છૈનુ (શત્રુઘ્ન સિન્હા)ની ગુંડા ટોળકીઓ વચ્ચે રોજની મારામારીઓની ગલી છે. બન્ને હીરો એકબીજાની જાનના દુશ્મનો છે, પણ મીના કુમારી પોતાની પ્રાણની આહૂતિ આપીને ઝઘડા કાયમ માટે બંધ કરાવે છે.

યુવાન મીના કુમારીના રોલમાં જે છોકરી લઇ આવ્યા છે, તે 'અમીના કરીમ' ક્યારેક કાનની બુટ કે નાકના ટેરવાંથી મીના કુમારી જેવી દેખાવાની ગુલઝારે કોશિષ કરાવી છે, પણ ક્યાં સૌંદર્યવતી સ્વ. મીના કુમારીને ક્યાં આ એની ડબલ ! કંઠ મીનાને મળતો આવે છે, એમાં ડબિંગ-આર્ટિસ્ટને બોલાવાઇ છે. (પાછલી પૂરી ઉંમર હોસ્પિટલમાં કાઢી હોવાને કારણે ખુદ મીના કુમારીનો અવાજ પણ એનો પોતાનો નથી, ડબિંગ-આર્ટિસ્ટનો છે.)

મિમિક્રી-આર્ટિસ્ટો જુદા જુદા ફિલ્મ ઍક્ટરોના અવાજો કાઢી બતાવે છે, એમની મોટા ભાગની કમાણી બીજા હીરો-હીરોઇનો માટે (એમના જેવો અવાજ કાઢી) ડબિંગ કરી આપવામાં થાય છે. યાદ હોય તો, ફિલ્મ 'તીન બહુરાનીયાં'નું શૂટિંગ પતાવ્યા પછી તરત જ પૃથ્વીરાજ કપૂર એમનો અવાજ ખોઇ બેઠા હતા, ત્યારે જાણિતા પીઢ કલાકાર બિપીન ગુપ્તાએ તેમનું ડબિંગ કર્યું હતું.)

કારણ તો ખબર પડે એવું નથી, પણ સંગીતકાર સલિલ ચૌધરીની સૌથી વધુ માનિતી લતા મંગેશકરનું ભલે ફિલ્મમાં એક જ ગીત હોય, પણ ફિલ્મના ટાઇટલ્સમાંથી એનું નામ ગાયબ છે. (ફિલ્મમાંથી પણ ગીત ગાયબ છે.) ફક્ત મુકેશ અને કિશોરના જ નામો છે. એ ય પાછી જોવાની ખૂબી છે કે, કિશોરની કારકિર્દીના પ્રારંભના વર્ષોમાં સલિલ દા એને ગાયક જ માનતા નહોતા અને ફિલ્મ 'નૌકરી'નું ખૂબ જાણીતું થયેલું ગીત, 'છોટા સા ઘર હોગા, બાદલોં કી છાંઓ મેં, આશા દીવાની મન મેં બંસુરી બજાયેગી' મૂળ તો હેમંત કુમારના કંઠે રૅકોર્ડ થયેલું (આજે ય મળે છે), પણ હીરો કિશોર છતાં પ્લેબૅક એનું પોતાનું નહિ, એટલે ખૂબ નર્વસ થઇ ગયેલા કિશોરે સલિલ પાસે રીતસરની યાચનાઓ કરી, પોતાની જૂની ફિલ્મોના ગીતોની રૅકર્ડો આપી, પણ પેલા માને નહિ. છેવટે બિમલ રોયની સૂચનાથી એ ગીત કિશોર પાસે ગવડાવવું પડયું અને કેવું સુપરહિટ સાબિત થયું ! બહુ વર્ષો પછી આ ફિલ્મમાં કિશોર પાસે 'કોઇ હોતા જીસકો અપના...'ગવડાવ્યું ત્યારે છેક ખબર પડી સલિલ દા ને કે, જેને હું નીગ્લેક્ટ કરતો હતો, તે તો ભારતનો ખૂબ લોકપ્રિય ગાયક બની શકે એમ છે.

બસ, એમાં મૂળ કારણ તો સલિલને મુહમ્મદ રફી માફક ન આવે અને કિશોરનો ધ્વજ ઊંચો લહેરાવા માંડયો. મૂકેશ ધીમેધીમે સલિલ સંગીતમાંથી ખસતો ગયો અને કિશોર કાયમી થઇ ગયો. યોગાનુયોગ, આ ગીત 'કોઇ હોતા...' કિશોરે એની ત્રીજા નંબરની ભૂ.પૂ. વાઇફ (એટલે કે, ભૂતપૂર્વ પત્ની)યોગીતા બાલી માટે વિનોદ ખન્નાને પ્લેબેક આપીને ગાયું છે... પછી તો ગીતમાં દર્દ ઉભરાય તો ખરૂં ને ?

બીજી બાજુ, બીજા કોઇ સંગીતકાર મૂકેશને અડે નહિ-સિવાય કે, રાજ કપૂર જેવાઓનો આગ્રહ હોય, નહિ તો 'ગરજ સરો ને મૂકેશ મરો'એમ ખુદ શંકર-જયકિશને પણ રાજ કપૂર સિવાયની કેટલી ફિલ્મોમાં મૂકેશ પાસે ગવડાવ્યું છે ? પણ મૂકેશ પહેલેથી જ સલિલ દા નો ખૂબ માનિતો. એક વાત સાચી કે, મૂકેશને શાસ્ત્રીય સંગીતનું કોઇ જ્ઞાન નહિ-હાર્મોનિયમ પર ફક્ત સૂર મેળવતા આવડે અને દરેક ગીતના અનેકોનેક રીહર્સલો કરાવવા પડે, એનાથી કંટાળીને સંગીતકારો ન છુટકે જ મૂકેશને લેતા, એમાં સલિલ દા ખીજાઇ જતા, 'શું બકવાસ કરો છો ! મૂકેશ પાસે ભલે બીજા ગાયકો કરતા વધારે રીહર્સલો કરાવવા પડે, પણ આખરી રેકોર્ડિંગમાં આ તમારો એકે ય ગાયક મૂકેશ જેવું મીઠું ગાઈ શકે છે ?'સલિલ ચૌધરી પણ અનિલ બિશ્વાસ અને સી. રામચંદ્રની માફક મુહમ્મદ રફીને ન છુટકે જ ગવડાવતા.

શત્રુઘ્ન સિન્હા ફિલ્મોમાં આવતા વ્હેંત છવાઇ ગયો, એની ખલનાયકીના નવા અંદાઝથી. દેખાવડો તો હતો જ, પણ અવાજ બેઝનો હતો અને સાધારણ હૅઝલ-રંગની આંખો ઉપરાંત પોતાના અલગ અંદાઝથી સંવાદો બોલવાની છટાને કારણે રેહાના સુલતાન-અનિલ ધવનની બી.આર.ઈશારાએ વેશ્યા સાથે પરણી બતાવવાની હિમ્મત કરનાર હીરો (અનિલ ધવન)ની ફિલ્મ 'ચેતના'બનાવી, એમાં થોડો સમય આવીને પણ શત્રુઘ્ન મેદાન મારી ગયો હતો.

આમ તો ફિલ્મોમાં એને પહેલીવાર લાવવાનો યશ દેવ આનંદને અપાય છે ફિલ્મ 'પ્રેમ પૂજારી'માટે, પણ રાજેશ ખન્નાની ફિલ્મ 'ધી ટ્રેન'માં એ એક દ્રષ્ય માટે વેઇટિંગ રૂમમાં  બેઠેલો દેખાયો છે. વૈજ્યંતિમાલા-ધર્મેન્દ્રની ફિલ્મ 'પ્યાર હી પ્યાર'ના એકાદ દ્રશ્ય માટે એ હતો, જ્યારે આશા પારેખ-મનોજ કુમારની ફિલ્મ 'સાજન'માં એ પોલીસ ઈન્સ્પેકટર એસ.પી. સિન્હાના નાનકડા રોલમાં દેખાય છે. (હાલમાં રાજકારણના ક્ષેત્રે પણ ભાજપમાં એ નાનકડા રોલમાં જ દેખાય છે...

નિરીક્ષકો કહે છે, એ આટલું ય દેખાય છે, એ ઘણું છે.) એની દીકરી સોનાક્ષી સિન્હા કેટલી સફળ થઇ એ તો સમય નક્કી કરશે પણ પિતાએ પુત્રી પાસે ઘણું બેવકૂફીભર્યું નિવેદન કરાવ્યું હતું કે, 'મારા પપ્પા આજે ય સુપરસ્ટાર છે.'(એ વખતે શત્રુઘ્ન અમિતાભનો દુશ્મન હતો.) આ ફિલ્મમાં એ છૈનુનો રોલ કરે છે, એમાં એક સંવાદ ઘણો પ્રચલિત થયો હતો, '... વો આયે તો કહે દેના છૈનુ આયા થા... બહોત ગર્મી હૈ ખૂન મેં તો બેશક આ જાએ મૈદાન મેં... જો હસરત નીકાલની હૈ વો નીકાલ લે લેકીન આહિંદા, અગર મેરે કિસી લડકે કો હાથ લગાયા તો મુહલ્લે કા મુહલ્લા ઊડાકે રાખ કર દૂંગા...' એ સંવાદ આજ સુધી લોકપ્રિય રહ્યો છે.

ડૅની સાથે હોટલમાં નવરા બેઠેલા સાથીઓમાં છોકરી જેવા લાંબા વાળવાળો છોકરો શશી કિરણ મેહતા છે, જેને તમે રાજ કપૂરની ફિલ્મ 'બોબી'માં રિશી કપૂરના હોસ્ટેલના દોસ્ત તરીકે જોયો છે. એની બાજુમાં બેઠેલો હેન્ડસમ લાગતો અને શરીરે સુદ્રઢ સુધીર ઠક્કર (કબીર)છે. હોટલનો માલિક કે મેનેજર પરદેશી છે, જે અનેક ફિલ્મોમાં એકસ્ટ્રા તરીકે આવી ચૂક્યો છે.

પણ મીના કુમારી કાંખમાં બાળકને તેડીને શેરીમાં આંટો મારવા નીકળે છે, ત્યારે ગુસ્સાથી આગબબૂલો થતો દાઢીવાળો યુવાન સ્વ. દિનેશ ઠાકૂર (બિલ્લુ)છે અને એને શાંત પાડનાર પૅઇન્ટલ છે. અમૃતસર પાસેના તરણતારણ ગામનો આ સીખ્ખ કંવલજીતસિંઘ અસરાનીની સાથે જ '૬૯માં ફિલ્મ 'ઉમંગ'માં પહેલી વાર આવ્યો હતો. સુભાષ ઘાઈ એ ફિલ્મનો હીરો હતો. આજે પેઇન્ટલ ૭૦ વર્ષનો છે.

આ ફિલ્મમાં યોગીતા બાલીનો પિતા બનતો ટાલીયો કલાકાર કમલદીપ છે, જે મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં પોલીસ ઇન્સ્પેકટર બનીને આવતો. ફિલ્મમાં શત્રુની જે સો-કોલ્ડ પ્રેમિકા બને છે, તે ફાતિમા છે. વિનોદ ખન્નાનો પિતા બનતો દેવકિશન અગાઉના લેખોમાં મેં કહ્યુ છે તેમ ઋષિકેષ મુકર્જી કે ગુલઝારની ફિલ્મોમાં પર્મેનેન્ટ રસોઇયાનો રોલ કરે છે.

પદ્મશ્રી ડૅની ડેન્ઝોંગ્પાને આ ફિલ્મ ખૂબ ફળી અને આ જ ફિલ્મથી એ હિંદી ફિલ્મોનું કાયમી નામ બની ગયો. એ સિક્કિમના ગૅંગટૉકથી આવ્યો છે. એનું ખાનદાન બૌદ્ધ ધર્મ પાળે છે અને એનું મૂળ નામ તો શૅરિંગ (Tshering) ફિન્તસો ડૅન્ઝોંગ્પા છે, પણ પૂણેની ફિલ્મ્સ ઍન્ડ ટેલીવિઝન ઈન્સ્ટીટયૂટમાં તેની સાથે ફિલ્મ-એક્ટિંગનો કોર્સ કરતી જયા ભાદુરીએ આવું નામ બોલવામાં લોકોને તકલીફ પડે, માટે બદલી નાંખવા સૂચન કર્યું અને નામ એણે 'ડેની' રાખ્યું.

એની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો તો ઘણી છે, 'ધૂન્દ, ૩૬ ઘન્ટે, અગ્નિપથ, ફકીરા, ચોર મચાયેશોર અને બુલંદી હતી. ભૂલેચૂકે ય કોઇ ફિલ્મી પાર્ટી કે ઍવૉર્ડ સમારંભમાં નહિ જનારા આ અદાકારને તો ભારતીય સેનામાં જોડાવવું હતું,

પણ નસીબ ફિલ્મોમાં જોર મારતું હતું. ખૂબ સોબર સ્વભાવના આ માણસે હમણાં જ અક્ષય કુમારની ફિલ્મ 'બેબી'માં પ્રેક્ષકોને ખૂબ ગમે તેવો ફિરોઝ ખાનનો રોલ કર્યો હતો. '૧૬ ડીસેમ્બર' નામની ફિલ્મ પણ ડેનીને કારણે ખૂબ વખણાઇ હતી. આ ફિલ્મમાં તે વિલન નથી. વિનોદ ખન્નાના દોસ્તનો રોલ કરે છે. એના હાથમાં ઢીંગલો પકડાવવામાં આવ્યો છે.

તમે ઘણા સ્ટેજ શોમાં આવા ઢીંગલા સાથે વાત અને સવાલ-જવાબ કરતા 'વેન્ટ્રીલોક્વિસ્ટ્સ'ને જોયા હશે. એ ઢીંગલાની અંદર હાથ નાંખીને વેન્ટ્રીલૉક્વિસ્ટ સવાલ પૂછે અને પેલો જવાબ આપે. આ ગજબની કલા છે. આનો કલાકાર પોતે સવાલ આપણી જેમ પૂછે, પણ જવાબ વખતે હોઠ સહેજ પણ ફફડાવ્યા વિના ગળાની અંદરથી સંવાદો બોલે, જેમાં આપણને લાગે કે, જવાબ ઢીંગલાએ આપ્યો છે, સ્ટેજ અને માઇક્રોફોન વિના આ કલા બતાવવી શક્ય નથી.

દેવેન વર્માને તગડો રોલ મળ્યો છે. આ ફિલ્મમાં, નાની મીના કુમારીના પતિનો. અશોક કુમારની દીકરી રૂપાને પરણનાર દેવેન ગુજરાતના કચ્છમાં જન્મ્યો હતો, પણ એણે કદી ય પોતે ગુજરાતી છે,એવું ઍટ લીસ્ટ જાહેરમાં તો નથી કીધું. ગૌરવ લેવું, તો બહુ દૂરની વાત છે.

મૅહમુદ કૅમિયો રોલમાં આવીને પણ હસી પડાય એવું મનોરંજન કરે છે. અસિત સેન એના પ્રમાણમાં ખીલાય એટલું ખીલ્યો છે. એકંદરે, જોવી જ જોઇએ, એવી સુંદર ફિલ્મ 'મેરે અપને'.