'ખામોશી' ('૬૯)

ફિલ્મ : 'ખામોશી' ('૬૯)

નિર્માતા : હેમંત કુમાર

દિગ્દર્શક : અસિત સેન

સંગીત : હેમંત કુમાર

ગીતકાર : ગુલઝાર

રનિંગ ટાઇમ : ૧૩-રીલ્સ : ૧૨૭-મિનિટ્સ

થીયેટર : (અમદાવાદ)

કલાકારો : રાજેશ ખન્ના, વહિદા રહેમાન, સ્નેહલતા, નઝીર હૂસેન, લલિતા પવાર, ઇફિતકાર, અનવર હૂસેન, નયના, અજીત ચૅટર્જી, તરૂણ ઘોષ, ફાતિમા, બ્રહ્મ ભારદ્વાજ, પરવિન પૉલ, મધુપ શર્મા, રિડકુ, દેવેન વર્મા. (મેહમાન કલાકાર : ધર્મેન્દ્ર)

 

ગીતો

૧.તુમ પુકાર લો, તુમ્હારા ઇન્તેઝાર હૈ.... હેમંતકુમાર

૨.દોસ્ત કહાં કોઇ તુમ સા, તુમ સા નહિ કોઇ મિસ્ટર.... મન્ના ડે

૩.હમને દેખી હૈ ઉન આંખો કી મહેંકતી ખૂશ્બુ... લતા મંગેશકર

૪.વો શામ કુછ અજીબ થી, યે શામ ભી.... કિશોર કુમાર

(ડીવીડી-માં ગીત નં. ૨ ગાયબ છે.)

તમને કોઇએ ગાંડા ધારી લીધા હોય, એવું ક્યારેય બન્યું છે ? જો કે, સવાલ જ ખોટો છે. ખરેખર ધારી લીધા હોય તો તમે થોડી 'હા' પાડવાના છો ?

પણ જસ્ટ... ધારી લો કે, તમે કોઇ ઑફિસમાં ગયા અને ત્યાં તમારા વગર વાંકે કોઇ તમને ગાંડા ધારી લે, એવી સિચ્યુએશન કેવી હોય ? મસ્ત મજાની વાત એ છે કે, એ 'કોઇ'ને પાછા તમે ગાંડા ધારી લો, અર્થાત્, બંને એકબીજાને ગાંડા ધારી લે, તો જોનારાનો તો આખા મહિનાનો પગાર વસૂલ થઇ જાય કે નહિ ?

આ ફિલ્મમાં એવું થયું છે. પ્રેમિકા (સ્નેહલતા)ના દગાથી પાગલ બની ગયેલા રાજેશ ખન્નાને પાગલોની હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવે છે અને એનો ગામડીયો દોસ્ત અનવર હૂસેન એની ખબર કાઢવા આવે છે, જ્યાં દાખલ થતા જ એને હૉસ્પિટલમાં છુટા ફરતા પાગલો સામા મળે છે. એ ત્રાસી તો ત્યારે જાય છે કે, હૉસ્પિટલના સુપ્રિન્ટૅન્ડૅન્ટ ડૉ. ઇફિતખાર અનવરને ગાંડો સમજીને સવાલો પૂછે છે ને અનવર ઇફિતખારને પાગલ સમજીને માની બેસે છે કે, કોઇ ગાંડો ડૉક્ટરનો સફેદ ડગલો પહેરીને ઘુમી રહ્યો છે.

આખી કૉમેડી-અધરવાઇઝ, આ સીરિયસ ફિલ્મમાં વર્ષો સુધી યાદ રહી જાય એવી તંદુરસ્ત અને હળવી બની છે. મને તો '૬૯-માં જોયેલી આ ફિલ્મના કેવળ આ દ્રષ્યો જ યાદ રહી ગયા હતા...

મૂળ તો બંગાળી સાહિત્યકાર આસુતોષ મુકર્જીની વાર્તા 'નર્સ મિત્રા' ઉપરથી મૂળ બંગાળીમાં આ ફિલ્મના જ દિગ્દર્શક અસિત સેને બનાવેલી 'દીપ જોલે જોઇ'ની બેઠી કૉપી એમણે એ ફિલ્મના આ હિંદી સંસ્કરણમાં કરી છે. હિંદીમાં વહિદાએ કરેલો રોલ બંગાળીમાં ધી ગ્રૅટ સુચિત્રા સેને કર્યો હતો. અસિત સેન એટલે પેલો ડામર-કલરનો કૉમેડિયન નહિ, આ તો અશોક કુમાર-સુચિત્રા સેન-ધર્મેન્દ્રવાળી ફિલ્મ 'મમતા', સંજીવકુમારની 'અનોખીરાત', રાજેશ ખન્નાની 'સફર' કે એવી અનેક આવી ઉત્કૃષ્ટ ફિલ્મો જોનારો આપણે ત્યાં અલાયદો અને સૅન્સિબલ વર્ગ છે. એમને ગમેલી ફિલ્મ ઍક્ટરોના અભિયને કારણે જ નહિ, ભાવનાત્મક વાર્તા અને મજેલું દિગ્દર્શન પણ હોવું જરૂરી છે. નહિ તો સામાન્ય પ્રેક્ષક તો આ ફિલ્મ જોઇને શહેરની ભાષામાં કહી દેવાનો છે, 'સુઉં મસ્ત ફિલ્મ છે, બૉસ... ! ખન્ના અને વહિદાએ સુઉં ઍક્ટિંગો કરી છે !'

તારી ભલી થાય ચમના. આવી ફિલ્મોમાં ઍક્ટરોનો અભિનય આપોઆપ ખીલી ઉઠે છે, જો ફિલ્મની વાર્તા અને ખાસ તો દિગ્દર્શક બિમલ રૉયની સ્કૂલનો વિદ્યાર્થી હોય. અસિત સેન મૂળ તો ન્યુ થીયેટર્સમાંથી છુટા થઇને બૉમ્બે આવેલા મહાન સર્જક બિમલ રૉયના હાથ નીચે કામ કરતા ઋષિકેષ મુકર્જી, નબેન્દુ ઘોષ, કૅમેરામેન કમલ બૉઝ અને સંગીતકાર સલિલ ચૌધરીના સાથીદાર હતા. સેન બાબુએ બંગાળીમાં સુચિત્રા સેનને લઇને બનાવેલી અદ્ભુત ફિલ્મ 'ઉત્તર ફાલ્ગુની'ને નૅશનલ ઍવોર્ડ મળ્યો હતો. રાજેશ ખન્ના-શર્મિલા ટાગોરની ફિલ્મ 'સફર'માં સેન બાબુએ શ્રેષ્ઠ દિગદર્શકનો ફિલ્મફૅર ઍવોર્ડ પણ જીત્યો હતો. મૂળ બંગાલી ફિલ્મમાં અસિત સેને મેહમાન કલાકારનો ટચુકડો રોલ પણ કર્યો હતો, જે અહીં ચેહરો સંતાડીને ધર્મેન્દ્રએ કર્યો છે. શક્ય હોય ત્યાં સુધી ધર્મેન્દ્રનો સાઇડ-ફૅસ જ એવી રીતે બતાવવામાં આવ્યો છે કે, તમને ખ્યાલ ચોક્કસ આવે કે, આ ધર્મેન્દ્ર છે, પણ કૅમેરા સામે એનો ચેહરો ન દેખાય... એને કહે છે, 'મેહમાન કલાકાર'.

નો ડાઉટ ખન્ના-વહિદાનો આ ફિલ્મ 'ખામોશી'માં અભિનય મનને ગમે એવો હતો. પણ એક ક્રિટિકના અંદાજથી આ ફિલ્મ જુઓ તો ખરી કમાલ જ દિગ્દર્શકની લાગે. આવી ફિલ્મ જોતી વખતે પ્રેક્ષકની વૅવલૅન્થ પણ એ લૅવલે સૅટ થયેલી જરૂરી છે. પણ અસલી કમાલ બંગાળી સિનેમેટોગ્રાફર કમલ બૉઝની છે, જેમણે આ બ્લૅક-ઍન્ડ-વ્હાઇટ ફિલ્મને થોડી અતિશયોકિતથી કહીએ તો-કલર ફિલ્મ કરતાં ય આંખને વધુ ઠંડક આપે એવી બનાવી છે. કૅમેરાના ઍન્ગલ, લૅન્સની સ્વચ્છતા અને ખાસ તો કોઇ પણ દ્રષ્ય ઝડપવા માટે કૅમેરા ક્યાં ગોઠવવો તેની અદ્ભુત સુઝ કમલ બાબુની કમાલ હતી. આવી કાળી-ધોળી ફિલ્મોમાં કૅમેરાના લૅન્સ જેટલું મહત્વ લાઇટિંગનું વધી જાય છે અને એ જ જવાબદારી પણ કૅમેરામૅનની ! આવી ફિલ્મોમાં દ્રષ્યોની સ્વચ્છતા દર્શકોને ખૂબ આકર્ષે છે.

આ ફિલ્મના હીરો માટે વહિદા રહેમાને રાજેશ ખન્નાનું નામ સજૅસ્ટ કર્યું હતું-જે એને ચેતન આનંદની ફિલ્મ'આખરી ખત'માં જોઇને ઇમ્પ્રેસ થઇ હતી. જો કે, પછીથી વહિદાએ એમ પણ કહ્યું હતું કે, આવો પરિપકવ રૉલ કરવા માટે રાજેશ ખન્ના પૂરતો મૅચ્યોર નહતો. સંજીવ કુમારે વધુ સારી રીતે આ રોલ કર્યો હોત ! જો કે, મૂળ બંગાળી ફિલ્મમાં વસંત ચૌધરી (જેણે ફિલ્મ 'પરખ'માં સાધના સામે હીરોનો રોલ કર્યો હતો)ના અભિનયની બરોબરીએ તો કોઈ આવી ન શકે.. એવું કહેનારી વહિદાએ નિખાલસતાથી એમ પણ કહ્યું હતું કે, હિંદી ફિલ્મ 'ખામોશી'માં એણે પોતે કરેલો અભિનય મૂળ બંગાળીમાં સુચિત્રા સેને કરેલા અભિનયની કોઈ બરોબરીએ આવી ન શકે. વહિદાએ આ ફિલ્મના કેટલાક અઘરા દ્રષ્યો શીખવવા માટે અસિત સૅનને ક્રેડિટ આપી છે.

વહિદા રહેમાનને મુંબઇમાં 'લાઇફ ટાઇમ અચિવમૅન્ટ ઍવૉર્ડ' મળ્યો ત્યારે એણે નિખાલસતાથી કીધું હતું કે, એની તમામ ફિલ્મોમાં એનો સૌથી પડકારજનક રૉલ (... કે અભિનય ?) ફિલ્મ 'ખામોશી'માં હતો.

કર્નલ (નઝીર હુસેન) એક હૉસ્પિટલના માનસચિકિત્સક છે અને પુરૂષ પાગલની સારવાર કરવા માટે એવી થીયરી અપનાવે છે કે, આવા દર્દીને કોઈ સ્ત્રી (નર્સ) પ્રેમનું નાટક પણ કરીને સાજો કરી શકે છે. વહિદાને એ પ્રેમની ઍક્ટિંગ કરવાનું કહે છે. એમની આ થીયરી પાગલ બનીને આવેલા ધર્મેન્દ્રની સારવાર માટે વહિદાને ઍપોઇન્ટ કરીને અમલમાં મૂકે છે, જે સારવાર તો સફળ કરે છે, પણ એમ કરવામાં એ પોતે ય ધર્મેન્દ્રના પ્રેમમાં પડી જાય છે. ધર્મેન્દ્ર પણ એને પ્રેમ તો કરે છે, પણ સાજો થતા જ વહિદા સાથેની આખી ઘટના ભૂલી જાય છે અને પાગલપનને કારણે એને છોડી ગયેલી પ્રેમિકા હવે માની જતા એની સાથે લગ્ન કરી લે છે. વહિદાથી આ આઘાત સહન થતો નથી, છતાં આવા જ લૅવલનો બીજો પૅશન્ટ રાજેશ ખન્ના હૉસ્પિટલમાં દાખલ થાય છે. શરૂઆતની આનાકાની પછી વહિદા આ બીજા પૅશન્ટની સારવાર કરવાનું તો સ્વીકારે છે, પણ ફરી એક વાર એ પોતાને ખન્નાના પ્રેમમાં ડૂબેલી ભાળે છે. ખન્ના સાજો તો થઇ જાય છે અને સાચા અર્થમાં વહિદાને પ્રેમ કરવા લાગે છે, પરંતુ વહિદાનો આત્મા કચવાય છે અને અનેક માનસિક ગડમથલને અંતે એવું માની બેસે છે કે, પ્રેમમાં એ ઍક્ટિંગ કરી શકે એમ નથી. અલબત્ત, ધર્મેન્દ્રની માફક ખન્ના વહિદાને છોડીને જતો નથી રહેતો, છતાં ય પોતાના વિચારો અને અર્થઘટનોની કેદી વહિદા પાર વિનાની ઘૂટન અનુભવે છે અને તે પોતે પાગલ થઇ જાય છે. યોગાનુયોગ હૉસ્પિટલના જે રૂમ નં. ૨૪-માં પહેલા ધર્મેન્દ્ર અને પછી ખન્નાને દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યાં જ વહિદાને દાખલ કરવી પડે છે.

હિંદી ફિલ્મોના સ્થાપિત ધોરણો મુજબ, ફિલ્મનો આવો અંત ઘણો બૉલ્ડ (સાહસિક) કહેવાય, એટલે વિવેચકોને તો પાગલ કરી નાખ્યા, પણ પ્રેક્ષકોને વાતમાં કાંઇ મજો પડયો નહિ, એટલે બૉક્સ-ઑફિસ પર ખાસ ચાલી નહિ.

ફિલ્મનું અદ્ભુત પાસું એના ત્રણે ત્રણ ગીતો છે. ફિલ્મના નિર્માતા હેમંત કુમાર પોતે જ હતા અને એમના સ્વભાવ અનુસાર કેવું લાગણીસભર સંગીત આપ્યું છે... ખાસ કરીને, એમણે પોતે ગાયેલું, 'તુમ પુકાર લો.. તુમ્હારા ઇન્તેઝાર હૈ' આઉટ-ઑફ-ધ-વર્લ્ડ ગીત બન્યું છે. કિશોર કુમારને અન્ય ગાયકોની સરખામણીમાં કમ સમજતા ભાવકોએ એનું 'વો શામ કુછ અજીબ થી...' મન દઈને સાંભળવા જેવું છે. એ ક્લાસિકલ સંગીત નહતો જાણતો, એવું ભલે કીધે રાખે, પણ આ ગીત સાંભળો તો બહુ બધી ગેરસમજો દૂર થઇ જાય એમ છે. કિશોર શાસ્ત્રીય સંગીત જાણતો હતો કે નહિ, એ સવાલ જ ભૂસી નાંખી શકે એમ છે, આ ગીત, 'વો શામ કુછ અજીબ થી...'

આમે ય, બંગાળી હોવા ઉપરાંત જૂના દોસ્તો હોવાને નાતે, હેમંત દા અને કિશોર દા વચ્ચે એક વણલખ્યો કરાર હતો કે, બંને પોતે નિર્માતા તરીકે જે કોઇ ફિલ્મો બનાવે, એમાં એકબીજાને એક ગીત ગાવા આપવું. આ ફિલ્મના ગુલઝાર લિખિત ગીતોનો એટલો આભાર કે, પ્યાર, મુહબ્બત, ઇશ્ક, ખુદા, હુસ્ન વગેરે સદીઓથી ચાલ્યા આવતા શબ્દો દૂર રાખીને ગુલઝારે ગીતને કવિતાસ્વરૂપ આપવાની કોશિષ કરી. કોશિષો સફળ જ હતી, એમ તો નહિ કહેવાય જેમ કે, વર્ષો પહેલા મૂકેશના 'પુકારો મુઝે નામ લે કર પુકારો, મુઝે તુમ સે અપની ખબર મિલ રહી હૈ...' નિહાયત સાહિત્યિક સ્પર્ષવાળું ગીત હતું. એમનું પહેલું ગીત, 'મોરા ગોરા અંગ લઇ લે, મોહે શ્યામ અંગ દઇ દે'માં સાહિત્ય ઉપરાંત પણ કંઇક નવું હતું. પણ પ્રૉબ્લેમ ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે એમને પોતાને ખબર પડવા માંડી કે, પોતે તો કોઇ ગજબના શાયર છે, પછી ડંડાવાળીઓ શરૂ કરી, એમાંની એક એટલે આ ફિલ્મમાં સંગીત અને ગાયકીની દ્રષ્ટિએ ઉચ્ચતમ, પણ શબ્દો ઉલ્લુ બનાવનારા નીકળ્યા, એ 'હમને દેખી હૈ ઉન આંખોં કી મહેંકતી ખૂશ્બુ...!' અત્યંત સામાન્ય કક્ષાનું આ ગીત હતું, જેનો અર્થ સ્વયં સંપૂર્ણસિંઘ (ગુલઝાર)ને પોતાને નહિ સમજાયો હોય ! આ વિશે હું અન્યત્ર અનેકવાર લખી ચૂક્યો છું, એટલે એ સવાલો અહીં પેદા નહિ કરૂં... એટલું પૂછવું કાફી છે કે, 'ખૂશ્બુ' મહેંકતી કેવી રીતે હોઇ શકે ? 'મહેંકતી' વિશેષણ 'ખૂશ્બુ'ને જરૂર ન પડે. ક્યાંય ગંધ મારતી ખૂશ્બુ ન હોય. મહેંકતી હોય, એને જ ખૂશ્બુ કહેવાય. વળી એ દેખવાની ચીજ નથી અને ખૂશ્બુ આંખોમાં તો આવી જ ક્યાંથી શકે ? સૌથી વધુ ભયાનક શબ્દો છે, 'ઇસે રિશ્તોં કા ઇલ્ઝામ ન દો.' રિશ્તા એટલે સંબંધ કોઇ કાળે ય ઇલ્ઝામ એટલે કે આક્ષેપ તરીકે કેવી રીતે વપરાઇ શકે ? છેલ્લે છેલ્લે તો ગુલઝાર 'કજરારે કજરારે તેેેરે કારે કારે નૈના..' જેવા શબ્દો ઉપર ચઢી ગયા હતા... પાપી પેટને ખાતર માણસે ક્યાં સુધી ઝૂકવું પડે છે ?

ફિલ્મ 'ખામોશી'માં સૌથી મહત્વની વાર્તા હોવાથી હીરોઇન સિવાય અન્ય પાત્રોને બીનજરૂરી ઍક્સપૉઝર અપાયું નથી. ઇફિતખાર ઇફિતખારથી આગળ વધ્યો નથી, જેને તમે બધી ફિલ્મોમાં જુઓ છો, એમાં એણે કોઈ પ્રમોશન મેળવ્યું નથી. હજારો પૈકીની એક આ ફિલ્મ એવી હશે, જેમાં નઝીર હુસેન રડયો નથી. દેવેન વર્મા પાસેથી કોઈ કામ લેવાયું નથી. એક મન્ના ડેવાળું ગીત હતું. 'દોસ્ત કહાં કોઇ તુમ સા...' ડીવીડી-માંથી કાઢી નાંખવામાં આવ્યું છે. સ્નેહલતા હિંદી ફિલ્મોમાં સહેજ પણ ચાલી નહિ, એટલે ગુજરાતી ફિલ્મોમાં આવી ગઈ. અનવર હુસેનને ઠીકઠીક કામ મળ્યું છે. લલિતા પવારને નર્સનો રોલ કાયમી ફાવી ગયો હોય એમ એ જમાનાની ઘણી ફિલ્મોમાં એ નર્સ જ રહી.. લૅડી ડૉક્ટર બની ન શકી !

પણ એક ક્લાસિક ફિલ્મ જોવા માટે આ ફિલ્મની ડીવીડી તાબડતોબ મંગાવી લેવી જોઈએ.

તીસરી કસમ

ફિલ્મઃ 'તીસરી કસમ' ('૬૬)

નિર્માતા : શૈલેન્દ્ર

દિગ્દર્શક : બાસુ ભટ્ટાચાર્ય

વાર્તા : ફણીશ્વરનાથ 'રેણુ'

સંગીત : શંકર-જયકિશન

ગીતકારો : શૈલેન્દ્ર-હસરત

રનિંગ ટાઇમ : ૧૫-રીલ્સ : ૨ કલાક,

૧૭-મિનિટ્સ-૫૬ સેકન્ડ્સ

થીયેટર : કૃષ્ણ (અમદાવાદ)

કલાકારો : રાજ કપૂર, વહિદા રહેમાન, ઇફતેખાર, સી.એસ.દૂબે, એ.કે. હંગલ, અસિત સેન, કૃષ્ણ ધવન, વિશ્વા મેહરા, સમર ચૅટર્જી, પરદેસી, શિવજીભાઈ, રતન ગૌરાંગ, પાછી, નબેન્દુ ઘોષ, કેસ્ટો મુખર્જી, શૈલેન્દ્ર, મૂળચંદ. 

ગીતો

૧. સજન રે જૂઠ મત બોલો, ખુદા કે પાસ જાના હૈ.... મૂકેશ

૨. દુનિયા બનાનેવાલે, ક્યા તેરે મન મેં સમાઇ, કાહે... મૂકેશ

૩. સજનવા બૈરી હો ગયે હમાર, ચીઠીયા હો તો.... મૂકેશ

૪. લાલી લાલી ડોલીયા મેં લાલી રે દુલ્હનીયા.... આશા ભોંસલે

૫. આ આ ભી જા, રાત ઢલને લગી, ચાંદ છુપને... લતા મંગેશકર

૬. પાન ખાયે સૈંયા હમારો, સાંવલી સૂરતીયા.... આશા ભોંસલે

૭. ચલત મુસાફિર મોહો લિયા રે પિંજરેવાલી મુનિયા.... મન્ના ડે

૮. મારે ગયે ગુલફામ, અજી હાં મારે ગયે.... લતા મંગેશકર

૯. હાય ગજબ કહીં તારા તૂટા, લૂટા મેરે સૈંયાને... આશા ભોંસલે

ગીત નં. ૨ અને ૮ હસરતના, બાકીના બધા શૈલેન્દ્રના

એ ઘણા વાચકો એ સ્તરે પહોંચ્યા છે કે, ફિલ્મ જોઇ હોય કે ન જોઇ હોય, ફિલ્મ ગમી હોય કે ન ગમી હોય...આ કૉલમમાં અપાતી વિશેષ માહિતીઓથી તેઓ પ્રસન્ન છે.

બાય ધ વે, આ બન્ને અધિકૃત માહિતીઓ પ્રથમ વાર પ્રસિધ્ધ થઇ રહી છે.

અહીં આવી બે 'રૅર' માહિતી આપું છું, જેમાંની પહેલી વાંચીને ખુશ થઇ જવાય એવું છે ને બીજી....લાગણીશીલ વાચકોને-ખાસ કરીને આ ફિલ્મના નિર્માતા અને ગીતકાર શૈલેન્દ્રના ચાહકોને દુઃખ પહોંચાડે એવી છે :

’૬૦-ના દશકમાં આ ફિલ્મ મધ્ય પ્રદેશના ભોપાલ પાસેના ‘બિના’ ગામમાં શૂટ થયેલી છે. થોડું ઘણું શૂટિંગ પોવાઇ–લૅક પાસે ય થયું છે. તમારામાંથી ઘણાએ પોવાઇ–લૅક જોયું પણ હશે. સાવ નાનકડા સ્ટેશન બિના પર રાજ કપૂર, એના બે દોસ્તો, વહિદા, એની સગી બહેન સઇદા અને એની હૅર ડ્રેસર મોડી સાંજે મુંબઇ જવા માટે આ બિના સ્ટેશને આવ્યા. એસી–કોચમાં પોતપોતાની સીટો પર ગોઠવાઈ ગયા. અચાનક બહાર કોઇ વિચિત્ર ઘોંઘાટ સંભળાવા માંડ્યો. ટ્રેન ઉપડી ને પાછી રોકાઇ ગઇ. આવું બે વખત થવાથી આ લોકોએ બહાર જોયું તો સેંકડો વિદ્યાર્થીઓની ભીડ ટ્રેનને રોકી રાખતી ઊભી હતી. એ લોકોને બસ.... એક વાર ‘રાજ કપૂર’ને જોવો હતો. રાજ નીચે ઉતર્યો અને વિદ્યાર્થીઓને મળ્યો. એ લોકો ધૂંધવાયેલા એટલા માટે હતા કે, એમને શૂટિંગ જોવું હતું ને ફિલ્મની પ્રોડક્શન–ટીમે એમને ૪–૫ વાર ઉલ્લુ બનાવીને–જ્યાં શૂટિંગ જ નહોતું, ઐવા કોઇ ભળતા–સળતા સ્થળોના સરનામાં આપી દીધા. ખીજાય તો ખરા ને આ લોકો?

રાજે અકળાઈને કહ્યું, ''ઓકે...મને જોઇ લીધો ને ? વહિદાજી નહિ આવે. એ સ્ત્રી છે. એમને ન મોકલાય.''

''કેમ નહિ? અમે એમના ય ફૅન છીએ. વહિદાજીને બહાર મોકલો નહિ તો ટ્રેન જવા નહિ દઇએ.''

બસ. હવે ગીન્નાયેલા રાજે, ''ના એટલે ના'' કહીને કોચનો દરવાજો ગુસ્સામાં બંધ કરી દીધો. ફિર ક્યા...? ટોળું બગડયું. સખત બગડયું ને ટ્રેન ઉપર મોટા પથ્થરો જ નહિ, લોખંડના સળીયાઓ ટ્રેન ઉપર ફટકારવા માંડયું.

બ...સ! બહોત હો ગયા. રાજનો પિત્તો સિત્યોતેરમા આસમાને. 'હવે તો મારૂં કે મરૂં....'ના ઝનૂન સાથે રાજ ટોળા સામે લડવા જતો હતો, તે એના બન્ને દોસ્તોએ ધક્કો મારીને નીચે પાડી દઇ બૂમ પાડી, ''વહિદાજી...આને સંભાળો...આ હવે જંગલી થઇ ગયો છે.''

હવે પછીની વાત પરફૅક્ટ અનુવાદ સાથે અક્ષરસઃ વહિદાના શબ્દોમાં : ''...એટલે અમે ત્રણ-સઇદા, મારી હૅરડ્રેસર અને હું-રાજજીને સાચેસાચ સીટ ઉપર જબરદસ્તી સુવડાવી દીધા. મારી હૅરડ્રેસર અને હું એમની છાતી ઉપર અને સઇદા રાજજીના પગ ઉપર દબાણપૂર્વક બેસી ગયા. છુટવા માટે એમણે બહુ ધમપછાડા કર્યા ને બૂમો પાડતા રહ્યા, ''છોડ દો મુઝે...છોડ દો મુઝે...!''

પછી તો પોલીસ આવી પહોંચી, યોગ્ય કાગળીયા કરી ટ્રેનને જવા દીધી. એ લોકોના આખા કોચમાં કાચ અને ઢેખાળા, જેની કરચો એમના કપડાં અને વાળમાં પણ બીજે દિવસે મુંબઇ સૅન્ટ્રલ ઉતર્યા ત્યાં સુધી રહી.

બીજો કિસ્સો દર્દનાક છે. આ જ કૉલમમાં અગાઉ પણ હું લખી ચૂક્યો છું કે, શૈલેન્દ્ર પૈસેટકે બર્બાદ થઇ ગયો હતો ને એને બેઠો કરવા આ ફિલ્મ બનાવવામાં આવી, જેમાં વહિદા સિવાય બધા (રાજ કપૂર, અન્ય કલાકારો, શંકર-જયકિશન અને હસરત જયપુરી)એ તદ્દન મફતમાં કામ કરવાનું સ્વીકાર્યું હતું. પણ એ મફત શૈલેન્દ્રને બહુ ભારે પડયું. આ જ ગાળામાં રાજ કપૂરની પોતાની ફિલ્મ 'સંગમ'નું શૂટિંગ અને વૈજ્યંતિમાલા સાથે પ્રેમનું ચક્કર ચાલી રહ્યું હોવાથી 'તીસરી કસમ'ના શૂટિંગમાં એણે મોટી ગરબડો શરૂ કરી. શૂટિંગની તારીખો ન આપે, આપી હોય તો આવે નહિ...એમાં એ જમાનાના રોજના લાખેક રૂપિયાને હિસાબે શૈલેન્દ્ર ધોવાતો ગયો. પૈસા તો એકલી વહિદાને જ આપવાના હતા, પણ ઘરમાં ખાવાના ય પૈસા 'તીસરી કસમ' પાછળ ધોવાઇ ગયા. બિના ગામમાં શૂટિંગ ચાલતું હતું ને વહિદા એકલી બેઠી હતી, ત્યારે શૈલેન્દ્ર રડમસ ચેહરે એની પાસે ગયો. સાચી વાત કરી દીધી, ''વહિદાજી, તમને ચૂકવવા માટે મારી પાસે ફૂટી કોડી ય નથી.'' એટલું બોલીને એ બેશુમાર રડયો. થૅન્ક ગૉડ, વહિદાએ પણ પરિસ્થિતિ સમજીને પૈસા લેવાની ના પાડી...ફિલ્મ તો પૂરી થઇ, પણ પૈસા કમાવવાને બદલે ધોધમાર ખોવાના દહાડા આવ્યા. જેને તે પોતાનો સૌથી અંતરંગ દોસ્ત સમજતો હતો, તે રાજ કપૂરના જન્મ દિવસે ૧૪ ડીસેમ્બરે જ શૈલેન્દ્રએ આખરી શ્વાસ લીધા (૧૯૬૬). મૃત્યુના થોડા જ દિવસો પહેલાં અનિલ બિશ્વાસના સંગીતમાં ફિલ્મ 'છોટી છોટી બાતેં' માટે શૈલેન્દ્રએ લખેલા આ ગીતના શબ્દો વાંચી જુઓઃ ચંદ દિન થા બસેરા હમારા યહાં/હમ ભી મેહમાન થે ઘર તો ઉસ પાર થા/હમસફર એક દિન તો બિછડના હી થા/અલવિદા...અલવિદા...અલવિદા....

પણ આ અંગત વાતોને બાજુ પર મૂકીએ તો ફિલ્મ ઘણી ઉચ્ચ કોટીની બની હતી. આપણે સહુએ જોવી જ જોઇએ એવી. 'ઍક્ટિંગ'માં રાજ કપૂરને સર્વોત્તમ કહેવડાવવા માટે 'તીસરી કસમ' કે 'જાગતે રહો' જેવી હજી બીજી આઠેક ફિલ્મોના નામ આપો, તો સામે છેડે દેવ આનંદ કે દિલીપ કુમારના ડાય-હાર્ડ ચાહકો બેઠા હોય તો એ લોકોમાંથી વિરોધ કોઇ નહિ કરે. કારણ કે, એ બન્ને પાસે ય એક ''ઍક્ટર'' તરીકે મૂલ્યાંકન કરાવી આપનારી આવી જ ક્લાસિક ૭-૮ ફિલ્મો તો હતી જ. આવી સાત-આઠ ફિલ્મોને બાદ કરતા 'ઍક્ટર' તરીકે એ ત્રણે ખોટા માનસન્માનો લઈ ગયા, એ જુદી વાત છે. ઍક્ટિંગ કરતા એ ત્રણેને પોતપોતાની 'મૅનરિઝમ્સ' ઉપર વધુ ભરોસો હતો. દિલીપ એક આખી આંગળી કે અડધી હથેળીથી ચેહરાને ઢાંકે, દેવ આનંદ બે સેકન્ડે હખણો ઊભો ન રહે, આંખો ઝીણી કરે, ડોકી હલાય-હલાય કરે ને રાજ કપૂર પતલો અવાજ કાઢીને, 'જી-જી' કરતો જમણો હાથ ખભા સુધી ³ચો લાય-લાય કરે.

પણ એ ત્રણે ય આજે પણ ગ્રેટ એટલે કહેવાય છે કે, એ લોકોને દાબમાં રાખનારો દિગ્દર્શક મળી જાય, જે એમની કોઇ ઍકસ્ટ્રા હરકતો ચલાવવા ન દે, ત્યારે એ ભારતના આજ સુધીના સર્વોત્તમ 'ઍક્ટરો' બની જતા, જે અહીં રાજ કપૂરે કર્યું છે. સાવ નવાસવા છતાં કલકત્તાથી પૂરા રીસ્પૅક્ટથી આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવા આવેલા બાસુ ભટ્ટાચાર્ય ધી ગ્રેટ બિમલ રૉયના જમાઇ હોવાને કારણે ય બીજા કરતાં વધુ માનસન્માન પામ્યા ને દિગ્દર્શનમાં બિમલ દા જેવા જ સમર્થ. નહિ તો આવા તોફાની ઘોડા રાજ કપૂરને શૂટિંગના પહેલા દિવસે જ કહી દેવાની હિમ્મત કોની હોય કે, ''સર-જી, આપ ગ્રેટ છો, એની ના નહિ...પણ આ ફિલ્મમાં આપને આપની મૅનરિઝમ્સ છોડીને બિલકુલ સ્વાભાવિક અભિનય આપવાનો છે. ઍક્ટિંગ કઈ રીતે કરવી ને સંવાદો ક્યા ટોનમાં બોલવા કે હાવભાવ કાચી સેકંડમાં કેવા બદલવા, એ બધું હું મારે આપને શીખવવાનું ન હોય....'રેણુ' સાહેબની આ નૉવેલ 'મારે ગયે ગુલફામ' વાંચી જાઓ અને 'હીરામન'નું પાત્ર કેવી રીતે ભજવવું જોઇએ, એનો ખ્યાલ આવી જશે...તમારે તો બસ, મન મૂકીને વરસવાનું છે !''

અને એમ જ થયું. 'જાગતે રહો'ના રાજ કપૂરની જેમ અહીં પણ તમને જુદો જ રાજ જોવા મળશે. બિલકુલ ભોળોભલો, ગામડીયો, ઑવરઍક્ટિંગ 'નહિ', છતાં ય પ્રભાવશાળી રાજ કપૂર જોવા મળશે. ફિલ્મ બ્લૅક-ઍન્ડ-વ્હાઇટ હોવા છતાં, આજ સુધીના કોઇ સર્વશ્રેષ્ઠ કવિ-સંમેલનમાં બેઠા હો, એવા પ્રભાવિત થઇ જવાશે. આ આખો લેખ લખવાને બદલે એક શબ્દમાં જ આખો રીવ્યૂ પૂરો થઇ જઇ શકે એમ છે, ''સ્વાભાવિકતા''. જેમ ઍક્ટર તરીકે મારી સમજ મુજબ, સમગ્ર ભારતમાં દાદામોની એટલે કે અશોક કુમારથી ઉપર અન્ય કોઇની વાત જ થઇ શકે એમ નથી, એમ એક સર્જક તરીકે રાજ કપૂરથી વિરાટ અન્ય કોઇ સર્જક થયો નથી-ફૂલ પૅકેજ...એટલે એમાં હીરો રાજ કપૂર તો ખરો જ, પણ બેમિસાલ દિગ્દર્શક, નિર્માતા, સંગીતજ્ઞા અને ખાસ તો, દિગ્દર્શક ફિલ્મ 'જાગતે રહો'ના શંભુ મિત્રા કે 'તીસરી કસમ'ના બાસુ ભટ્ટાચાર્ય જેવા મળી જાય તો પછી અન્ય કોઇનો એક અભિનેતા તરીકે ય વિચાર કરવાનો આવે નહિ.

રાજ તો એક વ્યક્તિ તરીકે ય તેજસ્વી અને પૂરો પ્રભાવશાળી. એક નાનો દાખલો જ જોઇ લેવા જેવો છે કે, સર્જક તરીકે એણે પોતાની પહેલી ફિલ્મ 'આગ' માત્ર ૨૪-ની ઉંમરે ઉતારી હતી, એ વખતે ય એના વિચારો અને આદર્શો કેવા જાજરમાન હતા ! ''મૈં થીયેટર કો ઉસ ઉંચાઇયોં પર લે જાના ચાહતા હૂં કિ...'' આટલું ય કાફી છે કે, એને એ ઉંમરે થીયેટરના યશસ્વીપણાંનો એહસાસ થઇ ગયો હતો.

રાજ કેવો મહાન ઍક્ટર પણ હતો, એની ઝાંખી આ ફિલ્મમાં અવારનવાર થતી રહે છે. ખાસ તો, અંધારી રાત્રે ઘુવડ, વરૂ જેવા જંગલી જાનવરોના ખૌફનાક અવાજો વખતે એના ચેહરાના હાવભાવ અદ્ભૂત ઝીલાયા છે. વહિદાથી ખુશ થાય ત્યારે શરમાઇને ''ઇસ્સઅઅઅ....'' બોલવાની એની અદાકારી મનોરંજક પણ છે. પ્રાણની બાયોગ્રાફીમાં લેખક બની રૂબેને ગમે તેટલી ધૂપ્પલ ચલાવીને, દરેક રોલમાં વિભિન્ન અવાજ (ડાયલૅક્ટ) કાઢવાની એની ખૂબીઓના ૩૩-ડઝન વખત વખાણો કર્યા છે, જે બેબુનિયાદ છે. જ્યારે 'જીસ દેશ મેં ગંગા બહેતી હૈ'ની જેમ રાજે અહીં પણ ટીપિકલ ગામડીયાની બોલી (મધ્ય પ્રદેશની) સ્વાભાવિકતાથી બોલી છે, ''જી, મૈં આપકે લિયે 'ચાહ' લેકર આતા હૂં....'' નોર્મલી, એ જમાના કે એથી પહેલા કે પછીમાં પણ ફિલ્મના હીરો સારૂં ગીત જો બીજા કોઇ સાઇડીને મળ્યું હોય તો એ પોતાના નામે કરાવી લે, પણ અહીં રાજ કપૂરે કૃષ્ણ ધવનને, 'ચલત મુસાફિર મોહો લિયા રે....' ગાવા દીધું છે ને પોતે કોરસમાં બેઠો છે. પરફૅક્ટ તાલમાં એ ગીતની લગોલગ નાની ડફલી વગાડે છે, એના ઉપરથી ખ્યાલ આવે કે, એને સૂર-તાલનું કેવું પરફૅક્ટ જ્ઞાાન હતું. ફિલ્મની વાર્તા આવી હતી :

માંડ ૫૦-૭૦ કાચા ઝૂંપડાવાળા નાનકડા ગામમાં રહેતો હીરામાન (રાજ કપૂર) બળદગાડું ચલાવી ને એના પરિવારનું પેટ ભરે છે. પરિવારમાં એના મોટા ભાઇ (એ.કે. હંગલ) અને ભાભી (દુલારી) અને નાનકડી બાળકી. એક રાત્રે ગઠીયો શેઠ (મૂળચંદ) રાજના ગાડામાં ચોરીનો માલ મોકલાવે છે ને પકડાય છે રાજ. પોલીસ માંડ એને છોડે છે, ત્યારે એ જીવનની પહેલી કસમ ખાય છે કે, હવે પછી ગાડામાં કદાપિ ચોરીનો માલ નહિ લઇ જઉં. બીજી વખત ગેરકાયદેસર વાંસની ખેપમાં પકડાતા બીજી કસમ ખાય છે. દરમ્યાનમાં ગામમાં મેળો ભરાય છે, એમાં ન્યુ ભારત નાટક કમ્પનીની બાઈ હીરાબાઈ (વહિદા રહેમાન)ને પોતાના ગાડામાં 'સવારી' તરીકે બેસાડે છે, પણ એનું રૂપ જોઇને રાજ અને રાજનું ભોળપણ જોઇને વહિદા એકબીજાના પ્રેમમાં પડી જાય છે. એના દોસ્તો વિશ્વા મહેરા (અસલી જીવનમાં રાજના સગા મામા), કૃષ્ણ ધવન (જેની ઉપર 'ચલત મુસાફિર મોહો લિયા રે...' ગીત ફિલ્માયું છે.) સમર ચૅટર્જી અને પરદેસી રાજથી જેલસ થાય છે, પણ ગામનો જમીનદાર (ઇફતેખાર) રોજ નૌટંકી જોવા આવતા વહિદા પાછળ એક તરફી વાસનામાં ચૂર થઇ જાય છે. એ વહિદાને ધમકી આપે છે કે, 'તું મારી નહિ બને તો હું રાજને મારી નંખાવીશ.' આ ધમકીને સાચી માની લઇને વહિદા અકે તરફો નિર્ણય લઇને રાજને છોડીને જતી રહે છે, ત્યારે ધૂંધવાયેલો રાજ 'તીસરી કસમ' ખાય છે કે, 'અબ કભી કમ્પની કી બાઇ કો ગાડી મેં નહિ બિઠાયેંગે.'

શંકર-જય કિશન....સિર્ફ નામ હી કાફી હૈ ! 'બસંત બહાર', 'સીમા' કે 'આમ્રપાલી'નાં સંગીતમાં પોતાની શાસ્ત્રોક્તતા પુરવાર કરી આપી, તો અહીં લોકસંગીત ઉપર પોતાની પકડ એ હદે સાબિત કરી કે, મૂળ લોકસંગીત આ લોકોની ધૂનો ઉપરથી બન્યું હશે, એવું લાગે ! 'અશોક વાટિકા'માં સીતાજીએ ચૂંટી ચૂંટીને એક એક ફૂલ વીણ્યું હોય, એવું એક એક ગીત શંકર-જયકિશને બનાવ્યું છે.

પછીથી પોતાનું મોટું નામ કમાયેલા આસિસ્ટન્ટ દિગ્દર્શકો બાસુ ચૅટર્જી અને બી.આર.ઇશારા અહીં દિગ્દર્શક બાસુ ભટ્ટાચાર્યને આસિસ્ટ કરે છે. ફિલ્મનું ઊડીને આંખે વળગે એવું વિઝયુઅલ જમાપાસું નૌટંકીના દ્રષ્યોનું છે, જેનું પૂરેપૂરૂં સુપરવિઝન આપણા પ્રખ્યાત કવ્વાલો શંકર-શંભુએ કર્યું છે. તદ્દન અભણ ગામડીયાઓ-જેમણે સ્ટેજ કે પરદો જ જોયો નથી, એમને માટે નૌટંકી કેટલી મોટી વાત બની જાય ? શો શરૂ થતા પહેલા તંબુમાં ચીતરેલા રામ-લક્ષ્મણ-સીતાના ચિત્રો જોઇને એ લોકો કેવા ગૅલમાં આવી જાય છે, એનું ધ્યાન શંકર-શંભુએ બખૂબી રાખ્યું છે. આ બન્ને ભાઈઓની એક એક (મુબારક બેગમ સાથે યુગલમાં એક સહિત) કવ્વાલી પણ શંકર-જયકિશને જ બનાવી હોવા છતાં એની રૅક્ડર્સ બહાર પાડવામાં આવી નહોતી. એમ તો, બહુ ઓછા માનશે કે, આ ફિલ્મના મૂકેશના પ્રખ્યાત ગીત, 'દુનિયા બનાનેવાલે, ક્યા તેરે મન મેં સમાઇ....' ગીતનો એક અંતરો સુમન કલ્યાણપુરે પણ ગાયો છે.

યસ. બહુ ઓછી ફિલ્મોના અંતે હીરો-હીરોઇનનું મિલન થતું નથી, તેમાંની એક આ ફિલ્મ.

બીસ સાલ બાદ

ફિલ્મ 'બીસ સાલ બાદ' ('૬૨)

નિર્માતા - હેમંતકુમાર

દિગ્દર્શક - બિરેન નાગ

સંગીતકાર - હેમંતકુમાર

ગીતકાર - શકીલ બદાયૂની

રનિંગ ટાઇમ -૧૫૮ મિનિટ્સ-૧૬ રીલ્સ

થિયેટર લક્ષ્મી (અમદાવાદ)

કલાકારો- વહીદા રહેમાન, બિશ્વજીત, મનમોહન કૃષ્ણ, મદનપુરી, સજ્જન, અસિત સેન, લતા સિન્હા, દેવકિશન, મીરા મુકર્જી, રાનો મુકર્જી.

સર ક્રિસ્ટોફર લિ કરે છે અને ડૉક્ટર વોટસનના રોલમાં આન્દ્રે મોડેલ છે.મહાન લેખક સર આર્થર કોનન ડોયલે 'શેરલોક હોમ્સ' જેવું અમર પાત્ર આપ્યું (એમાં એટલું ય સાચું કે શેરલોક હોમ્સને કારણે સર આર્થર વધુ પ્રસિદ્ધ થયા.) એ જ આર્થર કોનન ડૉયલની પ્રસિદ્ધ વાર્તા 'હાઉન્ડ ઓફ બાસ્કરવિલ' પરથી એ જ નામની ફિલ્મ દિગ્દર્શક ટેરેન્ટ ફિશરે બનાવી. જેમાં શેરલૉક હોમ્સનો રોલ પીટર કશિંગ કરે છે. સર હેન્રી બાસ્કરવિલનો કિરદાર 'હૉરર ઓફ ડ્રેક્યુલા'થી પ્રસિદ્ધ થયેલા ૬'-૫'' લાંબા.

મસાલો તૈયાર મળતો હતો, એટલે આપણા સંગીતકુમાર હેમંતકુમારે બીજો કોઈ ઉઠાવી જાય તે પહેલાં - આ ફિલ્મ 'બીસ સાલ બાદ' બનાવી નાંખવાનો ઝડપી નિર્ણય લઈ લીધો. મૂળ ફિલ્મ 'ગોથિક' જોન૨ની હતી. ગોથિક એટલે ૧૨થી ૧૬મી સદીના પશ્ચિમ યુરોપાના આર્કિેટેક્ચર સ્ટાઇલના મકાનોની આગળ- પાછળ વાર્તા ઘુમતી રહે. આર્કિટેક્ચરની આ ડિઝાઇન પછી તો 'રૅનેસાં' (renaissance) યુગમાં પણ સ્વીકારાઈ ગઈ. આપણે ખાસ કરીને ડ્રેક્યુલા જેવી યુરોપિયન હોરર ઇંગ્લિશ ફિલ્મો જોતાં, તે બધામાં આવા ગોથિક અને 'રેનેસાં' સ્ટાઇલના આર્કિટેક્ચરના મકાનોનો ઉપયોગ કરીને વધુ હૉરર ઊભો કરવામાં થતો.

આમે ય, આવી એટલે કે સસ્પેન્સ ફિલ્મો ઇન્ડિયામાં ય જવલ્લે જ ઉતરતી, છતાં ય હેમંતકુમારે તદ્દન નવાસવા દિગ્દર્શક બિરેન નાગને કામ સોંપ્યું... ને એમણે અદ્ભુત કામ કરી બતાવ્યું. સસ્પેન્સ ફિલ્મની તાકાત જ એના દિગ્દર્શનમાં હોય છે, એ પછી તનમન હલાવી દે એવું ખૌફનાક બ્રેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક અને છેલ્લે અનેક પડછાયા ઊભા કરતી બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફી. કલાકારો સારા મળી ગયા તો ફિર ક્યા બ્બાત હૈ...!

અને આમાં એવું જ થયું. વહિદાની અભિનય ક્ષમતા માટે તો કોઈ સવાલ જ નહતો. એક વિશ્વજીતને ખૂણામાં ઘાલવો પડે એમ હતો, પણ અહીં એને રોલ જ એવો અપાયો, જેમાં એ જેવો છે એવો જ આ લોકોને જોઈતો હતો.

આ જ ટીમ સાથે બનેલી થ્રિલર ફિલ્મ 'કોહરા' તમને ગમી હોય તો આ વધુ ગમવાની, કારણ કે, મૂળ પ્રયોગ તો આ હતો ને આ સફળ થયો માટે 'કોહરા' બની... અને ૧૯૬૨-ના વર્ષમાં જેટલી ફિલ્મો રીલિઝ થઈ, એ બધામાં કમાણીનો આંકડો 'બીસ સાલ બાદ'નો તગડો હતો.

હેમંતકુમારે ફિલ્મોમાં ગીતો ગાવા અને બનાવવા ઉપરાંત ફિલ્મો બનાવવાનું મજૂરી કામ પણ શરુ કર્યું હતું અને એની શરૂઆત આ ફિલ્મ 'બીસ સાલ બાદ 'થી થઈ. એ એટલી તોતિંગ સફળ થઈ કે ૧૯૬૨માં ઉતરેલી અન્ય કોઈ ફિલ્મે ટિકિટબારીઓને આટલી હદે છલકાવી નહિ. એ પછી દર વર્ષે એમણે એક યાદગાર ફિલ્મ બનાવવા માંડી. આના પછીની 'કોહરા' સફળ થઈ, પછી 'ફરાર' (દિલે નાદાં કો સમ્હાલૂ તો ચલી જાઇયેગા), 'બીવી ઓર મકાન' છેલ્લે 'રાહગીર' અને સાવ છેલ્લું વહિદા- રાજેશ ખન્નાવાળું 'ખામોશી'. પૈસા માત્ર 'બીસ સાલ બાદે' જ કમાવી આપ્યા અને એ ય એ જ વર્ષે... વીસ વર્ષ પછી નહીં ! આપણી આજની ઉંમર અને એ જમાનાની યાદો પ્રમાણે '૬૨ની સાલવાળી આપણને યાદ રહી ગઈ હોય એવી ફિલમો આ બધી હતી, રાજ કપૂર- નંદા, પદ્મિનીની 'આશિક', કૃષ્ણ ટોકીઝમાં માલા સિન્હા- ધર્મેન્દ્રની 'અનપઢ', સામે લક્ષ્મીમાં મનોજ- આશા પારેખની 'અપના બના કે દેખો' (એના પછી આ 'બીસ સાલ બાદ આવ્યું') લાઇટ હાઉસમાં સાધના- દેવઆનંદની 'અસલી-નકલી' એના પછી શકીલા- અજીતનું 'ટાવર હાઉસ' (અય મેરે દિલે નાંદાં, તું ગમ સે ન ઘબરાના), અલંકારમાં દેવ આનંદ- વહિદાની 'બાત એક રાત કી', પ્રકાશ ટોકીઝમાં શમ્મી કપુર- શકીલાની 'ચાયના ટાઉન', રીગલમાં શમ્મી- માલાની 'દિલ તેરા દિવાના' ઉતર્યું કે તરત જ શમ્મી- બીના રોયનું 'વલ્લાહ ક્યા બાત હૈ' આવ્યું. રીલિફમાં 'એક મુસાફિર એક હસીના', નોવેલ્ટીમાં મનોજ- માલાનું 'હરિયાલી ઔર રાસ્તા', એલ.એન.માં આઇ.એસ. જોહર અન સઇદા ખાનનું 'મૈ શાદી કરને ચલા', પ્રકાશમાં શશી કપુર- નંદાનું 'મેંહન્દી લગી મેરે હાથ', રીલીફમાં શમ્મી કપુર- કલ્પનાનું 'પ્રોફેસર', રૂપમમાં અશોકકુમાર- વહીદાનું 'રાખી', રફી - સુમનનું મારું લાડકું ગીત, 'ચાંદ હૈ તારે ભી હૈ ઔર યે તન્નાહાઈ હૈ, તુમને ક્યા દિલ કે જલાને કી કસમ ખાઈ હૈ' નૌશાદ પણ નહિ નાશાદના સંગીતમાં ફિલ્મ 'રૂપલેખા'માં હતું (અશોક ટૉકીઝ). કૃષ્ણમાં મોડું મોડું ય ગુરૂદત્ત- વહીદા- મીના કુમારીનું 'સાહિબ, બીબી ઔર ગુલામ' આવ્યું ખરું.

આપણા સન્માન્નીય ગુજરાતી સંગીતકાર સ્વ. દિલીપ ધોળકીયાની હિંદી ફિલ્મ 'પ્રાયવેટ સેક્રેટરી', જેમાં લતાના ગીતો તો ચાર હતા પણ ઉપડયું એકલા મન્ના ડેનું જ, 'જારે બેઇમાન તુઝે જાન લિયા, જાન લિયા... જાજા...'

એક જ ફિલ્મમાં કોઈ બે-ચાર નહિ પૂરા ૯ સંગીતકારોએ સંગીત આપેલ ફિલ્મ 'પઠાણ' પણ આ જ વર્ષે નોવેલ્ટીમાં આવી હતી, જેમાં તલત મહેમૂદના બે ગીતો તમને યાદ છે, 'ચાંદ મેરા બાદલોં મેં ખો ગયા, મેરી દુનિયા મેં અંધેરા હો ગયા' તેમ જ 'આજા કે બુલાતે હૈ તુઝે અશ્ક હમારે...' (આમાં ગણવામાં ગોથું ખાઈ જવાય એવું છે. પહેલું ગીત બે સંગીતકારો ફકીર મુહમ્મદ અને લાલા અસર સત્તારે બનાવ્યું હતું, જ્યારે બીજું જીમ્મીએ ! બાકીના છ સંગીતકારો હતા શંભુ, દત્તરાજ, વૃજભૂષણ અને શ્યામબાબુ. ૯મો સંગીતકાર 'એસ્પી' હતો.

૯ સંગીતકારો વચ્ચે ગીતકારો પાંચ જ હતા. ઐશ કંવલ, ખાવર જમાં, બી. કે પુરી, નઝીમ જયપુરી અને અંજુમ જયપુરી. ચોંકી જવાય એવી હકીકત એ છે કે, આ ફિલ્મ મધુબાલાના પિતા અત્તાઉલ્લાહખાને નિર્માણ કરી હતી.. એ જાણવા છતાં કે, દિલીપકુમારની માફક પ્રેમનાથ સાથે પણ મારી દીકરી બાગોમાં રોજ બહાર ખીલવી આવે છે. અત્તાઉલ્લાહને ગમે તેમ કરીને દિલીપકુમારને મધુબાલા પાસેથી ખેંચી કાઢવો હતો, એના પ્લોટરૂપે આ ફિલ્મ બનાવી હોય.

મને યાદ છે. 'બીસ સાલ બાદ' જોઈને ભલભલા ડરી- ફફડી જતા હતા. મને તો ફફડવાની હોબી પહેલેથી, એટલે ખબર હતી કે, ફિલ્મ થ્રિલર છે, એટલે ફિલ્મ શરૂ થયા પહેલા જ ફફડવાનું શરૂ કરી દીધું હતું જેથી ખરૂ ફફડવાનું આવે, ત્યાં સુધીમાં આપણે ઘસઘસાટ ઊંઘતા હોઈએ ને આજુબાજુના 'રૂપીયાવાળીઓ'માં છાપ સારી પડે કે, અંધારામાં ઝાડીમાંથી અચાનક કાળો પંજો આવ્યો, તો ય આ મરદ સહેજ પણ ડર્યો નહી. જો કે, 'રૂપિયાવાળી'માં હંમેશા મારી સાથે બેઠેલા જેન્તી જોખમે ઘેર જતી વખતે ધ્યાન દોર્યું કે, 'તું સૂઈ ગયો ત્યારે અચાનક એક કાળા પંજાએ ચીસ પડાવી દીધી હતી...' ઐન મોકે પર, મને નહિ ઉઠાડવા બદલ મેં જેન્તીનો ખૂબ આભાર માનેલો.

ને એમાં ય ખાસ કરીને બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફિલ્મોમાં કેમેરાના એન્ગલ, સ્પેશ્યલ સાઉન્ડ ઇફેક્ટસ (જેમ કે, ડર લાગે એવો ભેદી દરવાજો કડકડકડ ખૂલવો, દાદરો ચઢતા પગલાના કચડ... કચડ... કચડ અવાજ સંભળાવવો, સર્પાકાર પહોળો અને પડી જવાની બીક લાગે એવો ડ્રોઇંગરૂમમાંથી મેઝેનિન- ફ્લોર પર દોરી જતો દાદરો, ક્યાંક અચાનક પિન-ડ્રોપ સાયલન્સ ને કાચી સેકંડમાં ડરી જવાય એવા એક સામટા ૫૦ પિયાનોના અવાજો સાથે એક બુઢ્ઢી નોકરાણીનો ભયાનક ચહેરો, ક્યાંક દેખાઈ જતી બિલ્લી, અંધારામાં પડતી બે નહિ પણ એક બારીનું ખૂલવું / બંધ થવું ને બહાર ઘુવડના અવાજ... આ બધો કાચો માલસામાન હિંદી હોય કે ઇંગ્લિશ હૉરર ફિલ્મમાં અવશ્ય આવતો.

યસ. એક વાત સમજી લેવા જેવી છે, હોરર અને સસ્પેન્સ કે થ્રિલર ફિલ્મો વચ્ચે આસમાન જમીનનો ફરક છે. આલ્ફ્રેડ હિચકોકે કદી હૉરર ફિલ્મો બનાવી નથી. બી જવાય એ એકમાત્ર કારણે એને હૉરર ફિલ્મ ન કહેવાય. ડ્રેક્યુલાની તમામ ફિલ્મો હોરર હતી.

નંદા- મનોજકુમારની 'ગુમનામ' સસ્પેન્સ ફિલ્મ હતી, તો આજકાલ મને ખૂ..બ્બ ગમી ગયેલી બન્ને ફિલ્મો 'બેબી' અને 'બદલાપુર' થ્રિલર છે. (આ બન્ને ફિલ્મોની ડીવીડી મંગાવી લેજો.

વિશ્વજીતની આ પહેલી હિન્દી ફિલ્મ હતી. પહેલી જ ફિલ્મમાં વહિદા રહેમાન જેવી નંબર વન હીરોઇન સાથે કામ કરવા મળ્યું એ આનંદ મોટો, પણ એને તો તરત બીજી ફિલ્મ 'કોહરા'માં પણ વહિદા મળી અને પહેલા ના પાડી હોત તો તેની સાથે પહેલી ફિલ્મ પણ વહિદા સાથેની ફિલ્મ 'સાહિબ, બીબી ઔર ગુલામ' હોત, ચોકલેટ ફેસ હોવાના કારણે તેમજ તેને રોલ પણ એવા જ મળતા હોવાથી આટલી બધી ફિલ્મોમાં કામ કરવા છતાં ય એ ક્યારેય મર્દ હીરોની છાપ પાડી શક્યો નહિ. દિગ્દર્શકો ય સમજીને એની પાસે ગુંડાઓ સાથે ફાઇટ ન કરાવતા... બહુ જરૂર પડે એમ હોય તો ફાઇટિંગનું કામ હીરોઇન કે એની માં કરતી. પણ વિશ્વજીત દેખાવડો ખૂબ હતો. અવાજ પણ મીઠો એટલે આમ કદી એની ગણત્રી સારા તો શું નબળા એક્ટર તરીકે ચર્ચામાં ય નથી આવતી, પણ સ્ક્રીન પર આવે ત્યારે જોવામાં એ ખૂબ ગુલાબડો લાગતો, એની ના નહિ. ઋષિકેશ મુખર્જીની તો સમજોને.. તમામ ફિલ્મોમાં હીરોના ઘરનો રસોઇયો બનતો બુઢ્ઢો નોકર દેવકિશન ફિલ્મ 'કોહરા'ની જેમ અહીં પણ છે. આ ફિલ્મના સંવાદો પણ એણે લખ્યા છે. બારે માસ રોતડા મનમોહન કૃષ્ણને ઇન્ડિયાના ફિલ્મ રસિકોએ આટલા દાયકાઓ સુધી સહન કેમ કર્યો હશે, એની જવાબદારી તો એના દિગ્દર્શકોને સોંપી શકાય.

રહસ્ય ફિલ્મોના શોખીનો માટે જલસો પડી જાય એવી ફિલ્મ છે, છતાં હિંદી ફિલ્મના દર્શકો હજી એ સમજી શક્યા નથી કે, એમણે હોરર ફિલ્મ બનાવી છે, થ્રિલર છે, સસ્પેન્સ છે કે સેન્સેશન મચાવતી (સનસનાટી) ફિલ્મ છે. આમ તો પ્રેક્ષકોને ઉલ્લુ જ બનાવ્યા હતા, છતાં હિંદીમાં રામસે બ્રધર્સે હોરર ફિલ્મો બનાવવાની શરુઆત ચોક્કસ કરી હતી. ક્યારેક ક્યાંક સફળ પણ થયા હતા, પણ એ ય માર્જીનલી.

'બીસ સાલ બાદ' એ દ્રષ્ટિએ જોવી ગમે એવી ફિલ્મ હતી.

'કોહરા' ('૬૪)

ફિલ્મ : 'કોહરા' ('૬૪)

નિર્માતા-સંગીતકાર : હેમંતકુમાર

દિગ્દર્શક : બિરેન નાગ

રનિંગ ટાઇમ : ૧૬ રીલ્સ : ૧૫૩ મિનિટ

થીયેટર : લક્ષ્મી(અમદાવાદ)

કલાકારો : વહિદા રહેમાન, વિશ્વજીત, લલિતા પવાર, મનમોહન કષ્ણ, અભિ ભટ્ટાચાર્ય, મદનપુરી, બદ્રીપ્રસાદ, તરૂણ બોઝ, ચાંદ ઉસ્માની, અસિત સેન, સમર રોય, દેવકિશન, બેગમ શૌક્ત કૈફી, મનોહર ગીર, લક્ષ્મી છાયા, સચિન શંકર, શમશેરસિંઘ, પ્રકાશ અને થેલ્મા

ગીતો

૧. ઓ બેકરાર દિલ, હો ચૂકા હૈ મુઝ કો આંસુઓ સે પ્યાર - લતા મંગેશકર

૨. યે નયન ડરે ડરે, યે જામ ભરે ભરે, જરા પીને દો... - હેમંતકુમાર

૩. રાહ બની ખુદ મંઝિલ, પીછે રહ ગઈ મુશ્કીલ, સાથ જો - હેમંતકુમાર

૪. ઝૂમઝૂમ ઢલતી રાત, લેકે ચલી મુઝે અપને સાથ - લતા મંગેશકર

૫. કાહે બજાઈ તુને પાપી, બાંસુરીયા, તન મે લગે ચિંગારી - આશા-મહેન્દ્ર કપૂર.(છેલ્લું ગીત ફિલ્મમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યું હતું.)

એક નવાઈ લાગે કે, એ જમાનાના હીરો- હીરોઇનોએ અનેક પ્રેમકથાઓવાળી ફિલ્મોમાં પ્રેમીઓ તરીકે સાથે એવું સુંદર કામ કર્યું હોય કે, એ સમયની ઉંમર પ્રમાણે આપણે માની ગયા હોઈએ કે, વાસ્તવિક જીવનમાં ય આ બન્ને પ્રેમીઓ હશે. એમાં ય રાજ- નરગીસ, દિલીપ- મધુબાલા કે દેવઆનંદ, સુરૈયાની સચ્ચી સ્ટોરીઓ આપણી સામે હતી. શક્ય છે કે, એમાંના અમુક પ્રેમ (કે પ્રેમોમાં) હોય બી ખરા ને આપણે જાણતા ન હોઈએ અથવા તો જે જાણતા હોઈએ, એ સાચું ન હોય, પણ પ્રેમ-ફ્રેમ બાજુ પર જાવા દિયો, એ ફિલ્મ પત્યા પછી એ બન્ને વચ્ચે નામના ય સંબંધો ન હોય (કોઈ ઝઘડા કે અણબનાવ વગર...!) તો આઘાત લાગે. જેમ કે સ્વ. મહિપાલે મને એમના બોમ્બે ક્રિકેટ એસો.ની સામે આવેલા વિજય મહલના ફ્લેટમાં દોઢેક કલાક સુધી આપેલી મુલાકાતમાં ચોંકાવી દીધો હતો કે, ફિલ્મ 'નવરંગ'માં સંધ્યા સાથેની એમની અમર પ્રેમકથા જોયા અને અનહદ માણ્યા પછી તો મનમાં ચોક્કસ બેસી ગયું હતું કે, ફિલ્મ ભલે '૫૯માં પૂરી થઈ, પણ એ બન્ને વચ્ચે કેવા પવિત્ર અને મધુર સંબંધો છેક સુધી રહ્યા હશે ?

મધુરા સંબંધો... ? માય ફૂટ ! મહિપાલે કરેલા ઘટસ્ફોટ પછી ખબર પડી કે, ''એ તો ફિલ્મ પતી... એટલે વક્ત ગયા, બાત ગઈ...! મૈં ઔર સંધ્યા ફિર કભી મિલે તક નહીં !''

એવું જ વિશ્વજીત અને વહિદા રહેમાનને જોઈને થાય કે, બન્નેએ એકબીજા સાથે કેવી સુંદર ફિલ્મો શેર કરી છે... બન્ને વચ્ચે દોસ્તી તો આજીવન હશે ને ?

સહેજ પણ નહિ. વક્ત ગયા, બાત ગઈ ! એ તો પછી લોજીક સમજાણું કે, ફિલ્મો ય એક બિઝનેસ છે. એમાં કામ કરનારાઓ વચ્ચે પ્રોફેશનલ સંબંધો જ હોય, પર્સનલ નહિ ! આપણે નોકરી- ધંધો કરીએ છીએ. સ્ટાફના અનેક સાથે ઘર જેવા (કે ઓફિસ જેવા) સંબંધો બંધાયા હોય, પણ આજે શું ?... આજે માય ફૂટ !

પણ દર્શક તરીકે ફિલ્મો સાથેનો આપણો સંબંધ 'માય ફૂટ' નથી હોતો. ક્યારેક કોઈ ફિલ્મના ગીતો સાથે કે આખેઆખી ફિલ્મ સાથે આપણે ય ઘર જેવા સંબંધો બંધાઈ જાય છે, એમાંની મારા માટે એક એટલે આ 'કોહરા'.

'કોહરા' કોઈ ગ્રેટ ફિલ્મ નહોતી, પણ હું એના ચારેય ગીતો ઉપર આજે ય 'રાહુલ રાહુલ' થઈ જાઉ છું. વહિદા જેટલી સુંદર અન ગ્રેસફૂલ આ ફિલ્મમાં લાગે છે, એટલી મને 'ગાઇડ' કે 'દિલ દિયા દર્દ લિયા'માં ય નથી લાગી. એનો અર્થ તમારે એ પણ કાઢવાનો કે, સમગ્ર કરિયરમાં વહિદા આ બન્ને ફિલ્મોમાં કેવી ચાર્મિંગ લાગતી હતીને તો ય, 'કોહરા' જેટલી અને જેવી અપીલ મને અન્ય કોઈ ફિલ્મમાં નથી લાગી. માર્શલ બ્રગાન્ઝાની અદ્ભુત બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફોટોગ્રાફી જોયા પછી બે હાથ જોડીને આભાર માનવો પડે કે, 'થૅન્ક ગોડ, આ ફિલ્મ રંગીન નહોતી બની...!' એક દ્રષ્ય તો મને હજી ય યાદ છે કે, ફિલ્મના હેમંત દાના ગીત, 'રાહ બની ખુદ મંઝિલ, પીછે રહ ગઈ મુશ્કીલ...'ના ત્રીજા અંતરાના ઇન્ટરલ્યૂડ મ્યુઝિક વખતે મહાબળેશ્વરની સડકો ઉપર ખુલ્લી કારમાં જતા વહિદા- વિશ્વજીતને માર્શલના કેમેરાએ ઊલટાવી નાખ્યા હતા (જે એ વખતની ટેકનોલોજીમાં સરસ કામ થયું કહેવાય.) મતલબ કેમેરા આખો ઊલટો થઈ જાય છે, એમાં અમદાવાદની લક્ષ્મી ટોકીઝના પ્રેક્ષકો ગુસ્સે થઈને સિસોટી મારવા માંડયા હતા...''અબે ફિલીમ કી પટ્ટી સીધી કર... ઊલટી હો ગઈ હૈ...!'' પછી એ જ રનિંગ કેમેરામાં માર્શલે કેમેરા સીધો કરી બતાવ્યો, ત્યારે હસતા મોંઢે પ્રેક્ષકો ઉલ્લુ બન્યાનો આનંદ લેતા હતા અને હજી ય માનવામાં નથી આવતું કે, આવા ભવ્ય સેટ્સ મેં બીજી કોઈ ફિલ્મમાં જોયા છે ? ભવ્યતાની વાત આવે એટલે 'મુગલ-એ-આઝમ' કે 'પાકીઝા'ના સેટ્સની યાદ આવે પણ પરેલના રાજકમલ સ્ટુડિયોમાં આર્ટ- ડાયરેક્ટરે (મને નામની ખબર નથી) વિશાળ હવેલીના જે સેટ્સ બનાવ્યા છે, તે જોતાં પહેલી બીક એ લાગે કે, એક બાજુ આખી ફિલ્મનો ખર્ચો હશે ને બીજી બાજુ ફક્ત આ સેટ્સનો ખર્ચો ! ગાયક- સંગીતકાર હેમંતકુમારે પોતે ઉતારેલી આ ફિલ્મ હતી, એટલે ખાલી સેટ્સમાં જ ભરપુર નિચોવાઈ ગયા હશે. અહીં ખૂબ મોટી હવેલીના આલીશાન રૂમો અને કોરીડોર એકબીજા સાથે સળંગ ખાસ્સી લંબાઈથી જોડાયેલા છે ને તમામનું ઇન્ટરીયર- ડેકોરેશન પણ ખર્ચાળ અને મનોરમ્ય છે. કમ-સે-કમ, મેં તો આટલા વિશાળ સેટ્સ અન્ય કોઈ ફિલ્મમાં નથી જોયા. વિશ્વજીતે હજી હમણાં કોક ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું છે કે, એ વખતે 'કોહરા' બની રહી હતી, ત્યારે એના સેટ્સ જોવા ફિલ્મ ઉદ્યોગના મોટા ભાગના ઊંચે લોગ પરેલ- રાજકમલ સ્ટુડિયો ખાસ આવતા. વિશ્વજીતની પહેલી પત્નીનો આખો બેડરૂમ સફેદ બનાવાયો હતો.

મેં કીધું ને, ફિલ્મ કોઈ ગ્રેટ નહોતી, ભલે હિચકૉકની ફિલ્મ 'રૅબેકા' ઉપરથી બનાવાઈ છે. વાર્તામાં લોજીક શોધ્યું મળે એમ નથી. 'આવું કેમ ?' અથવા 'આવું તે કાંઈ હોતું હશે ?' એવા સવાલો હર ઘડી ઉઠતા રહે, તો વાંક તમારો નહિ, ડાયરેક્ટરનો છે.

ડાયરેક્ટર બિરેન નાગે આ જ હેમંત દા માટે અત્યંત સફળ સસ્પેન્સ ફિલ્મ 'બીસ સાલ બાદ' બનાવી, એના ઇનામરૂપે આ બીજી ફિલ્મ પણ દિગ્દર્શિત કરવા મળી. અલબત્ત, બિરેન દાને અગાઉ 'ચૌદહવી કા ચાંદ', 'સી.આઇ.ડી.' અને 'સાહિબ, બીવી ઔર ગુલામ'માં આસિસ્ટન્ટ ડાયરેક્ટર તરીકેનો અનુભવ અહીં કામમાં આવ્યો. (કાંઈ ધ્યાનમાં આવ્યું... ? બિરેન દાની બધી ફિલ્મોની હીરોઇન એક જ હતી...!) આ ફિલ્મ 'કોહરા' Daphane Du Maurier  (ઉચ્ચાર : ડૅફને ડુ મૉરિયે... જેવું વંચાય છે, એવું 'મોરિયર' નહિ !) નામના સાહિત્યકારે ઠેઠ ૧૯૩૮માં લખેલી નૉવેલ 'રૅબેકા' ઉપરથી ધી ગ્રેટ થ્રીલર- માસ્ટર આલ્ફ્રેડ હિચકૉકે એ જ નામથી પેલું શું કહે છે... યસ, 'સોલ્લિડ' ફિલ્મ (૧૯૪૦) બનાવી હતી, (જેના હીરો હતા સર લૉરેન્સ ઓલિવીયર અને હીરોઇન જોઆન ફૉન્ટેઇન) એના ઉપરથી આ લોકોએ 'કોહરા' ઉતાર્યું. નકલમાં અક્કલ નહિ, એ ધોરણે ફિલ્મમાં વિશ્વજીતે સર લોરેન્સ ઓલિવિયર જેવી પેન્સિલ-કટ મૂછો રાખી છે, પણ આખી ફિલ્મમાં એણે કપાળ ઉપર ભાભી જેવી લટ શેના માટે રાખી છે, એ તો એ જાણે !

હેમંત દા ગાયક- સંગીતકાર ઉપરાંત ફિલ્મો બનાવતા હતા. બીસ સાલ બાદ, કોહરા, ફરાર, રાહગીર, બીબી ઔર મકાન અને ખામોશી, એમાં ચારના હીરો તો વિશ્વજીત હતા. મહારાષ્ટ્રીયનોની જેમ બંગાળીઓ પણ પોતાના રાજ્યને પ્રેમ કરનારી પ્રજા...સાવ ગુજરાતીઓ જેવું નહિ કે, ગુજરાતી હોવાનું કોઈ ગૌરવ કે ગર્વ જ નહિ. આટલા બધા લોકો હિંદી ફિલ્મોમાં નામ કમાયા... કોઈએ ગુજરાતી હોવાનું ગર્વ અનુભવ્યું હોય, એ તો જાવા દિયો, પોતે ગુજરાતી છે, એવું કહેતાં ય કોઈ ફિલ્મ કલાકારને સાંભળ્યો નથી. ફિલ્મ લોકો તો દૂરની વાત છે... આપણા એરપોર્ટ્સ કે ફાઇવ સ્ટાર લેવલની હોટલોમાં ગુજરાતીઓને જોજો... સાલા ઇંગ્લિશ સિવાય તો ઉધરસો ય નહિ ખાય... ને એ ય સાચું ઇંગ્લિશ બોલતા હોય તો ચલાવી લો જી... પણ... પણ બંગાળી કે મરાઠી નિર્માતા- દિગ્દર્શકોની ફિલ્મો જોઈ જુઓ... બને ત્યાં સુધી એમના જ લોકોને લેવાની હઠ. અત્યારે કટાક્ષ પૂરતું એમ કહી દેવાય કે, ગુજરાતીઓ ભારતીય છે... પ્રાંતવાદી નહિ !

વિશ્વજીત હિંદી ફિલ્મોમાં આવ્યો, તે પહેલાં બંગાળમાં બહુ પૂજાતો હતો. ત્યાં તેનું મોટું નામ હતું. ગુરૂદત્તે એની ફિલ્મ 'સાહિબ, બીવી ઔર ગુલામ'ના હીરો માટે વિશ્વજીતને પસંદ કર્યો હતો, પણ બંગાળીઓએ એને ચઢાવ્યો કે, પછી અહીંથી તારું નામ ભૂંસાઈ જશે... ભ'ઇ આવ્યા જ નહિ, એટલે ગુરૂદત્તે શશી કપૂરને હિરો બનાવ્યો, પણ એક સેકંડ માટે ય ક્યારે પણ મોડા નહિ પડતા શશી કપૂરને કમનસીબે એ જ દિવસે મુંબઈનો ટ્રાફિક મારી ગયો, ને શુટિંગ માટે મોડો પડયો, એમાં છંછેડાયેલા ગુરૂદત્તે એને કાઢી મૂક્યો. વિશ્વજીત સોહામણો ખૂબ હતો. એક્ટિંગ- ફેક્ટિંગ છોડો, પણ ભારત ભૂષણ, પ્રદીપ કુમાર કે એવી એ જમાનાની બીજી બે- ચાર નોટો હતી ખૂબ સોહામણી અને એક્ટિંગ સાથે કોઈ લેવાદેવા પણ નહિ... અને છતાં ય એ બધી નોટો ચાલી. એક કારણ એ પણ હોઈ શકે કે, એ લોકોને એવી ફિલ્મ માટે પસંદ કરવામાં આવતા, જેમાં વાર્તા હીરોઇન આધારિત હોય !

'કોહરા' આજે ય એના મધુરા ગીતો માટે યાદ કરાય છે. કોઈકે રાનુ મુખર્જીને પૂછ્યું હતું કે, 'તારા પપ્પા તારી દ્રષ્ટિએ ગાયક તરીકે ઉત્તમ કે સંગીતકાર તરીકે ?' તો એણે બેમાંથી કયો એક જવાબ આપ્યો હતો, તે મારી સ્મૃતિમાં તો નથી, પણ એનો જવાબ કે કોઈનો જવાબ જાણવાની યે જરૂરતે નથી. આપણને તો હેમંત દા બન્ને એકાઉન્ટ્સમાં ગમે જ ! નાભિમાંથી નીકળતો બેઇઝ-વોઇસ યાદ કરો, 'યે નયન ડરે ડરે...' છતાં કંઠની મૃદુતા પંકજ મલિકની જેમ બરકરાર. લતા મંગેશકરે સુંદર શ્રદ્ધાંજલિ આપતા કહ્યું હતું કે, હેમંત દાનો અવાજ એટલે કોઈ ટેકરી ઉપરના મંદિરમાંથી પૂજારી ગાતો હોય, એવું આપણને સંભળાય.' તો બીજી બાજુ, સંગીતકાર તરીકે ય હેમંતકુમારને દોઢે ઇંચે ય આઘા મૂકી શકાય એમ નથી. આ જ ફિલ્મમાં લતાનું, 'ઓ બેકરાર દિલ, હો ચૂકા હૈ મુઝકો આંસુઓ સે પ્યાર...'માં હેમંતની વૉયલિન યાદ કરો. દરિયાની નાનકડી લહેરો તોફાન મસ્તીમાં ઝૂમતી હોય એવી વૉયલીન આ ગીતમાં વાગી છે, તો લતાના જ બીજા ગીત, 'ઝુમઝુમ ઢલતી રાત...'માં સંગીત થ્રીલર-બ્રાન્ડનું ય ઊભું કર્યું જ છે ને ! ટૂંકમાં, કોઈ ઝઘડા નહિ ચાહિયે... હેમંત દા ગાયક અને સંગીતકાર... બન્નેમાં આપણા માટે પૂજનીય જ !

ફિલ્મમાં તો ત્રણ પાત્રો જ મુખ્ય છે, વહિદા, લલિતા પવાર અને વિશ્વજીત. લલિતાએ ઋષિકેશ મુકર્જીની ફિલ્મોની જેમ અહીં કોઈ ગ્રેટ એક્ટિંગ નથી કરી (એવો રોલ નથી મળ્યો), છતાં ફિલ્મના કેન્દ્રસ્થાને એ છે. બાકી તો હું એક રોતડા મનમોહનકૃષ્ણથી અકળાઈ જઉં છું, ત્યાં અહીં અદાલતમાં એની સાથે એનો ય બાપ થાય એવો બીજો રોતડો અભિ ભટ્ટાચાર્ય છે, એટલે મારી તો મા અંબાજીની વધુ એક યાત્રા પાકી... ? એમાં ય કદી જોવી ય ન ગમે, છતાં એક જમાનામાં કિશોરકુમારની હીરોઈન બની ચૂકેલી ચાંદ ઉસ્માની ('પિયા પિયા પિયા મો રા જીયા પુકારે...' ફિલ્મ 'બાપ રે બાપ'.....કિશોરે જાહેરમાં એમ કીધું હતું કે, ''ચાંદ ઉસ્માનીનું માથું જુઓથી ભરચક છે!'') અહીં ઇશ્વરનો આભાર કે નાનકડા રોલમાં જ છે, પણ જેને કદાચ જોવી ગમત, એ વિશ્વજીતની પ્રથમ પત્ની બનતી છોકરીનો આખી ફિલ્મમાં ચેહરો જ બતાવાયો નથી, એ કોઇ એંગ્લો- ઇન્ડિયન છોકરી 'થેલમા' હતી. ઋષિદાની મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં રસોઈવાળા મહારાજના રોલમાં આવતો વૃદ્ધ દેવકિશન અહીં થોડા ઓછા બુઢ્ઢાના રોલમાં મહારાજ જ બને છે એનો અવાજ મીઠો હતો. ફિલ્મ 'આનંદ'માં આ દેવકિશન અમિતાભ બચ્ચનનો રસોઈયો બને છે. મદન પુરી અને બંગાળીઓની લગભગ બધી ફિલ્મોમાં ખાસ દેખાતો ચરિત્ર અભિનેતા તરૂણ બોઝ (ફિલ્મ 'ગુમનામ'નો 'દાઢીવાલા ખૂની') અહીં ગાન્ડાના રોલમાં છે.

શબાના આઝમીની મમ્મી શૌકત કૈફી અહીં એક દ્રશ્યમાં (ગાંડાની માં) આવે છે.

બાય ધ વે, કોહરા એટલે ધૂમ્મસ અને એ જ અર્થની બીજી ફિલ્મ આપણે જોઈ ચૂક્યા છીએ, બી. આર. ચોપરાની ફિલ્મ 'ધૂન્દ'. એ વાત જુદી છે કે, બેમાંથી એકે ય ફિલ્મમાં અસલી ધુમ્મસ કયા દ્રષ્યમાં હતું, એ તો ઉપર પ્રભુ શ્રી રામ અને નીચે જે તે ફિલ્મના દિગ્દર્શક જાણે.

ફિલ્મ 'કોહરા' અમદાવાદના ઘીકાંટા પરના ટ્વિન-થીયેટર પૈકી લક્ષ્મી (બીજું એલ.એન.)માં આવ્યું હતું. અહીં વિશ્વજીતનું સાયરા બાનુ સાથેનું 'એપ્રિલ ફૂલ' ઉતર્યા પછી 'કોહરા'નો નંબર લાગ્યો. 'એલ.એન.'માં એ જ વિશ્વજીત સાથે નંદાનું 'કૈસે કહું' ચાલે. પ્રકાશમાં સુપ્રિયા ચૌધરી- ધર્મેન્દ્રનું 'આપ કી પરછાંઈયા' ત્યાં માલા સિન્હા- ભારત ભૂષણનું 'જહાન આરા' ઉતર્યા પછી આવ્યું હતું. કૃષ્ણમાં સાયરા- રાજેન્દ્રનું 'આઇ મિલન કી બેલા', અશોકમાં પ્રદીપકુમાર અન લીલા નાયડુ (જેની તસ્વીર જર્મનીના વિખ્યાત મેગેઝિન 'ધ વૉગ'ના મુખપૃષ્ઠ પર, વિશ્વના સર્વોત્તમ ચહેરા તરીકે છપાઈ હતી.)ની ફિલ્મ 'બાગી', નોવેલ્ટીમાં બી. સરોજાદેવી- સુનિલ દત્તનું 'બેટી બેટે', રૂપમમાં અશોકકુમાર- મીના- પ્રદીપકુમારનું 'ચિત્રલેખા', લાઇટ હાઉસમાં 'દૂર ગગન કી છાંવ મેં', અલંકારમાં મીના- સુનિલનું 'ગઝલ' આવ્યું હતું.

'એક ફૂલ, ચાર કાંટે' ('૬૦)

ફિલ્મ : 'એક ફૂલ, ચાર કાંટે' ('૬૦)

નિર્માતા : પર્વત ફિલ્મ્સ

નિર્દેશક : ભપ્પી સોની

સંગીત : શંકર-જયકિશન

ગીતો : શૈલેન્દ્ર-હસરત

રનિંગ ટાઈમ : ૧૭ રીલ્સ

થીયેટર : પ્રકાશ ટોકીઝ (અમદાવાદ)

કલાકારો : સુનિલ દત્ત, વહિદા રહેમાન, જ્હોની વૉકર, ધુમાલ, ડેવિડ અબ્રાહમ, રાશિદ ખાન, વીર સખૂજા, મુમતાઝ બેગમ, ટુનટુન, મોહન ચોટી, કૃષ્ણ ધવન, કન્હૈયાલાલ, ઈકબાલસિંઘ.

ગીતો

૧. સમ્હલ કે કરના, જો ભી કરના પાંવ લચક ના જાયે... - મુકેશ

૨. બનવારી રે જીને કા સહારા તેરે નામ રે, મુઝે... - લતા મંગેશકર

૩. તીરછી નજર સે યૂં ન દેખ પલટ કે... - મુહમ્મદ રફી

૪. ઓ બોમ્બે શૅલ... ઓ બેબી ઓફ બોમ્બે... - ઈકબાલ સિંઘ

૫. દિલ એ દિલ બહારોં સે મિલ, સિતારોં સે... - લતા-તલત મેહમૂદ

૬. મતવાલી નાર ઠૂમક ઠૂમક ચલી જાય, ઇન કદમોં પે... - મૂકેશ

૭. ઓ મેરી બેબી ડોલ, હાં યા ના કર... - મુહમ્મદ રફી

૮. સોચ રહી થી કહું ન કહું, પર આજ કહુંગી... - લતા મંગેશકર

૯. આંખો મેં રંગ ક્યું આયા, બોલો નશા સા... - લતા મંગેશકર-મૂકેશ

૧૯૬૦માં સફળતાપૂર્વક બનેલી આ ફિલ્મ 'એક ફૂલ ચાર કાંટે'ની બેઠી નકલ આપણા ડેવિડ ધવને સલમાન ખાન અને કરિશ્માકપૂરને લઇને 'દુલ્હન હમ લે જાયેંગે' બનાવીને પોતાનો મોક્ષ કર્યો. અહીંના ચાર કાંટાઓ જહૉની વૉકર, ડેવિડ, રાશિદખાન અને ધુમાલને બદલે આ લોકોએ અનુપમ ખેર, ઓમપુરી અને પરેશ રાવલને લીધા હતા. પેલી આજે ૫૩ વર્ષો પછી ય ગીતો સાથે સહુને યાદ છે, જ્યારે ડેવિડ ધવનવાળી ફિલ્મ કોઇને યાદ પણ રહી નથી. (ડેવિડ ધવન જૂના ફિલ્મ હીરો અનિલ ધવન ('ચેતના'વાળા)નો સગો ભાઈ થાય.)

ખાસ વાત એ હતી કે, 'એક ફૂલ ચાર કાંટે'ની સ્ટાર કાસ્ટ ઉપરાંત દિગ્દર્શક ભપ્પી સોનીની માવજત મોટું કામ કરી ગઈ, (આ ભપ્પી સોની એટલે ફિલ્મ 'જાનવર'માં રાજેન્દ્રનાથની પ્રેમિકા બને છે, તે માધવીનો પતિ) પણ સરીયામ તમામ ગીતો સુપરહિટ આપવા માટે મશહૂર શંકર-જયકિશન અહીં ૨૦ ટકા જ સફળ થયા હોવા છતાં બે ગીતો એવા બનાવતા ગયા કે, ફિલ્મ આજે પણ શંકર-જયકિશનના નામથી ઓળખાય છે. કેટલાક નિરાશોએ આ ફિલ્મને શંકર-જયકિશનના પતનની શરૂઆત ગણાવી હતી, એ ગલત છે. કબુલ કે, આ ફિલ્મમાં બે જ ગીતો એમના નામને લાયક હતા, 'બનવારી રે' અને 'મતવાલી નાર'. મૂકેશ બહુ ગમતો હોય એવાને જ લતા સાથેનું 'આંખો મેં રંગ ક્યુ. આયા...' યાદ હોય, પણ આ બન્ને ગ્રેટ મ્યુઝિક-ડાયરેકટરોની '૬૦ પછીની ફિલ્મોગ્રાફી તપાસો તો ચોંકી જવાય એવું છે કે, '૭૦ના અંત સુધી આ લોકોએ સાતત્ય જાળવી રાખ્યું હતું.

મૂકેશનું 'મતવાલી નાર ઠૂમક ઠૂમક ચલી જાય...' બે-ત્રણ વાતે ધ્યાન ખેંચે છે. એક તો મૂકેશના બહુ ઓછા ગીતો આલાપ સાથે શરૂ થાય છે, એમાંનું એક આ. બીજું એક યાદ આવે છે, ઉષા ખન્નાના સંગીતમાં, 'ચાંદ કો ક્યા માલુમ, ચાહતા હૈ ઉસે કોઈ ચકોર...' આવા આલાપથી શરૂ થતા ત્રીજા, આઠમાં કે ૫૦-મા ગીત માટે વાચકો જાતે મેહનત કરી લે એવા છે, પણ આ ગીત રાગ મારૂ બિહાગ પર આધારિત છે, એમાં આ રાગની વિશિષ્ટતા માટે વડોદરાના હિંદી ફિલ્મી ગીતોના શાસ્ત્રીય રાગો અંગેના એનસાયક્લોપીડિયા ગણાતા શ્રી રશ્મિકાંત બી. શેઠના દાવા અનુસાર મારૂ બિહાગ દુઃખ ભૂલાવવાનો રાગ છે. એમાં એ અસર છે, જે સાંભળીને દર્દ ઓછું લાગે. યાદ હોય તો 'ચમન કે ફૂલ ભી તુઝકો ગુલાબ કહેતે હૈ' કે, મુકેશનું જ પેલી કઇ ફિલ્મ...? હા, 'હમ મતવાલે નૌજવાન'નું 'બનકે ચકોરી ગોરી ઝુમઝુમ નાચોરી,'ફિલ્મ 'સેહરા'નું 'તુમ તો પ્યાર હો સજના, મુઝે તુમસે પ્યારા ઓર ન કોઈ...' મારૂ બિહાગની રચના છે. આ 'મતવાલી નાર...' ગીતના ફિલ્માંકનમાં વહિદાનો ઉત્કૃષ્ટ ડાન્સ મદ્રાસના નૃત્યગુરૂ કૃષ્ણ કુટ્ટી કરાવ્યો છે.

ગુજરાતના બહુ ઊંચા સંગીતજ્ઞોમાં જેમનું નામ છે, છતાં બને ત્યાં સુધી અજ્ઞાત રહેતા શ્રી મનિષ કાપડીયાના જણાવ્યા મુજબ, લતા મંગેશકરનું 'બનવારી રે જીને કા સહારા તેરે નામ રે...' રાગ પિલુની રચના છે. નૌશાદના આ પ્રિય રાગમાં 'ચંદન કા પલના, રેશમ કી ડોરી, ઝૂલા ઝુલાયે નીંદિયા કો તોરી...', 'મોરે સૈયાજી ઉતરેંગે પાર હો નદીયા ધીરે બહો...' કે રાજેશ રોશનનું 'કા કરૂં સજની આયે ન બાલમ...' પણ પિલુની મહેરબાનીઓ છે. આમ નૌશાદના નામ પર ચઢેલા ફિલ્મ 'ગંગા જમના'ના લતાના બે ગીતો 'દો હંસો કા જોડા બિછડ ગયો રે...' અને 'ઢુંઢો ઢુંઢો રે સાજના ઢુંઢો, કાન કા બાલા...' વાસ્તવમાં નૌશાદે નહિ, એમના આસિસ્ટન્ટ મુહમ્મદ શફીએ બનાવ્યા છે. ફિલ્મ 'આદમી'નું 'કારી બદરીયા, મારે લહેરીયા' પણ શફીની જ ધૂન.'મુગલ-એ-આઝમ' જેવી નૌશાદની અનેક ફિલ્મોનું બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક શફીએ આપ્યું હતું. ફિલ્મ 'સોહની મહિવાલ'ના તો તમામ ગીતો નૌશાદે નહિ, મુહમ્મદ શફીએ બનાવ્યા હતા. બિમારીને કારણે નૌશાદ કામ કરી શકે એમ નહોતા. મશહૂર સિતારવાદક ઉસ્તાદ વિલાયતખાનના એ સગા ભાઈ થાય. આ શફી ગુમનામીમાં ગુજરી ગયા.

આ કોલમ નિયમિત વાચનારાઓ અગાઉ પણ જાણી ચૂક્યા છે કે, જયકિશન સાથે લતા મંગેશકરના સૂરો ઘણા માધુર્યથી મળ્યા હતા. બન્ને વચ્ચે કાયમની નોંકઝોંક એ વાતે કે, જય લતા માટે હાઈપિચની (તારસપ્તકની) ધૂનો બનાવતો, એમાં લતા મીઠાશથી ખીજાતી પણ ખરી. આ ફિલ્મમાં એનું 'સોચ રહી થી કહું ન કહું...' આવા જ ઊંચા સૂરનું ગીત છે.

ઓકે. ફિલ્મની વાર્તા ય રસ પડે એવી હતી. કોઈ ગ્રેટ વાર્તાઓ તો અમથી ય આપણે ત્યાં કયાં બની છે, પણ જે કાંઈ માલ પડયો હતો એમાંથી 'એક ફૂલ ચાર કાંટે' માણવી ગમે એવી હતી.

માં-બાપ ગુમાવી ચૂકેલી યુવાન વહિદા રહેમાનને તેના ચાર કાકાઓ ઉછેરે છે અને એની માવજતમાં કોઈ કમી રહી ન જાય, માટે ચારે લગ્ન પણ નથી કરતા. વહિદા સુનિલ દત્તના પ્રેમમાં પડે છે, પણ ચારે ય કાકાઓની આકરી પરીક્ષામાંએ નાપાસ થાય છે. ધુમાલ ધાર્મિક સંત જેવો કાકો છે, જે વહિદાને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન આપતો રહે છે. મતલબ, એને પરણનારને રામાયણ-મહાભારત આવડવા જોઇએ. ડેવિડ પોતાને મહાન અભિનેતા માને છે ને જમાઈબાબુ પણ નાટય-કલાકાર જ જોઇએ. જ્હૉની વોકર આમ કૂંવારો છે પણ ક્લબમાં નાચગાના ઉપરાંત છોકરીઓનો શોખિન છે, એટલે રોક-એન-રોલ આવડે એવો જ જમાઈ જોઇએ, જ્યારે રાશિદખાન યોગાચાર્ય છે. જમાઈને યોગાસનો બધા આવડવા જોઇએ. પાછું, એના પોતાના બૉડીના કોઈ ઠેકાણા નહિ. માંડમાંડ પોતાના વકીલ સુપુત્રને વહિદા સાથે પરણાવવા તૈયાર થઈ ગયેલા ફાધર (બીર સખૂજા) અને પહેલેથી તૈયાર મધર (મુમતાઝ બેગમ) પણ ચોંકી જાય છે, પોતાના દીકરાને જમાઈ બનાવવા માટે આવી જરૂરિયાતોથી. પણ આ બાજુ સુનિલ દત્ત આ ચારે ય કલાઓ વારાફરતી શીખી લઇને ચારે ય કાકા-સસરાઓને ખુશ કરી વહિદાને પરણે છે.

એક પણ વિલન વગરની ફિલ્મો એ જમાનામાં ય બહુ કમ બનતી. આવી ફિલ્મો જોવાની મોકળાશ બહુ રહે. આ ફિલ્મમાં ય કોઈ વિલન નથી અને ૨૧ વર્ષની વહિદા પૂરબહાર યુવાન અને સુંદર લાગે છે. સુનિલ દત્ત આ ફિલ્મ વખતે ૩૧ વર્ષનો હતો. બન્નેએ સાથે બહુ ઓછી પણ મહત્ત્વપૂર્ણ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું છે. 'રેશ્મા ઔર શેરા', 'મેરી ભાભી', 'મુઝે જીને દો.' અને બહુ ઓછાએ જોયેલી 'જીંદગી જીંદગી' મારી પસંદગીની સર્વોત્તમ ૨૫ ફિલ્મોમાં આવે છે. બર્મન દાદાએ આ ફિલ્મના બનાવેલા ગીતો સાલા લોકોમાં ઉપડયા નહિ, નહિ તો ક્યું ગીત ક્ષણભર પણ વિસરાય એવું હતું ? સ્વયં મન્ના ડે દાદાએ મને ઓન રેકોર્ડ કહ્યું હતું, એમની પસંદગીના સર્વોત્તમ ૧૦ ગીતોમાં આ ફિલ્મનું 'મેરા સબ કુછ મેરે ગીત રે, ગીત બીના કૌન મેરા મિત રે...' બર્મનદાદાના પોતાના બે ગીતો, 'જીંદગી ઓ જીંદગી, તેરે હૈ દો રૂપ' અને 'પિયા તૂને ક્યા કિયા...' કિશોરનું 'તુને હમેં ક્યા દિયા રી જીંદગી' ઘણું ભાવુક ગીત હતું.સુનિલ અને વહિદાની ફિલ્મ 'મુઝે જીને દો'નો સમયગાળો ગુરૂદત્ત અને વહિદા વચ્ચેના ડીઝાસ્ટર પછીનો હતો. શરાબ પીને એક વાર ગુરૂદત્ત વહિદાને મનાવવા આ ફિલ્મના સેટ પર આવી ચઢ્યો હતો અને રાડો મચાવ્યો. સુનિલે એક સીનિયર આર્ટિસ્ટને અપાય એટલું સૌજન્ય જાળવી જોયું પણ ગુરૂ ન માન્યો, એટલે બધાની વચ્ચે સુનિલે ગુરૂદત્તને લાફો મારીને સેટની બહાર કાઢી મૂક્યો હતો. યસ. વહિદા પાછળ સર્વસ્વ હોમી ચૂકેલા ગુરૂદત્તને વહિદાએ પૂરો નવડાવીને નિચોવી નાંખ્યો હતો. વહિદા જેના પ્રેમમાં પડતી, એની સામે એક જ શરત હોય, 'તું ઇસ્લામ અંગીકાર કરી લે, તો જ પરણું' ગુરૂદત્ત પછી વિજય આનંદે પણ આ માંગણી ન સ્વીકારી, એટલે એને પડતો મૂક્યો. શશી રેખી દિલ્હીનો બિગ શોટ વેપારી હતો. એ ફિલ્મોમાં હીરો તરીકે પણ આવતો. ફિલ્મ 'સન ઓફ ઇન્ડિયા'નું લતા રફીનું 'દિલ તોડનેવાલ, તુઝે દિલ ઢુંઢ રહા હૈ' આ કમલજીત અને કુમકુમ ઉપર ફિલ્માયું હતું. શશી બદલીને ફિલ્મો માટે નવા કમલજીત રાખ્યું, પણ વહિદાએ તેને મુસ્લિમ બનાવ્યો. એ તો પરણ્યાના થોડા જ વખતમાં એને ભૂલ સમજાઈ ને પાછો હિંદુ ધર્મ સ્વીકારી લીધો, એમાં બન્ને વચ્ચે મોટી તિરાડ પડી. પછી તો શશી ગૂજરી પણ ગયો. વહિદાની એક દીકરી કાશ્વી અમેરિકાના સિયાટલ શહેરમાં રહે છે.આમ તો 'એક ફૂલ ચાર કાંટે' ફિલ્મમાં કામ કરવાનો સુનિલ-વહિદા બન્નેનો હેતુ એક જ હતો. ફિલ્મોમાં આવ્યા ત્યારના બન્ને રોતડી ફિલ્મો જ કરતા હતા... બધા હીરો-હીરોઇનોની માફક. આ ફિલ્મમાં કોમેડી હતી અને કામ પણ હળવાશથી કરવાનું હતું.

ફિલ્મોવાળાઓની અનેક વાતો સામાન્ય ચાહકની સમજની બહાર હોય છે. સુનિલ દત્તની છાપ આમ તો જેન્ટલમેનની હતી, પણ એક જમાનામાં પોતાનાભાઈ સોમ દત્તને લીના ચંદાવરકરની જેમ પહેલી વાર ચાન્સ આપીને ફિલ્મ 'મન કા મિત' બનાવ્યા પછી બે ભાઈઓ વચ્ચે જે કાંઈ થયુંહોય... આજ દિન સુધી આ સોમ દત્તનો કોઈ પત્તો નથી. નરગીસના મૃત્યુ કે સંજયદત્તના જેલ-પ્રકરણ જેવી ઘટનાઓમાં સોમ દત્ત ક્યાંય દેખાયો નથી. આવું જ, અમિતાભના ભાઈ અજીતાભનું પણ છે.

'૬૦ની સાલમાં સુનિલ દત્તની ચાર ફિલ્મો આવી હતી, 'ઉસને કહા થા' (નંદા), એક ફૂલ ચાર કાંટે (વહિદા) અને દુનિયા ઝુકતી હૈ (શ્યામા), જ્યારે વહિદા રહેમાનની આ ઉપરાંત 'ચૌદહવી કા ચાંદ' (ગુરૂદત્ત) આવી હતી. વહિદા તો હજી ફિલ્મોમાં આવતી રહે છે. શું લેવાનું હજી બાકી રહી જતું હશે કે, ચેહરો કરમાઈ ગયો હોવા છતાં ફિલ્મોનો મોહ છુટતો નથી. એના જ સમયની નંદા, સિન્હા કે સાધનાની જેમ ગ્રેસફૂલી નિવૃત્તિ કેમ લઇ લેતી નહિ હોય ?