'જલ બિન મછલી, નૃત્ય બિન બીજલી' (૭૧)

ફિલ્મ   :  'જલ બિન મછલી, નૃત્ય બિન બીજલી' (૭૧)
નિર્માતા-દિગ્દર્શક :   વ્હી. શાંતારામ
સંગીત : લક્ષ્મીકાંત - પ્યારેલાલ
ગીતો  :  મજરૂહ સુલતાનપુરી
રનિંગ ટાઇમ   :  ૧૭-રીલ્સ
થીયેટર  :  લાઇટ હાઉસ (અમદાવાદ)
કલાકારો : સંધ્યા, અભિજીત, મીનલ, રવિન્દ્ર, દીના પાઠક, ઇફતેખાર , રાજા પરાંજપે, પ્રવીણકુમાર, બિરબલ. સુશાંત રે અને વત્સલા દેશમુખ.

ગીતો

૧....કજરા લગા કે, બીંદિયા સજા કે, હો આઈ મૈં તો... લતા મંગેશકર

૨....મન કી પ્યાસ મેરે મન સે યે નીકલી, ઐસે તડપું... લતા મંગેશકર

૩.... ઓ મિતવા ઓ મિતવા, યે દુનિયા તો ક્યા હૈ... લતા મંગેશકર

૪....જો મૈં ચલી, ફિર ન મિલુંગી, ખો જાઉંગી મૈં... લતા મંગેશકર

૫....એક તો જવાની કે દિન, હોઓ, ઓક તો જવાની કે... લતા મંગેશકર

૬....બાત હૈ એક બૂંદ સી દિલ કે પ્યાલે મેં, આતે... લતા-મૂકેશ

૭....તારોં મે સજ કે, અપને સૂરજ સે, દેખો ધરતી.. મૂકેશ - સાથી

ફિલ્મ 'જલ બિન બીજલી, નૃત્ય બિન બીજલી'ના અંત ભાગમાં હીરોઈન સંધ્યા કમરમાં છુપી રીવૉલ્વર ભરાવીને લંગડી હોવા છતાં બૈસાખી-એટલે કે લાકડાની ઘોડી સાથે ડાન્સ કરે છે...

ઇશ્વરે ઇચ્છયું હોત ને એ રીવૉલ્વર જો થીયેટરમાં બેસીને એ ફિલ્મ જોતા કોઈ પ્રેક્ષકના હાથમાં આવી ગઈ હોત તો ચોક્કસપણે એણ પોતાના લમણાંમાં ફોડી હોત... આવા ખૌફનાક વિચારો ઉપર ચઢાવી દેતી ફિલ્મ સળંગ ત્રણ કલાક સુધી જોઈ શકવાના ગૂન્હા મુજબ કોઈ પણ પ્રેક્ષક સ્વેચ્છાએ આત્મહત્યા કરત !

બીજા સાફ શબ્દોમાં કહીએ, તો વ્હી. શાંતરામનું છટકી ગયું હતું.. નહિ તો કોઈ પણ છ ગુજરાતી ( એમના કિસ્સામાં મરાઠી) ચોપડી ભણેલો સાક્ષર આવી કન્ડમ ફિલ્મ આખી તો ન જ જુએ ! અમદાવાદમાં એક લેખકે આ ફિલ્મ આખી જોઈ, એના ગુસ્સામાં આ ક્ષણે એ ગુજરાતના મિનિમમ ૭૫ લાખ વાચકોના લમણે રીવૉલ્વર તાકીને આ લેખ લખી રહ્યો છે કે, હું એકલો શું કામ મરૂં ?

સાલ ૧૯૭૧ ની એટલે વ્હી. શાંતારામનું ફિલ્મી ઘડપણ પણ આવી ગયું હશે, નહિ તો આ ફિલ્મ એમણે જે ઉતારી છે. એનાથી ય વધુ હૉપલૅસ ફિલ્મો આ ફિલ્મની આસપાસના વર્ષોમાં ઉતારી હતી. નામ તો બસ કોઈ, બે-ચારના જ યાદ આવ એવા છે. પિંજરા, ચાની , લડકી સહ્યાદ્રી કી અને એવી બીજી બે-ચાર ફિલ્મો બીજી,જે જોયા પછી ભગવદ-ગીતાનું નિયમિત સ્મરણ કરતો પ્રેક્ષક અચાનક પહેલો કે બીજા વિશ્વયુધ્ધની વાતો કરવા માંડે , માથામાં પોપટના પીંછા પહેરીને રસ્તા ઉપર ઊભો રહી જાય કે બોલતી વખતે અચાનક એની જીભ તોતડાવા માંડે.

આવી અસરો વ્હી. શાંતારામની છેલ્લી ફિલ્મો જોઈને થવાની પૂરી સંભાવનાઓ છે.. નહિ તો , એજ વ્હી. શાંતારામ આ કૉલમ લખનાર માટે કાયમી પૂજનીય નામ રહ્યું હતું.. ગીત ગાયા પથ્થરોં ને સુધી ! સેહરા થી બધું બગડવા માડયું, તે પછી લાઇફટાઈમમાં સુધર્યું જ નહિ! શાંતા આપ્ટે-શાહુ મોડકની ફિલ્મ આદમી કે પૃથ્વીરાજ કપૂરની ફિલ્મ દહેજ, ડૉ.કોટનીસ કી અમર કહાની... અને પછી તો કાકા જે ખીલ્યા છે..

દો આંખે બારહ હાથ, સ્ત્રી, નવરંગ, બૂંદ જો બન ગઈ મોતી કે ઝનક ઝનક પાયલ બાજે જેવી ઉત્તમોત્તમ કૃત્તિઓ આપીને ભારતના સર્વોત્તમ સર્જકોમાં વ્હી, અંકિત થઈ ગયા ! હું તો એક સર્જક તરીકે રાજ કપૂર જેટલો જ આદર વ્હી. શાંતારામનો કરૂં છું પણ રાજ કપૂર તો જાવા દિયો... મનમોહન દેસાઈએ પણ પાછલી ઉંમરે આવી થર્ડ-કલાસ ફિલ્મો નહોતી બનાવી, જેવી વ્હી.એ આ જલ બિન મછલી... બનાવી છે.

એક કારણ હોઈ શકે આવા રવાડે ચઢી જવાનું કે ઝનક ઝનક પાયલ બાજે કે નવરંગની માફક વ્હી.માની બેઠા હતા કે, ભારતના પ્રેક્ષકોને હવે કેવળ નૃત્ય-સંગીત આધારિત ફિલ્મો જ ખપે છે. અને સંસારની સર્વશ્રેષ્ઠ ડાન્સર સંધ્યા પોતાના ઘરમાં બેઠી છે, તો શા માટે સંધ્યાનો અને ભારતના પ્રેક્ષકોનો કઢાય એટલો કસ ન કાઢવો ? નૃત્યનિર્દેશક ગોપીકૃષ્ણને બદલે કોઈ પ્રવીણકુમાર નામના નવા ડાન્સ-ડાયરેક્ટરને વ્હી.એ નોકરી આપી દીધી.

એમની તમામ ફિલ્મોનો હીરો તો અમથો ય કોઈને જોવો ય ગમે નહિ એવો જ હોય...આમાં ય એવો જ હતો અભિજીત, જેનું આ ફિલ્મ પહેલા કે પછી કોઈએ કશું નામવામ કાંઈ સાંભળ્યું નહિ અને સાંભળવા જેવું હતું ય નહિ ! એમાં ય, આ ભાઈ પાસે વ્હી. શાંતારામે જે કપડાં પહેરાવ્યા છે, એ જોઈને ભારતભરના દરજીઓ વચ્ચે ઉઘાડેછોગ મારામારીઓ થઈ જાય. પેલો કહે, મેં નથી સિવ્યા.. આ કહે મેં નથી સિવ્યા... ખોટું નામ તો દેવાનું જ નહિ ! એમાં બધા દરજીઓ કાતરે ને કાતરે ફરી વળે. હીરોભાઈ અભિજીતના કપડાંની ડીઝાઈન પણ નમૂનેદાર છે.

લેંઘો, ગંજીફરાક, બાળકનું ઝભલું, સફારી- શૂટ, નવરાત્રીમાં પહેરવાના ચણીયાચોળી તેમ જ સ્કાઉટની ચડ્ડી આ બધાની ડીઝાઈન ભેગી કરીને એક શૂટ બનાવો. એવા છવ્વીસ શૂટો આ અભિજીતને વ્હી. શાંતારામે પહેરાવ્યા છે. હીરોઈન સંધ્યા અને સાઇડ હીરોઈન મીનલને શું શું પહેરાવ્યું છે. એ બાબતે તપાસ કરવા અમારા આસિસ્ટન્ટ પત્રકારોને બ્રાઝિલના જંગલોમાં મોકલવામાં આવ્યા છે !

કાકા કંટાળી તો ગયા જ હશે, કારણકે , ઘણી ચીજો પહેલી વાર કરી જે અગાઉ વિચારી પણ નહોતી. મૂકેશ, મજરૂહ, લક્ષ્મી-પ્યારે કે ઇફેતેખાર વ્હી.ની ફિલ્મોમાં પહેલી વાર આવ્યા. દિગ્દર્શન પોતે હાથમાં રાખ્યું છે.

પણ પહેલીવાર વ્હી. શાંતારામની ફિલ્મમાં બધા ગાંડાઓ ફરતા હોય એવું લાગે. કોણ શું બોલે છે, વાર્તા સાથે એને શું મતલબ આવુ તે હોતું હશે કે દર છ-છ કલાકે હીરોઇન સંધ્યા આપઘાત કરવા કઈ કમાણી ઉપર ઊપડી જાય છે ( ને પાછી ય આવતી રહે છે, બોલો ) છ કલાક સિનેમાના એ પછીના શો ના ય ભેગા ગણી લીધા છે ! સામાન્ય રીતે, મેનકા ગાંધીના આવ્યા પછી ફિલ્મોના ટાઇટલ્સમાં જાહેરાત મૂકવી પડે છે કે, આ ફિલ્મના શૂટિંગ દરમ્યાન કોઈ પશુ-પક્ષીને ઇજા પહોંચાડવામાં આવી નથી. મેનકાજી મોડા પડયા, કારણકે ફિલ્મના નામ મુજબ, પાણી વગર તરફડતી માછલી બતાવવી તો પડે જ... તો જ નૃત્ય બિન બીજલી બતાવી શકાય. જો કે, સાડા ત્રણ મિનિટનું નૃત્ય પુરૂં થઈ ગયા પછી સંધ્યા તરફડતી પેલી માછલીને પાછી પાણીમાં નાંખી દે છે.

એ માછલી જીવતી રહી ગઇ એટલે એને ય આ ફિલ્મ જોવી પડી હશે !

કંઈ બાકી રહી જતું હતું તે આપણે તો એ જમાનામાં લગભગ નવાસવા આવેલા લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલના ચાહકો બની ગયેલા, તો એ લોકોએ પણ ઉતારાય એટલી વેઠો ઉતારી છે. એક માત્ર તારોં મે સજ કે, અપને સૂરજ સે, દેખો ધરતી ચલી મિલને... ગીતમાં મૂકેશ પાસે લાઈફ-ટાઈમનું કામ કઢાવ્યું છે.

એ વાત પાછી જુદી છે કે રેડિયો કરતા ય સીડીમાં અને સીડી કરતાં ય દરેક સ્ટેજ શોમાં ભૂલ્યા વગર ગવાતું આ ગીત તારોં મે સજ કે... ફિલ્મમાં કૅન્ટ પ્યૂરીફાયરની હેમા માલિનીની જા.ખ. જેટલું ય જામતું નથી. આપણા બધાની એ ફરિયાદ કાયમી રહી છે કે, આપણને ગમતા એવા સેંકડો ગીતો છે. જેને ફિલ્મોમાં કેવા લાગતા હશે, તે આપણે જોયા હોતા નથી, ત્યાં સુધી જ સારા લાગે છે. પણ નસીબ આડે પાંદડું હોય ને એ ગીત વીડિયોમાં જોવાઈ જાય તો બધો નશો ઉતરી જાય છે કે, ફિલ્મમાં તો એ ગીત કેવું બેહુદું ઉતાર્યું છે.

બાકી લતા સાથે મૂકેશના યુગલ ગીત બાત હૈ એક બુંદ સી દિલ કે પ્યાલેં મે...' મોઝર-બૅરવાળાએ ડીવીડીમાંથી આદત મુજબ ઊડાડી માર્યું છે પણ એ સિવાયના લતા મંગેશકરના એકે ય ગીતમાં ઠેકાણા ન મળે ! ગીત-સંગીત તો બરોબર, પણ જેને માટે શાંતારામનું મોટું નામ હતું. તો ટૅકિંગ એટલે કે ગીતાનું પિક્ચરાઈઝેશન કેવી રીતે કરવું, એમાં ય કાકાએ દીધે જ રાખી છે.

યસ એક ભારતીય રૅકૉડૅ આ ફિલ્મના મૂકેશના મશહૂર ગીત, 'તારોં મે સજ કે...' થી સ્થપાયો હતો કે, હિંદી ફિલ્મોમા સૌ પ્રથમવાર સ્ટીરિયો-રૅકૉડિંગ આ ગીતથી શરૂ થયું, એટલે કે સાઉન્ડના બે મોટા કાળા ખોખામાંથી અલગ અલગ અવાજ સંભળાય. યાદ હોય તો એ જમાનામાં બપ્પી લાહિરીએ ચોરેલું અને માધુરી દિક્ષિત અને સંજયદત્ત ઉપર ફિલ્માયેલું 'તમ્મા તમ્મા લોગે..' ડિસ્કો ગીતના ડ્રમ્સ આ સ્ટીરિયો-ઇફૅકટ્સમાં સાંભળવા લોકો ખાસ એ કૅસેટ ખરીદતા અને માની નહોતા શકતા કે, ડ્રમ્સ એક બોકસમાંથી અને બાકીનું મ્યુઝિક બીજા બૉકસમાંથી સંભળાય છે. પછી તો પપ્પાના પૈસે નવી કારમાં સ્ટીરિયોના બૉકસ ખરીદતા બેવકૂફ દીકરાઓ શહેરના રાજમાર્ગો પરથી કાર લઈને નીકળતી વખતે પ્રચંડ અને કાન ફાડી નાંખે એવા અવાજે સ્ટીરિયો રૅકૉડિંગવાળું એ ગીત સાંભળતા.

ફિલ્મ મને ન ગમી હોય એનો અર્થ એવો થોડો થાય કે તમને ય નહિ ગમે ? ભોગ તમારા, પણ મારી ફરજ છે કે, જેવી હોય એવી એ ફિલ્મની વાર્તાના અંશો તમને કહી દેવા જોઈએ, જેથી હું એકલો શું કામ ભોગવું ? ફિલ્મોનો હીરો પ્રિન્સ એટલે ક રાજકુમાર છે. ક્યા દેશનો રાજ્યનો કે મ્યુનિસિપાલિટીનો એ ફિલ્મમાં જણાવવામાં આવ્યું નથી. પણ મોટા મહેલમાં એની વિધવા માં અને કોઈ ૩૦-૪૦ ગાયક-સંગીતકાર-નૃત્યકારો સાથે રહેતો હોય છે.

એ અન્ય કોઈ કામધંધો કરતો નથી. સવારે ઉઠે ત્યારનો કી-બૉડ ઉપર રામ જાણે કયું ગીત વગાડવા મંડયો હોય ! એને વચમાં ક્યાંય ડિસ્ટર્બ ન કરાય, પણ કરવા માટે બીજા કોઈ દેશની રાજકુમારી (મીનલ) એના ચમચા સેક્રેટરી (રાજા પરાંજપે) સાથે રીતસરની રહેવા જ આવી જાય છે. એની પહેલા પ્રિન્સ પાસે માન ન માન ,મૈં તેરા મહેમાન ના ધોરણે ડાન્સર સંધ્યા પણ મહેલમાં પરાણે ગોઠવાઈ જાય છે. બન્ને વચ્ચે પ્રેમના ફાગ પણ ખીલવા માંડે છે, એ તો રાજકુમારીથી ક્યાંથી સહન થાય ? એટલે એ સંધ્યાનો ઍકિસડૅન્ટ કરાવીને લંગડી કરી નાખે છે ને તો ય પેલી નાચવાના ધખારા છોડતી નથી. છેવટે કાંખઘોડી તો ઘોડી લઈને એક પગે તો એક પગે નાચવાનું ચાલુ રાખે છે.

ઘણા વાચક ઘણા વખતથી પૂછે રાખે છે કે, આ એડિટર એટલે શું ?

જાણવાની મજા આવે એવું છે. ફિલ્મ બનતી હોય એ ફિલ્મના દિગ્દર્શકનું માનસ-સંતાન હોય છે. શૂટિંગ માટે સ્ટુડિયો, હીરો-હીરોઈનની તારીખો અને અન્ય જરૂરતો કેટલા દિવસ માટે મળે છે. એ જોયા પછી ફિલ્મની પૂરી વાર્તાનું શૂટિંગ, આપણે ફિલ્મમાં જોઈએ છીએ એવું ક્રમબધ્ધ અને સળંગ નથી થતું.

હીરોની બહેન પ્રેગ્નન્ટ પહેલા રીલમાં બની જાય, વિલન એની ઉપર બળાત્કાર આઠમાં રીલમાં કરે અને બન્નેને પરાણે હીરો પરણાવે છેક છેલ્લા રીલમાં ! ટૂંકમાં શૂટિંગમાં વાર્તાનો ક્રમ જળવાતો નથી.

એટલું જ નહિ, કોઈ પણ દ્રશ્યનું શૂટિંગ કરવાનું હોય ત્યારે દિગ્દર્શક સ્ટાર્ટ બોલે એ સાથે પોતાના સ્થાને ઉભેલો કલાકાર ચાલવાનું શરૂ કરીને સંવાદ બોલે, પણ એમાં એ ઊભો હોય ત્યારની અડધી કે આખી સેંકડ શૂટ થઈ ગઈ હોય ! આપણે જોઈ પણ શકીએ કે, એ પહેલા ઊભો હતો અને ચાલવા માંડયો.

અર્થાત, કેમેરા તો એ ઉભો હોય એની ૩-૪ સેંકડ પહેલાનો ફરવા માંડયો હોય, ફિલ્મનો એડિટર ફિલ્મ પૂરી થાય ત્યારે આવા બધા અધકચરા દ્રષ્યો કાતરથી કાપી નાંખે. નિર્માતા તો શૂટ કરેલી બધી ફિલ્મના એલ્યુમિનિયમના પેલા ગોળ ડબ્બાઓ એડિટરના ઘેર મોકલાવી દે. એડિટરે એક એક ડબ્બો ખોલીને એવી અધકચરી ફિલ્મનું એક એક રીલ જોવું પડે.

જોતા જોતા નિશાની કરતા જવાનું કે ૧૪.૩૪ સેંકડથી કાતર મૂકવાની છે, તે ૨૩.૧૬ સેકન્ડ સુધી ! આ પ્રાથમિક કામ પતી જાય પછી વાર્તા પ્રમાણે આઠમું રીલ પહેલા, ત્રીજું રીલ છઠ્ઠું કે તેરમું રીલ ચોથામાં ગોઠવીને ફિલ્મને સિનેમામાં જોવાલાયક સળંગ બનાવવાની ! ઋષિકેશ મુકર્જી ઉત્તમ એડિટર કહેવાતા એટલે આપણે આગળ જોઈ ગયા, એ શર્મીલા-ધર્મેન્દ્રની હોપલેસ ફિલ્મનું એડિંટિંગ પણ ઋષિ દાએ કર્યું હતું. રાજ કપૂર પોતાની ફિલ્મોનું એડિંટિંગ મોટા ભાગે પોતે કરતો. દિગ્દર્સક અને એડિટર વચ્ચે ટયુનિંગ સારૂં હોવું જ જરૂરી છે. નહિ તો ખૌફનાક ઝગડા પણ થતા જોવામાં આવ્યા છે.

દિગ્દર્શક કે હીરોને જે સંવાદ કે દ્રવ્ય ખૂબ ગમ્યા હોય, તે ઉડાડી મારવાનો એડિટરને અધિકાર હોય છે, માટે એડિટર સમજદાર હોવો જરૂરી છે. નવાઈ થોડી નહિ ઘણી લાગે કે, ફિલ્મ નવરંગ માં આશાતાઈ પાસે ખાસ તવાયફી લહેજો કઢાવીને ગવડાવેલું આ દિલ સે દિલ મિલા લે, ઇસ દિલ મેં ઘર બસા લે ઓ રસિયા, મન બસીયા આજા ગલે લગા લે.. ગીત એવું મશહૂર થયેલું કે એ પરદા ઉપર ગાનારી મંજરી (વત્સલા દેશમુખ) વાસ્તવિક જીવનમાં સંધ્યાની સગી બહેન થાય. સંધ્યાનું સાચું નામ વિજ્યા દેશમુખ હતું અને આ વત્સવા વ્હી. શાંતારામની લગભગ ઘણી ફિલ્મોમા દેખાઈ હતી, એ વત્સલાનું નામ અહીં ટાઈટલ્સમાં ચમકે છે પણ પૂરી ફિલ્મમાં એ ક્યાંય દેખાતી નથી. એ કમાલ શાંતારામની છે કે મોઝર બૅરની, તે તો ઇશ્વર જાણે!

ઝનક ઝનક પાયલ બાજે

જો તુમ તોડો પિયા, મૈં નાહી તોડું રે

ગીતો 

૧...ઝનક ઝનક પાયલ બાજે, પાયલીયા કી રૂનક... આમિરખાન સાહેબ

૨...કૈસી યે મુહબ્બત કી સઝા..... લતા મંગેશકર

૩...રૂત બસંત આઈ વન ઉપવન....?

૪...હમેં ગોપગોવાલા કહેતે હૈ, કોઈ નટવર ગીરધર...મન્ના ડે

૫...સૈંયા જાઓ, તોસે ન બોલું....લતા મંગેશકર

૬...નૈન સો નૈન નાહિ મિલાઓ, દેખત સૂરત, આવત...લતા-હેમંત કુમાર

૭...સુનો સુનો જી, મેરે રસિયા, મનબસિયા...લતા મંગેશકર

૮...ઉઘડત નવરસ રંગ, ઢંગ, લય, ગત.....લતા મંગેશકર

૯...મેરે અય દિલ બતા (૨) પ્યાર તૂને કિયા, પાઈ મૈંને...લતા મંગેશકર

૧૦...સીતા બનકો ચલી.....લતા-મન્ના ડે

૧૧...છિયોરામ છિયોરામ, રંગ રંગ કી ચુનરી પ્યારી...મુહમ્મદ રફી-સાથી

૧૨...બના ધરતી ગગન તેરા ગૂંજેગા ઘર.....

૧૩...જો તુમ તોડો પિયા, મૈં નાહિ તોડું રે, તોરી પ્રીત...લતા મંગેશકર

ગીત નં. ૨ અને ૪ ના ગીતકાર દીવાન શરર : ગીત નં. ૧૦ : દીપક : ફિલ્મના ટાઈટલ્સમાં ઉલ્લેખ નથી, પણ વિશ્વામિત્ર-મેનકા નૃત્ય, વિરહિણી નૃત્ય તેમ જ સન્તુર નૃત્યમાં કંઠ આશા ભોંસલેનો છે. 

ફિલ્મ : ઝનક ઝનક પાયલ બાજે (’૫૫)

નિર્માતા : રાજકમલ કલામંદિર

નિર્દેશક : વ્હી. શાંતારામ

સંગીત : વસંત દેસાઈ

ગીતો : હસરત જયપુરી, દીવાન શરર, દીપક

રનિંગ ટાઈમ : ૯-રીલ્સ (ડબલ)

થીયેટર : મોડેલ (અમદાવાદ) 

કલાકારો : સંઘ્યા, ગોપીકૃષ્ણ, કેશવરાવ દાતે, મદનપુરી, મનોરમા, ચંદ્રકાંતા, ચૌબે મહારાજ, નિમ્બાલકર, નાના પળશીકર, મુમતાઝ બેગમ અને મા. ભગવાન. 

વ્હી. શાંતારામની (મારા ય જન્મના દસેક વર્ષ પહેલાની) ફિલ્મ ‘દુનિયા ન માને’ બનાવીને મને એમનો કાયમી ભક્ત બનાવી દીધો હતો. હજી હાથ જોડીને સજેસ્ટ કરૂં છું કે, કાળા ચોરના ઘરેથી પણ મળતી હોય તો ફિલ્મની સીડી મંગાવીને જોઈ લેજો, આવી ઉત્તમોત્તમ ફિલ્મો આખી લાઈફમાં તમે માંડ બે-ચાર કે ચાર-પાંચ જોઈ હોય. એ ફિલ્મથી ય એના એન્ટી-હીરો કેશવરાવ દાતે (કે.દાતે) નો હું પર્મેનૅન્ટ ચાહક થઈ ગયો હતો અને ફિલ્મ ‘નવરંગ’માં (હીરો મહિપાલના પિતાનો રોલ) એ જ દાતેએ મારા પૂરતું સાબિત કરી દીઘું હતું કે, હું જેનો ચાહક હોઉં, એ બેશક ચાહવા જેવી હસ્તી હોય ! 

શાંતારામની જ આ ફિલ્મ ‘ઝનક ઝનક પાયલ બાજે’માં કે.દાતેએ મને ફરીવાર ખુશ કરી દીધો. રીતસર અશોક કુમારના લેવલનો આ કલાકાર અભિનયનો સર્વાંગ સુંદર હીરો હતો. એ કમનસીબી આપણી કે, આપણી બાકીની હિંદી ફિલ્મોમાં એ આવ્યા નહિ અને આવવું હશે તો કોઈએ આવવા દીધા નહિ હોય... લૉસ તો આપણને થયો ને ? 

એવો બીજો લૉસ શાંતારામે નહિ, એમની વાઈફ સંઘ્યાએ કરાવ્યો. આટલી પરફેક્ટ ડાન્સર હીરોઈન પણ વ્હી. સિવાય બહારની ફિલ્મોમાં કામ જ ન કર્યું, નહિ તો એ સમયની નૂતનો કે મીના કુમારીઓથી સંઘ્યા સવા ઈંચ પણ કમ નહોતી. વ્હી.ની જ ફિલ્મ ‘તીન બત્તી ચાર રસ્તા’માં કાળી ભઠ્ઠ હીરોઈન બનવા છતાં મેદાન મારી ગઈ હતી. 

‘ઝનક ઝનક...’માં હીરો અનકન્વેન્શનલ છે, ગોપીકૃષ્ણ. ફિલ્મની વાર્તા નૃત્યગીતો ઉપર આધારિત હોવાથી અહીં દેવ આનંદ કે રાજ કપૂરો ન ચાલે, ગોપીકૃષ્ણ જ જોઈએ. અહીં ગોપીનું બહુવચન ‘કૃષ્ણો’ એટલા માટે નથી કર્યું કે, ગોપીકૃષ્ણ કેવળ એક જ હોય અને એક જ હતો... ધી વન એન્ડ ઓન્લી. નૃત્ય નિર્દેશક તરીકે તમે એમનું નામ અનેક ફિલ્મોના ટાઈટલ્સમાં વાંચ્યું હોય, પણ હીરો તરીકે એમની આ પહેલી અને છેલ્લી ફિલ્મ હતી... જો કે, છેલ્લી હતી, એ સારૂં પણ થયું કારણ કે, હીરો તરીકે ગોપીકૃષ્ણ ફક્ત આ એક જ ફિલ્મમાં ચાલી શકે એમ હતું. પેલી દેવ આનંદ કે રાજ કપૂરોવાળી ફિલ્મોમાં પાછા ગોપીભ’ઈ ય ના ચાલે. કારણ એ છે કે, અત્યંત ખૂબસુરત ચેહરો અને શરીરનું ફિગર પરફેક્ટ હોવા છતાં ભારતીય શાસ્ત્રોક્ત નૃત્યમાં પડેલા પુરૂષ કલાકારો મહીંથી ગમે તેટલા મર્દ હશે, પણ બહારથી સાવ સ્ત્રૈણ્ય લાગે. એમની ચાલ, બોલવાના લહેકા કે તમારી સામે જોવાની રીતભાત ઓલમોસ્ટ સ્ત્રીઓ જેવી હોય. ચાલમાં તો મોટે ભાગે એ અસર આવી જ જાય છે. વ્હી.ની કોઈપણ ફિલ્મ યાદ કરી જુઓ... હીરો સાલા પોણીયા જેવા-સ્ત્રૈણ્ય પ્રકૃતિના જ લીધા હોય ! વ્હી. શાંતારામ પોતે ય કોઈ મહાન હીરો નહોતા-સર્જક મહાન ખરા, પણ હીરો બનવા જાય ત્યારે એમનો અભિનય અને અંગભંગીઓ સ્ત્રૈણ્ય રહેતી. (વ્હી. એટલે ‘વાનકુદ્રે’. શાંતારામ રાજારામ વાનકુદ્રે.) વ્હી પાછા દેવ આનંદ સ્ટાઈલના ડાયરેક્ટર હતા. દેવ આનંદ ઍક્ટર તરીકે સારો પણ દિગ્દર્શક તરીકે ગાંવની બહાર મૂકી આવવો પડે. કારણ કે, પોતે જે અંદાજ (આપણી ભાષામાં, સ્ટાઈલો)થી સંવાદો બોલાવે, તે ફિલ્મના તમામ કલાકારો પાસે ય એમ જ બોલાવે. વ્હી.નું ય એવું જ હતું, પરિણામે દરેક કલાકારના હાવભાવ બહુ નહિ, ઘણાં લાઉડ દેખાય. જેમ કે, હીરોઈન દુઃખમાં હોય તો ચેહરાનું એકેએક અંગ રડતું લાગવું જોઈએ. છલકાવવાનો પ્રેમરસ હોય તો નૈણો ઊંચી નીચી કરવાની, હોઠ દબાય દબાય કરવાના, આંખોના ભાવો શ્રુંગારથી છલકાવતા રહેવાના... વગેરે વગેરે.

ફિલ્મના હીરો ગોપીકૃષ્ણ છે. ગોપીકૃષ્ણ બનારસ ઘરાણાના કથ્થક નૃત્યોના પંડિત છે. જન્મ તા. ૨૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૩૫ કલકત્તામાં. મતલબ, આ ફિલ્મના હીરો તરીકે એમની ઉંમર ફક્ત ૨૦ વર્ષની હતી. ગોપીજી બહુ નાની એટલે કે, ૫૯ ની ઉંમરે તા. ૧૮ ફેબુ્રઆરી, ૧૯૯૪ના રોજ ગૂજરી ગયા. માત્ર ૧૭ વર્ષની ઉંમરે, ૧૯૫૨માં મઘુબાલાને ફિલ્મ ‘સાકી’ના નૃત્ય ગીતોનું નિર્દેશન આપી ગોપીકૃષ્ણ સૌથી નાની ઉંમરે નૃત્ય નિર્દેશક બની ગયા. યસ. હવે, આજની પેઢીનું જો કોઈ આ લેખ વાંચતું હશે તો ખુશ થશે કે, રેખાની ફિલ્મ ‘ઉમરાવજાન’ના નૃત્યો રેખાને ગોપીજીએ કરાવ્યા હતા. ગોપીકૃષ્ણનો એક વર્લ્ડ રેકોર્ડ આજેય કાયમ છે. સળંગ ૯ કલાક અને ૨૦ મિનીટ કથ્થક નૃત્ય કરતા રહેવાનો ! ગોપીકૃષ્ણે ’૫૪માં સાવિત્રી સાથે લગ્ન કર્યા અને ૧૯૮૧માં એમને ઘેર ઘોડીયું બંધાયું. ‘શમ્પા સોન્થાલીયા’ નામની દીકરી હમણાં ટીવી પર ‘ઝલક દિખલા જા’ શોમાં ફર્સ્ટ રનર અપ તરીકે વિજેતા બની હતી. 

ફિલ્મની હિરોઈન સંઘ્યા (મૂળ નામ, વિજયા એસ. દેશમુખ) એની ફિલ્મો : અમર ભૂપાલી, પરછાંઈ, તીન બત્તી ચાર રસ્તા, ઝનક ઝનક પાયલ બાજે, દો આંખે બારહ હાથ, નવરંગ, સ્ત્રી, સેહરા, લડકી સહ્યાદ્રી કી, જલ બિન મછલી, નૃત્ય બિન બીજલી, અને પિંજરા. ૧૯૯૮માં બોબી દેઓલ અને નેહાની ફિલ્મ ‘કરીબ’માં કહે છે કે, સંઘ્યા હતી. મેં એ ફિલ્મ જોઈ છે, પણ મને યાદ નથી આવતું એમાં સંઘ્યા કઈ હતી ? 

પ્રેમ-પ્રેમ-પ્રેમના ફાંકા મારતા આજના કે ગઈ કાલના યુવક-યુવતીઓને તો ‘પ્રેમ કેવો મહાસાગર છે ?’ એ ફક્ત સંઘ્યાના અસલી જીવનના પ્રેમને જોઈને સમજવા જેવો છે... સમજવો હોય તો ! સંઘ્યા વ્હી. શાંતારામની ત્રીજી પત્ની હતી. પહેલી પત્નીનું મોટે ભાગે તો વિમલાબાઈ નામ હતું. બીજી જયશ્રી (જેની દિકરી હીરોઈન રાજશ્રી છે) અને ત્રીજી આ સંઘ્યા. જયશ્રીથી રાજશ્રી ઉપરાંત તેજશ્રી પણ દીકરી. એવી જ રીતે, પંડિત જસરાજના પત્ની ‘મઘુરા’ શાંતારામના દીકરી. હજી આગળ બાકી છે. ચારૂશીલા, પ્રભાતકુમાર અને સરોજની. કેટલા થયા ? છ સંતાનો થયા ? તો, ‘દો આંખે બારહ હાથ’નો મેળ પાકો બેસી જાય છે. રહી બે આંખો, જે એમણે આ જ ફિલ્મમાં આખલા સાથે જીવસટોસટની ફાઈટિંગના શૂટિંગમાં ગુમાવી હતી, જે ફિલ્મ ‘નવરંગ’ સુધીમાં પાછી આવી ગઈ હતી. 

કલાકારો કે સર્જકો એમની કલા અને સર્જનશક્તિ લગ્ન બહારની લાઈફમાં પણ બતાવતા હોય છે. શાંતારામે ય રાજ કપૂરો, દિલીપ કુમારો કે દેવ આનંદોથી કમ નહોતા. સ્ત્રીઓના મામલે આમના ય મામલા ચારેકોર ફિટ રહેતા. યાદ હોય તો સ્મિતા પાટીલની ફિલ્મ ‘ભૂમિકા’ મરાઠી હીરોઈન હંસા વાડકરની આત્મકથા પરથી ઉતરી છે. એમાં અમોલ પાલેકરવાળો અસલી જીવનનો રોલ શાંતારામનો કહેવાય છે. ‘કૂવે કૂવે નહાવા બેસતા શાંતારામને ઓળખવા છતાં સંઘ્યાએ પોતાનું સમગ્ર આયખું શાંતારામના ચરણોમાં સમર્પિત કર્યું છે. (સંઘ્યા હજી હયાત છે.) એક તો, નખશીખ કલાકાર હોવા છતાં, પતિ સિવાય બહારની કોઈ ફિલ્મ સંઘ્યાએ કરી નથી- દેવ આનંદની પત્ની કલ્પના કાર્તિકની માફક. બીજું, એ હયાત હતા ત્યારે પણ શ્રૂંગારની આટલી શોખિન આ સ્ત્રીએ આજ દિન સુધી તમામ ઘરેણાં કે મોંઘાદાટ વસ્ત્રો ત્યાગીને કેવળ સફેદ સાડીમાં જીવન ગાળ્યું છે... (તાકી, જમાને કી બુરી નઝર ન લગ જાયે...?) અને વ્હી. જીવતા હતા કે ગૂજરી ગયા પછી પણ સંઘ્યા કદી ય જાહેરજીવનમાં આવી નહિ... એ તો હજી હમણાં શાંતારામના જ સુપુત્ર (પણ સંઘ્યાના નહિ!) કિરણ શાંતારામે ફિલ્મ ‘નવરંગ’ ૫૦ વર્ષ પૂરા થયા, તે નિમિત્તે સંઘ્યાને એક મોટો એવોર્ડ આપીને બહુમાન કર્યું, ત્યારે આપણા જેવા ચાહકોને આટલા વર્ષે સંઘ્યાનો ફોટો જોવા મળ્યો. એક કલાકાર તરીકે તો શાંતારામથી અંજાઈને એ એની ‘એ વખતે નાજાઈઝ) પ્રેમિકા અને પછી જાઈઝ પત્ની બની હતી. આ જ ફિલ્મ ‘ઝનક ઝનક પાયલ બાજે’માં શાસ્ત્રીય નૃત્યો શીખવા પોતાનાથી ઘણી નાની ઉંમરના ગોપીકૃષ્ણ પાસે તાલીમ લીધી અને તાલીમ પણ કેવી આકરી ? આ વાંચતા તમે વિચારી ન હોય એવી રોજની ! 

યસ. બાય ઓલ મીન્સ.. કલાના શોખિનોએ આજે પણ સંઘ્યા-ગોપીકૃષ્ણના બેનમૂન નૃત્યો માટે આ ફિલ્મ જોવી જ જોઈએ નહિ, જોવી જ પડે. આજની ફિલ્મોની વાત જાવા દિયો, પણ આપણા જમાનાની ફિલ્મોમાંય આવા કલાસિકલ-ડાન્સ કઈ ફિલ્મમાં જોવા મળ્યા ? એમાંય, ગોપીનું શિવતાંડવ અને બન્નેનું વિશ્વામિત્ર- મેનકા નૃત્ય તો શુક્ર કરો ભગવાનનો કે હજી ડીવીડીઓમાં સચવાયા છે. 

શાંતારામની ઓલમોસ્ટ બધી ફિલ્મોમાં કલા આપણા ગુજરાતી કનુ દેસાઈની હોય. વ્હી. મોટે ભાગે આઉટડોર શૂટીંગ નહોતા કરતા, એટલે ફિલ્મની તમામ ઘટનાઓ માટે સેટ્‌સ બનાવવા પડે. કનુભાઈના સેટ્‌સ મનમોહક રંગોવાળા જ નહિ, પ્રસંગને અનુરૂપ હોય. ફિલ્મ ‘નવરંગ’ યાદ કરી જુઓ. 

અને આ ફિલ્મ ‘ઝનક ઝનક પાય બાજે’ તો નૃત્ય પ્રધાન હતી અને એ ય કલાસિકલ નૃત્યોથી બનેલી. સ્વાભાવિક છે, સંગીત પણ એ જ કક્ષાનું હોય ! વસંત દેસાઈ કનુ દેસાઈની જેમ ગુજરાતી નહોતા, મહારાષ્ટ્રીયન હતા. સ્વ. ઈંદિરા ગાંધીના ૨૦ મુદ્દાના કાર્યક્રમની ખુશામત કરતા ગીતોનું રેકોર્ડીંગ કરાવીને પોતાના ફલેટમાં પાછા ફરતા હતા એમાં ઉપર પહોંચી ગયા પછી લિફ્‌ટ અચાનક ધડાકા સાથે નીચે પછડાઈ. એમાં એક જમાનાના બોડી-બીલ્ડર વસંત દેસાઈ ઘટનાસ્થળે ગૂજરી ગયા. 

પણ એમની તમામ ફિલ્મોની જેમ એમનું સંગીત આસમાનની ઊંચાઈઓને અડે એવું આહલાદક હતું. ‘ઝનક ઝનક...’ના તમામ ગીતો વસંત દેસાઈની પ્રતિષ્ઠાને છાજે એવા મઘુરાં હતા. જીવ ત્યાં બળી જાય છે કે, મુહમ્મદ રફી સાહેબનું એક અત્યંત દુર્લભ ‘ધોબી-ગીત’ ‘‘છિયોરામ... છિયોરામ, રંગ રંગ કી ચુનરી પ્યારી યે ફૂલવારી મસ્ત હવા મેં ઉડાના ઉડાના...’’ પ્રયત્નો કરવા છતાં મળતું નથી. ફિલ્મમાંથી કાઢી નાંખવામાં આવ્યું છે. અફકોર્સ, મેદાન મારી જાય છે, લતા મંગેશકર જેનું ‘જો તુમ તોડો પિયા, મૈં નાહી તોડું રે...’ (જે પાછળથી અમિતાભ-રેખાની ફિલ્મ ‘સિલસિલા’માં ય લતાએ ગાયું હતું.) એના અંત ભાગમાં લતાએ આપણને તેની કેપેસિટી બહાર લાગે, એવા ઊંચા તારસપ્તકમાં ગાયું છે. લતા-હેમંતના, ‘‘નૈન સો નૈન નાહી મિલાઓ...’’ ને તો કોઈ વખાણની જરૂર જ ન પડે, એવું ગળચટ્ટું ગીત છે. 

તો એવું શું હતું આ ફિલ્મમાં કે, પિટ-કલાસના પ્રેક્ષકો પિટાઈ ગયા પણ કલાને સમજનારો ને માણનારો આપણે ત્યાં આખો કલાસ જુદો છે, એવા પ્રેક્ષકોએ મન ભરીને આ ફિલ્મ માણી. નૃત્યગુરૂ આદરણીય સ્વ. ગોપીકૃષ્ણ સ્વયં એના હીરો હોય, એટલે ફિલ્મમાં નૃત્યો જોવામાં તો કેવા રંગો છલકાયા હશે ? એમાંય, આ ફિલ્મ ટેકનિકલર હતી, જેનો ખર્ચો ઈસ્ટમેન કલરની ફિલ્મો કરતા ઘણો વધારે આવે. આ ફિલ્મની ડીવીડી પણ વ્હી. શાંતારામના ડાયહાર્ડ ચાહક સુરતના શ્રી ભરત દવેએ મોકલાવી છે. સમગ્ર ભારતમાં સૌથી મહાન ગણાતા નૃત્યવિદ (કે.દાતે) તેમના સુપુત્ર ગોપીકૃષ્ણ ઉપર મોટો આધાર રાખીને બેઠા છે, નૃત્યની આ કલાને ઊંચા શિખરે લઈ જવા માટે. પોતે ગુરૂ છે, એટલે શિસ્ત તો પ્રથમ પ્રાયોરિટી હોય અને દ્રઢપણે માને છે કે, શિષ્ય સાધના પૂરી થતા પહેલા પ્રેમમાં પડવો ન જોઈએ. ગોપી સંઘ્યાને શીખવવાની ઘૂનમાં એના પ્રેમમાં પડી જાય છે ને કાકાનો ગુસ્સો સાતમાં આસમાને ! પોતાના પ્રેમી અને એક પિતાના પુત્રની સાધના ભંગ ન થાય અને દેશનોં આખરી કિર્તીમાન ‘ભારત નટરાજ’નો ખિતાબ ગોપી જીતી જાય, એ ખાતર પ્રેમનું બલિદાન આપવા સંઘ્યા ગોપીને છોડીને જોગન બની જાય છે. પછી તો ફિલ્મોમાં અંત તો સુખદ લાવવો પડે, એટલે ફિલ્મના અંતે બઘું સારાવાના થાય છે.