પોળમાં રહેતા ત્યારે
આવી આવી ફાલતુ શાયરીઓ ગોખીને એકબીજાને હસાવતા.
ક્યારેક આવી
પાર્ટીને LLTT (Looking
London,Talking Tokyo)કહીને
આવી આંખોવાળાની છુપી મશ્કરી કરતા,અમારી આંખો તો કેમ
જાણે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ જેવી માદક હોય !
પણ સાંભળનારો
ઇન્ટેલિજેન્ટ છે કે નહિ, એની પરીક્ષા કરવા જરા અઘરી શાયરી કહેતા, 'તમારી આંખો બહુ આકર્ષક છે.. બંને એકબીજાને આકર્ષે
છે.' આવી અઘરી વાત સમજી શકે, તો માનતા કે, 'ભ'ઇ છે તો બુધ્ધિશાળી...! સાવ આપણા જેવું નથી...!'
બીજાના શરીરના કોઇ
પણ હિસ્સામાં તકલીફ હોય તો એ હસી પડવાનો વિષય નથી, હસી
કાઢવાનો વિષય બની શકે. આ એ ગૂન્હો છે, જે
વ્યક્તિએ પોતે કર્યો નથી અને છતાં ન્યાયાધીશ બનીને જોનારાઓને સોટો ચઢે છે, મશ્કરી કરે છે અથવા દયા ખાય છે. ઑન ધ કૉન્ટ્રારી, આવી સહેજ મ્હાલી આંખોવાળા વધારે ખૂબસૂરત લાગે છે.
(આ જાહેરખબર નથી. મારે તો સીધી છે.) મ્હાલાઓને
બાંડા ન કહેવાય. એક આંખ, સ્લાઇટ બારીમાં વાંકુ થઇને છોકરૂં નીચે જોતું હોય, એમ ઝૂકેલી દેખાય, એને
મ્હાલો કે મ્હાલી કહે છે.
હિંદી ફિલ્મોમાં
જેટલા ગીતો આંખો ઉપર લખાયા છે, એટલા શરીરના એકે ય
અંગ ઉપર લખાયા નથી. 'યે આંખે દેખકર હમ સારી દુનિયા ભૂલ જાતે હૈં...' પણ ગયા સપ્ટૅમ્બરથી મારા સાઇઠ રૂપિયા આલવાના બાકી
છે, એટલું ભૂલતો નહિ, ભ'ઇ !
બીજા નંબરે વાળ આવે
પણ, એ ફક્ત સ્ત્રીઓના. યુવતીના વાળ એની સુંદરતાનો
માપદંડ ગણાતો. લાંબા, લિસ્સા અને સીધા વાળ બહુ ઓછી છોકરીઓના જોવા મળતા.
ઈવન, અત્યારે પણ ૫૦-૬૦ ની આસપાસ પહોંચેલી કોઇ સ્ત્રી
પાસે આ વિષય છેડો તો ઘણા ગૌરવપૂર્વક પગની પાછળની એડી બતાવીને કહેશે, 'અરે, એક
જમાનામાં મારા વાળ આ...ટલા લાંબા હતા'. આવી
છોકરીઓને ખબર હતી કે, લોકો એના કરતા એના વાળને વધુ જોવાના છે, એટલે ચાલે એવી રીતે કે ચોટલો ઝૂલે રાખે. કોઇ વખાણ
કરે ત્યારે આવી સ્ત્રી દંભ પણ શક્તિ મુજબનો કરે, 'અરે.... મારે
તો કપાવી નાંખવા છે.... પણ ગોટુ ના પાડે છે...' (ગોટુ
એના બાબાનું નહિ, ગોરધનનું નામ છે.) પરવિન બાબીએ ખભા પાછળ છુટા
વાળની ફૅશન શરૂ કરી, ને ચોટલા બંધ થયા.
પુરૂષના વાળ ગમે તેવા ભરપુર જથ્થામાં અને લિસ્સા
હોય, કોઇ પૂછતું નથી.
હવે તો છોકરાઓ ય
કાઠીયાવાડી સ્ત્રીઓની માફક અંબોડી વાળે છે પૉની રાખે છે અને જોયા પછી જમવાનું ન
ભાવે, એવા બંને લમણેથી છોલી નાંખીને માથાની ઉપર ઝંડા
લટકતા રાખે છે.
પુરૂષ બિચારો
હૅર-સ્ટાઇલ બદલી બદલીને કેટલી બદલે ? હિસાબ
સીધો છે. ૩૫-૪૦ વટાવ્યા પછી પુરૂષના માથાના વાળ ઉતરીને કાનમાં આવે છે.
એ જોઇને જગતની કોઇ
સ્ત્રી કાંઇ આકર્ષાય નહિ કે, બગીચામાં ખોળામાં
સુવડાવીને પ્રેમિકા આવા પ્રેમીના કાનના વાળમાં મંદ મંદ સ્માઇલો સાથે ગલગલીયા કરતી
નથી.
પુરૂષો વાળની
દુનિયામાં બધેથી ધોવાયા છે.
મૂછો ગમે તેવી
લલચામણી રાખી હોય, વિજેતા મૂછમુન્ડાઓ જ જાહેર થાય છે. સજની એની
મૂછોમાં આંગળા ફેરવી કદી ગાતી નથી, 'હોઠોં
પે ઐસી બાત મૈં દબાતી ચલી આઇ...' પુરૂષો પાસે હૅન્ડસમ
દેખાવવાના બહુ ઑપ્શનો નથી.
મૂછો રાખી રાખીને
કેટલા કટની રાખે ? અરે, ગમે
તેવી મર્દાનગી બતાવવા રાખી હોય, એક વાર પેલીની ઝપટે
ચઢી ગઇ કે, 'આ બહુ વચમાં આય આય કરે છે...' તો અડધી રાતે હૅરકટિંગ સલૂનવાળાના ઘેર જઇને એને
ઊંઘતો ઉઠાડીને હાથમાં કાતર આપે, ''લે ભ'ઇ...આને તું
અત્તારે ને અત્તારે જ છોલી નાંખ... હવે સહન નથી થતી... (પેલીથી...!)'' સ્ત્રીઓને મૂછો ઊગતી નથી ને ઊગે તો ખબર પડવા દેતી
નથી. એને પોતાના જ પ્રેમમાં પડી જવા માટે પ્રભુએ અનેક અંગો આપ્યા છે, જેને કારણે પુરૂષો આકર્ષાય છે.
પણ એમાં એને પોતાને
સૌથી વધુ ગમતી હોય તો પોતાની આંખો. કમનસીબે, આંખોની
કીકીઓ કરતા વધુ જતન ભ્રમરો (નેણ)નું કરવું પડે છે. એક આ જ કૅસમાં સ્ત્રી કેટલી
લાચાર છે, એની ખબર પડી જાય છે.
૩૦-૩૫ની ઉંમરે
પહોંચ્યા પછીની તો લગભગ એકેએક છોકરીની ભ્રમરો છોલાઇ ગઇ હોય છે, રોજેરોજ કાળી પેન્સલ લગાવવાની કિંમત તો ચૂકવવી
પડે ! એ જ સ્ત્રીને એનું મોઢું ધોયા પછી જુઓ તો બિહામણી લાગે ! અસલી ભ્રમરો ઉપર
પૅન્સિલના લીટાડા કરી કરીને છોલી નાંખી હોય.
રોજ પૅન્સિલ (કે
સ્ટિક) લગાવવાથી ભ્રમરના છિદ્રો કાર્બનથી પૂરાઇ જાય છે અને બેન ભ્રમર વગરના થઇ જાય
છે, એમાં દોષ કાઠીયાવાડી કવિઓનો છે, જે સદીઓથી 'અણીયારી
આંયખું'ના વર્ણનો કરી કરીને આ લોકોને ઊંધી આંખે ચઢાવી
મારી છે.
આ તો માતાઓને ઘણી
ખમ્મા કે, સૌરાષ્ટ્રના મર્દ પુરૂષોની માફક કાનના થોભીયા
(સાઇડ-લૉક્સ) અને મૂછો એકબીજાને અડાડી દઈ અડધાં મોઢાં ચીતરી મ્હેલે, એમ સ્ત્રીઓ ભ્રમરોને કાનની લટો સાથે ભેગી કરતી
નથી. જો કે, વાત પૂરી થઇ જતી નથી. હજી કોઇના મનમાં આવ્યું
નથી...આવે પછી જોજો...! બધી અજમાયશો કરી જોઇ, એટલે સુધી કે સ્ત્રી અને પાછી કૂંવારી હોવા છતાં
માથે બોડીયું કરાવવાની ફૅશન ચાલી છે.
દાવો એટલો જ કે, અમારી સુંદરતા વાળને આધીન નથી. વગર વાળે ય અમે
સૅક્સી લાગીએ છીએ...! તારી ભલી થાય ચમની...
સ્ત્રીઓને સુંદરતાનો
એક મોટો ફાયદો. અરીસામાં જોઇને પોતાની ઉપર પોતે જ ખુશ થઇ જવાનું. સ્ત્રી કદી
પરાવલંબી હોતી નથી.
કાંઇ બાકી રહી જતું'તું, ત્યાં
સૅલ્ફી આવ્યા, એમાં ફૅસબૂકવાળા મરી ગયા. બેનના રોજેરોજના નહિ, દર કલાકના વિવિધ અદાઓમાં ફોટા જોવાના ! એના ગોરધન
સિવાય ગામ આખું એ ફોટા જોતું હોય ! નવાઇ લાગે કે, એમના
એકે ય સૅલ્ફીમાં આંખો દેખાતી ન હોય, એવો એકે
ય ફોટો ન મળે ! કોઇ પંખો ચાલુ કરો...!
કમનસીબે, વર્ષો પછી ય ઉંમર તો વચ્ચે આવે ને ? સ્ત્રી ૫૦-ની આસપાસની ઉંમરે પહોંચે, પછી દુ:ખના દહાડા શરૂ થાય છે. આ એ ઉંમર છે, જ્યાં સ્વાભાવિક સુંદર દેખાવાના દિવસો પૂરા થવા
આવ્યા કહેવાય...હવે સુંદર દેખાવાના પ્રયત્નો શરૂ કરી દેવા પડે.
હવે એને જોવાની પડતી
મૂકનારા પુરૂષો કરતા સ્ત્રીઓની સંખ્યા વધવા માંડે છે, એ નથી પોસાતું. ધગધગતી યુવાનીએ પહોંચેલી એની
દીકરી સાથે ચાલે, ત્યારે બેનને પહેલી વાર જ્ઞાન થાય છે કે, લોકો મારા કરતા મારી ડૉટરને વધારે જુએ છે.
દીકરીની તો કોણ ઇર્ષા કરે ?
છતાં, બેનને
પહેલી વાર ખબર પડે છે કે,
'હવે મારા દિવસો પૂરા થવા આવ્યા...' કોઇ એની દીકરીના રૂપના વખાણ કરે એટલે આની પાસેથી
જવાબ તાબડતોબ અને પરાણે મોઢું હસતું રાખીને નીકળી આવે, 'ઓહ યસ...હું ય એની ઉંમરની હતી, ત્યારે ફક્ત બ્રાન્ડેડ ડ્રૅસીઝ જ
પહેરતી....બિલકુલ મા ઉપર ઉતરી છે...'
આ વખતે રાક્ષસ જેવો
દેખાતો એનો ગોરધન મૂછ ના હોય તો ય મૂછમાં હસે રાખે...એને એનો દીકરો દેખાવમાં નહિ, ધંધામાં એનાથી આગળ નીકળી જાય, એ જ તમન્ના હોય. સુંદર દેખાવ કરતા તગડો ધંધો વધારે કામમાં આવવાનો
છે...!
સિક્સર ગયા બુધવારની સિક્સર પછી એક અદ્ભુત જોડાણ આવ્યું
છે. ''ભારતના કયા રાજ્યમાં સૌથી વધુ ઇંગ્લિશ બોલાય છે ?'
- રાત્રે આઠ પહેલા કેરલા....અને આઠ પછી
પંજાબ !
સૅલ્ફી ઊંચેથી લેવો પડે છે, એટલે ટાલીયાઓ સૅલ્ફી લેતા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. (ઊંચેથીનો મતલબ, માળીયા ઉપર ચઢીને સૅલ્ફી ન
લેવાનો હોય, હાળા ચમના !) ફોટાનો ત્રણ/ચતુર્થાંશ હિસ્સો એમની ટાલ લઇ જાય, પછી બતાવવાનું રહ્યું શું ? સ્માઇલો ક્યાંથી અપાય ? સૅલ્ફી-સ્ટિક હવે જૂની થઇ
ગઇ. આપણો સૅલ્ફી બીજા કોઇ લઇ આપે, એવા મોબાઇલ શોધતા હજી વર્ષોના વરસ નીકળી જશે. સાયન્સ એટલું આગળ નથી
વધ્યું અને હાથ ઊંચેને બદલે નીચે રાખીને સૅલ્ફી લેવાય, એવા મોબાઇલો આમ તો બજારમાં
મળતા થયા છે, પણ એમાં કહે છે, 'ઍન્ગલ' બહુ સારા નથી આવતા !
આપણા જૂના ફોટા આમ તો આપણા જીવો બળાવવા માટે સાચવી રાખ્યા હોય છે.
હજી બસ કોઇ... ૪-૫ વર્ષ પહેલાના આપણા ફોટા કાઢીને જુઓ... કેવા ભરાવદાર ને
જથ્થાબંધ વાળ હતા... અને આજે ? કોઇ વિરાટ રિયાસતનો નિવૃત્ત રાજવી પોતાના માંદલા ઘોડાઓને જોતો હોય, એવા બચી ગયેલા દસ-બાર વાળને
જોતા રહી જવું પડે છે (અને એ ય અરીસામાં) છતાં કરી કાંઇ શકતા નથી. જથ્થાબંધ વાળથી
યુધ્ધો જીતાતા નથી, પરંતુ આ એ જ વાળ હતા, જેને કારણે પ્રેમના 'અનેક' યુધ્ધોમાં આપણા ભવ્ય વિજયો થયા હતા. ઘણા મેદાનો સાફ કરી નાંખ્યા હતા.
આજે માથાંમાં ખાલી સપાટ રિવરફ્રન્ટ જોવાના દિવસો આવ્યા.
આપણા થોકબંધ વાળમાં સનમ પોતાની ચાર આંગળીઓ ફેરવીને કેવું વહાલ
કરતી...? અને લગ્ન પછી એને જડમૂળથી ઉખાડવાના હોય, ત્યારે ચાર આંગળીની સાથે
અંગૂઠો ય ભરાવીને ખેંચતી. વાળ એવી મિલ્કત છે, જેમાં ફક્ત આંગળીઓ ભરાવાય
તો જ વહાલ આવે... મહીં અંગૂઠો ઘૂસ્યો તો વાળ ખેંચીને આપણને પછાડવા માટે ઘુસ્યો હોય
! વાળ સાથેના પ્રેમ અને સૅક્સમાં અંગુઠાનો ઉપયોગ હિંસાની નિશાની છે. માત્ર ચાર
આંગળીઓ ફરતી હોય તો સમજવું, એને ગૅસના સ્ટવ પર મૂકેલા પાપડની ઝડપે આપણું આખું શરીર ઉભરાઇ આવે, એવું પેલીને વહાલ ઉભરાઇ
આવ્યું છે. (આવું આવું રૉમેન્ટિક લખીને હું ટાલવાળા વાચકોના જીવો બાળવા કે જલાવવા
નથી માંગતો.)
કહે છે કે, મહાશક્તિશાળી સૅમસનની બધી તાકાત એના માથાના વાળમાં હતી. પણ ઈવન લૂઝ
કૅરેક્ટરની સ્ત્રીઓ પણ એની નબળાઇ હતી, એમાં એની સ્વરૂપવાન પ્રેમિકા 'ડલાઇલાએ' જ એના માથાંના વાળ કાપી એને
બોડીયો બનાવીને ફિલિસ્તીની દુશ્મનોને સોંપી દીધો હતો, જેમણે એની આંખો ફોડી નાંખી
ને ગુલામ બનાવી દીધો હતો. સિંહનું જડબું ફાડી શકનાર મહાશક્તિમાન સૅમસનની માફક
આપણામાંથી તો કોઇની તાકાત માથાંના કે મૂછોના વાળમાં દેખાતી નથી અને હોય તો ય આપણે
ક્યાં એવી તાકાતના જોરે પડોસીનું માથું ભાંગવા જવું છે ! તો આ એક વાત થાય છે, છતાં યુવાનીમાં આપણે ય
સૅમસન હતા. વચ્ચે પાંથી પાડીને રાજેશ ખન્ના બની જતા અને ખન્નો ગયો પછી અમિતાભ
બચ્ચનની જેમ કાન પર વાળના બારણાં મૂકાવતા. એની પહેલા રાજેન્દ્ર કુમાર જેવી
હૅરસ્ટાઇલ સોબર માણસોમાં હતી. પ્રેમનાથ એટલે જ ન ઉપડયો, કે, કૅરમ-બૉર્ડ જેવા માથે હાથ
ફેરવવા જેવું કાંઇ હતું જ નહિ !
આજે તો, વગડાં વચ્ચે માત્ર પાળીયો ધૂળ ખાતો ઊભો હોય એમ માથાંની વચ્ચે
કોરૂંઝાટક મેદાન ઊગું ઊગું થઇ રહ્યું છે... જાણે વૃધ્ધ થઇ ગયેલા વાળ ભેગા થઇને
જાહેરસભા ગોઠવવાના હોય ! તબલાંની વચ્ચે કાળું હોય ને આજુબાજુ સફેદ હોય, એનાથી ઊલટું થઇ ગયું છે.
વચ્ચે ધોળું ધબ્બ ને આજુબાજુના લમણે અને પાછળ બોચી ઉપર થોડાઘણા વાળ બચ્યા હોય !
સાલું, મેદાન હોય તો સાફે ય કરાવીએ... આમાં તો બચ્યું એટલું બચાવી રાખવાનું
હોય ! ઘનઘોર જંગલ હતું, ત્યાં આજે વિધવા જેવી વાડ થઇ ગઇ !
સ્ત્રીઓને ટાલ પડતી નથી, એવા વહેમમાં રહેવા જેવું નથી. મકાનની વચ્ચે ચૉક હોય, એમ એ લોકોને ય હવે માથાં
વચ્ચે નાનકડો ટેકરો પડી જાય છે. બધું અહીનું અહીં જ ભોગવવાનું છે... ઉપર ક્યાંય
હૅર-સ્પા કે ટ્રીટમૅન્ટ કરી આપવાવાળો મળવાનો નથી.
કોઇ પણ સ્ત્રીનો આ પર્મેનૅન્ટ ડાયલોગ છે, ''અરે... પહેલા તો મારા વાળ
જોયા હોય તો.... આઆઆ...ટલા લાંબા હતા ! ઠેઠ ઢીંચણને અડતા...'' (ઓ બેન, શરીરશાસ્ત્રના નિયમ મુજબ, ઢીંચણ આગળ હોય, પાછળ નહિ !) એક જમાનામાં
હશે ય ખરા, પણ આજે નથી અને જે બચ્યા છે, એ બરછટ થઇ ગયા છે, સુંવાળા અને સિલ્કી નથી
રહ્યા, એનો ગમ આપણી ઉપર કાઢે, ''મારા લાંબા વાળ જોઇને તો તેલ અને શૅમ્પૂ કંપનીઓવાળા મને મૉડેલિંગ
માટે બહુ ફૉર્સ કરતા, પણ આપણને એવા પ્રદર્શનો કરવાનો શોખ નહિ ને !''
એવું મોટા ભાગે તો જોયું છે
કે, જે
સ્ત્રીના વાળ લાંબા હોય, એના ગોરધનને માથે ઢાલગરવાડ જ હોય ! ઈશ્વરને ત્યાં આવું અંધેર ? ગોરધનને તો 'હું આને કેમ પરણ્યો ?' એની ચિંતામાં માથે ટકો આવી
ગયો હોય, પણ બેનના લાંબા વાળ ભલે આડેધડ હૅરડાઇઓ ચોપડી ચોપડીને ભૂખરા થઇ ગયા
હોય, પણ તો ય
છે તો લાંબા ને ? કાંસકાનો... (સૉરી, હવે 'કૉમ્બ' બોલાય !) ઉપયોગ જીવો બાળવા માટે જ રહી ગયો છે. રોજ સવારે એ ડાહ્યલીની
થાય કે, 'આજે આટલા ગયા... કાલે આનાથી વધારે જશે' બસ, કોકે ભરાવી દીધું કે, માથામાં તેલ રેડવાનું રાખો, તો વાળ નહિ ઉતરે, એટલે તગારાંમાં રંગારો
ડબ્બો ભરીને રંગ રેડતો હોય એમ માથાંમાં તેલના રેગાડાં ઉતારી આવી આ મંડી હોય ! હું
તો આવી તેલ નાંખેલી સ્ત્રીઓના ઘેર જમવા ય ન જઉં-ભલે વાઇફ એકલા જમી આવવાની છૂટ આપે !
આપણી ટમી અને વાળ બન્નેના સ્વભાવ એકબીજાથી તદ્દન ઊલટા છે. પેલી ઓછી
થતી નથી અને આ વધતા નથી. બન્ને સાનભાનમાં રહે તો આપણે સારા ય લાગીએ. ટમી ઉતારવાના
ધખારામાં રોજ સવારના પહોરમાં લાખો દુઃખિયાઓ ચાલવા નીકળી પડે છે, પણ વાળ વધારવા કે ખરતા
અટકાવવામાં પાછલા પગે ચાલવું કે બીજી કોઇ કસરતો કરવી , એનો નિર્દેષ તો એકે ય 'બાબા' આપતા નથી. એટલું ખરૂં કે, ભારતના મોટા ભાગના બાબાઓના
વાળ આપણી સ્ત્રીઓ કરતા વધુ લાંબા હોય છે. જો કે, એ લોકો તેલ નાંખતા હોતા નથી, ભસ્મ ચોપડે છે. આપણી બહેનો
પણ જો હવે પછી વાળમાં તેલને બદલે ભસ્મ ચોપડવા માંડે તો જટા ઊગી ય નીકળે.
સાચું પૂછો તો હવે તો હું ય ભરાઇ ગયો છું. વાળની દુનિયામાં
મારી આવતી કાલ સારી નથી. એમ તો છે થોડાઘણા, પણ કામમાં આવે એવા નથી.
પુરૂષોએ તો ઝૂલ્ફ લહેરાવવાની હોય નહિ અને આપણને એવી ખોટી આદતે ય નહિ, તેમ છતાં મારા જૂના ફોટા
જોઉં છું તો લાલઘુમ્મ થઇ જાઉં છું કે, જીંદગીમાં કમાયેલું બધ્ધું ગયું...? 'કમાયેલું'નો મતબલ, મારે હૅર-કટિંગ સલૂનનો ધંધો
હશે, એવું
માનવાનું નથી. અહીં તો જીવ બાળવાની વાત ચાલે છે કે, કેવા શમ્મી કપૂર જેવા
જથ્થામાં વાળ હતા, ઝૂલ્ફના કેવા ઝટકા મારતા હતા ને છોકરીઓ એ જ વાળ પર ફિદા ય કેવી હતી !
નીચેનો શે'ર મૂળ તો વ્હિસ્કી માટે છે... આપણે એને માથાના વાળ માટે વાંચવાનો છે.
(મયસ્સર એટલે પ્રાપ્ય)
આજ તો ઈતની મયસ્સર નહિ મયખાને મેં,
જીતની હમ છોડ દિયા કરતે થે પયમાને મેં
અમારો હૅરકટિંગ સલૂનવાળો ય હવે તો ખીજાવા માંડયો છે, ''આ શું બબ્બે વર્ષે હેંડયા
આવો છો વાળ કપાવવા...! માથે કાંઇ ઊગવા તો દો...!''
સિક્સર
જામનગરના સૉલ્લિડ ઝડપે પ્રગતિ અને પ્રવાસ કરતા કવિ ડૉ. મનોજ જોશીની
લખેલી ગઝલમાં આપણે 'રસોડું' એટલે 'કૉંગ્રેસ' ગણી લીધું છે.
'બા' કોણ છે, એસમજાવવાની જરૂર છે?
'ખૂલે આંખ બાની, ખૂલે છે રસોડું, સદા બાની સાથે ઊઠે છે
રસોડું.
ફળીથી લઇ છેક ઊભી બજારે, રહી બાનો પાલવ ફરે છે રસોડું.
સવારે ને સાંજે સૂની બાની આંખો, ધૂમાડો બનીને રહે છે રસોડું.
જણ્યા પેટના પેટ બસ ઠારવાને, સતત બાની સાથે મથે છે
રસોડું.
બધા ઓરડાઓને ઊંઘાડી છેલ્લે, અધૂરું-પધૂરૂં સૂએ છે
રસોડું.'
૮. ના તો કારવાં કી તલાશ હૈ....રફી, મન્ના ડે, બાતીશ,
૯.જીંદગીભર નહિ ભૂલેગી વો બરસાત કી રાત.....
લતા- રફી મુહમ્મદ રફીના મોટા ભાગના ચાહકો એ બૂમો પાડે છે કે, રફી સાહેબના મોટા ભાગના ઝન્નાટ ગીતો પરદા ઉપર ભારત ભૂષણ લઇ ગયો છે. થોડા ઘણા બાકી હતા, તે પ્રદીપ કુમાર, શેખર કે વિશ્વજીત જેવા લઇ ગયા. ભા.ભૂ. એટલે કે ભારત ભૂષણ પોતે અલબત્ત સંગીતનો પ્રખર વિદ્વાન હતો. આપણને સહુને વિમાન ઉડાડવાની જટલી સમજ પડે, એટલી ય એને એકટિંગની સમજ પડતી નહોતી, પણ શાસ્ત્રીત સંગીતમાં એ ફક્ત ગાતો- વગાડતો નહતો, બાકી સૂઝ પૂરેપૂરી હતી. ભા.ભૂ.ને નામે ફિલ્મો ચાલી કે ફિલ્મી સંગીતને નામે એ ચાલ્યો, એ વિવાદનો કોઈ અર્થ નથી, છતાં રફી સાહેબના ચાહકો ઈચ્છે તો ખરા કે, એમના પ્રિય ગાયકનું પ્લેબેક શમ્મી, શશી, દિલીપ કે દેવ આનંદને મળે. પણ રફીના સર્વોત્તમ ગીતોની યાદી કાઢવા બેસો, તો મને- તમને જરા વધુ પડતા ગમતા મોટા ભાગના ગીતો રફીએ ભારત ભૂષણ માટે ગાયા છે.
.... ને એમાં બહુ નવાઈ પણ નથી. તમે એને ગમે તેવો હીરો માનો, પણ ફિલ્મો એની હાઉસફૂલ ચાલતી- ખાસ તો સંગીતને કારણે. એ પોતે ય ફિલ્મોનું નિર્માણ કરતો. નૌશાદની બૈજુ બાવરાને પરાશ્ત કરવા સંગીતકાર અનિલ બિશ્વાસ સામે ચાલીને ભા.ભૂ. પાસે દોડી ગયા, જેથી શાસ્ત્રીય રાગો ઉપર આધારિત બૈજુ...ની સમકક્ષ ફિલ્મ બનાવી શકાય. અને અનિલ દા નું અફ કૉર્સ, આ ક્ષેત્રે નામ મોટું હતું એટલે ભા.ભૂ. માની પણ ગયો. પણ એ જમાનો આઉટરાઈટ શંકર-જયકિશનનો ચાલતો હતો. એ વર્ષોમાં ફિલ્મ કોઈ પણ બનાવે, હીરો કે સંગીતકાર કોઈ પણ હોય, મનમાની કહો કે દાદાગીરી ફક્ત વિતરકો (ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ)ની ચાલતી. વિતરકો એટલે ઝોન પ્રમાણે- જેમ કે, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાનમાં આવેલા તમામ સિનેમાઘરોમાં કઈ ફિલ્મ કેટલા સપ્તાહ માટે બૂક કરવી અથવા તો ફિલ્મને એકે ય થીયેટરમાં રીલિઝ કરવી કે નહિ, એ બધા હક્કો અને નિર્ણયો વિતરકોના હાથમાં. રાજ કપૂર જેવાને પણ ફિલ્મ 'સંગમ'ની રીલિઝ માટે વિતરકો પાસે શબ્દાર્થ મુજબ, સર ઝૂકાવીને વિનંતીઓ કરવી પડતી હતી.
એ હિસાબે, 'બસંત બહાર'નું સંગીત જૂનાં અને હવે ખખડી ગયેલા અનિલ બિશ્વાસને નહિ, એક માત્ર શંકર-જયકિશનને જ આપવાની હઠ બધા વિતરકોએ કરી ને સાવ ક-મને ભા.ભૂ. એ ઝૂકવું પડયું. ભા. ભૂ.ની હઠ તો નૌશાદને જ બૂક કરવાની હતી. કમાલ આ બન્ને સંગીતકારોએ કેવા ઊંચા ગજાંની બતાવી, એ તો હવે ઈતિહાસ છે.
'બસંત બહાર'ના સંગીતની જેમ હજી બીજા ૪-૫ હજાર વર્ષો સુધી યાદ રહી જાય એવી આજની ફિલ્મ 'બરસાત કી રાત' પણ એણે બનાવેલી- એના ભાઈ આર. ચંદ્રાને નામે. ભારતના એકે ય શહેરમાં પૂરા સાત દિવસ નહિ ચાલેલી ફિલ્મ 'નઈ ઉમ્ર કી નઇ ફસ્લ' ભા.ભૂ.એ બનાવેલી, પણ રોશનના સંગીત અને ગીતકાર નીરજના ગીતોને કારણે ફિલ્મનું સંગીત અમર થઈ ગયું. ઈવન, મૂકેશનું ય યાદ છે ને ? 'દેખતી હી રહો આજ દર્પન્ન તુમ, પ્યાર કા યે મહુરત નીકલ જાયેગા....'
ભા.ભૂ. ને હન્ડસમ કહીએ તો વિવાદ થઈ શકે, પણ એ અફ કૉર્સ હન્ડસમ હતો. '૬૦- ના દાયકા સુધી. 'બૈજુ બાવરા' યાદ હશે, એ સહમત થશે કે, સરસ લાગતો હતો. પછી પતન શરૂ તો કેવું થયું કે, સાવ રૂમ-રસોડાની જીંદગીમાં આવી ગયો અને છેલ્લે છેલ્લે તો રોજના રૂ. ૧૦૦/- લેખે ફિલ્મોના પાર્ટી દ્રષ્યોમા ઍકસ્ટ્રા તરીકે આવવા માડયો.... ને નસીબ જુઓ ! છેલ્લે જતા જતા ય કેવો મધુરો લિસોટો મારતો ગયો ? ફિલ્મ 'પ્યાર કા મૌસમ'માં આર. ડી. બર્મને જે ગીત કિશોર પાસે હીરો શશી કપૂર માટે ગવડાવ્યું, એ જ 'તુમ બિન જાઉં કહાં, કે દુનિયા મૈં આ કે...' મુહમ્મદ રફીના કંઠે ભા.ભૂ. પાસે ગવડાવ્યું... ને કિશોર કરતા એ વધુ હિટ નિવડયુ, એવું બન્ને સાઈડથી માનનારાઓ આજે ય લોહીયાળ વિવાદો ઉપર ચઢી જાય છે.
રાજ કપૂરે આર. કે. સ્ટુડિયોનો સિમ્બૉલ, નરગીસ રાજ કપૂરના હાથમાં ઢળેલી છે ને રાજના હાથમાં વૉયલિન પકડેલી છે, એવો બનાવ્યો. અહીં ભારત ભૂષણે પોતાની ફિલ્મ કપનીનું નામ 'વિશ્વભારતી ફિલ્મ્સ' રાખીને સિમ્બૉલમાં ભારતના મહાપ્રતાપી રાજા ભરત નાનપણમાં ખૂંખાર સિંહનું જડબું ખોલાવીને કહે છે, ''મારે તારા દાંત ગણવા છે'', એ સિમ્બોલ કયા મેળનો રાખ્યો હશે, તે કોઈ જાણતું નથી. પોતાનું નામ ભારત પરથી ફિલ્મસંસ્થા 'વિશ્વભારતી અને સિમ્બોલમાં મહાપ્રતાપી રાજા ભરત ! ભા.ભૂ.ની પર્સનાલિટી જોયા પછી સિંહનું જડબું તો જાવા દિયો, ચોમાસામાં ભેજવાળું થઇ ગયેલું લાકડાનું ડ્રૉઅર ખોલી શકે તો ય બહુ થયું ભા'આ...ય!
ફિલ્મ 'બરસાત કી રાત' બનાવવાનો ભા.ભૂ.નો મુખ્ય હેતુ તો પોતાની પ્રાણપ્યારી પ્રેમિકા મધુબાલા સાથ પ્રેમ વધુ મજબુત કરવાનો હતો. બન્ને 'ફાગુન'માંય જામ્યા હતા. એને ખબર નહોતી કે મધુ ભા.ભૂ.ની પૅરેલલ પ્રદીપ કુમારને ય દિલ દઈ બેઠી છે. પરણેલો પ્રદીપ માલા સિન્હાને બહુ શ્રધ્ધાથી લટકાવતો હતો. માલુને પાક્કી ખબર પડી ત્યારે કલકત્તા પ્રદીપના ઘેર જઈને બધાની હાજરીમાં થપ્પડો મારી આવી હતી. મધુએ બબ્બેની જોડીઓમાં જ પ્રેમ કર્યો છે, પછી એ પ્રેમનાથ અને દિલીપ કુમાર હોય કે, દિલીપ અને કિશોર કુમાર હોય ! એક જમાનામાં મીના કુમારીના પતિદેવ કમાલ અમરોહી અભિનેત્રી વિદ્યાસિંહાના પિતા અને એ જમાનાના દિગ્દર્શક મોહન સિંહા ઉપરાંત સાથે ય 'ઘર-ઘર' રમવાના સંબંધો વિકસ્યા હતા, પણ જોડીમાં કોઈ ત્રીજું નહિ મળ્યું હોય, એટલે કમાલને એમના ગામ અમરોહા ભેગા થઈ જવું પડયું.
જોડીઓ તો આ ફિલ્મ 'બરસાત કી રાત'માં ય મૂઝાઈ જવાય એવી છે. ભા.ભૂ. મધુબાલને પ્રેમ કરે છે, તો શ્યામા ભા.ભૂ.ને ! બીજી બાજુ, મધુબાલાનું ગોઠવાય છે. 'ના તો કારવાં કી તલાશ હૈ...' કવ્વાલીમાં છાતીએ અનેક મડલો ભરાવીને ભા.ભૂ.ની સામે મન્ના ડેના પ્લેબકમાં ગાતો કલાકાર બાલમ અને બીજો તોફાની લાગતો કવ્વાલ આ ખુર્શિદ બાવરો છે. 'ગરજત બરસત સાવન આયો રે, લાયો ન સંગ મેં, હમરે બિછડે બલમવા' ગીત ટાઈટલ્સમાં વાપરી નાખવામાં આવ્યું છે. જે ફિલ્મના પરદા ઉપર શ્યામા અને રત્ના ભૂષણ ઉપર ફિલ્માયું છે. શ્યામાના અબ્બા હુઝુર (પપ્પા)નો રોલ કરનાર ચરીત્ર અભિનેતા એસ.કે.પ્રેમ છે. ફિલ્મના એક દ્રષ્ય માટે આ ફિલ્મના સંગીતકાર રોશન પોતે ય દેખાયા છે. ભા.ભૂ. હૈદ્રાબાદ જવા માટે ટ્રેનમાં નીકળે છે, તે પહેલા એના શ્યામાના ઘરમાંથી એક ફૅમિલી બહાર નીકળે છે, એમાં માથે ટાલ ને લમણે વાળવાળા રોશન છે. ફિલ્મના સાઈડ હીરો ચંદ્રશેખરનો ય એક જમાનો હતો. એકટિંગને નામે મોટું મીંડુ હોવાને કારણે એ ચાલ્યો નહિ. લુહારનો રોલ એમ.એ. લતીફને અપાયો છે, જે ફિલ્મ 'કાલાપાની'માં દેવ આનંદનો જેલમાં રહેતો પિતા બને છે.
હવે બધાને એ યાદ રહ્યું ન હોય કે, એક જમાનામાં હૈદ્રાબાદનું 'ડેક્કન' કરી નાંખ્યું અને પછી મુંબઈમાં શોહરત 'ભાઈલોગ'ની વધવા માંડી, એટલે 'ડેક્કન'નું 'ઢક્કન' કરી નાંખ્યું. (યાદ કરો, ફિલ્મ 'રંગીલા'માં આમિર ખાન એના ફૂટપાથછાપ દોસ્ત પકીયાને પૂછે છે, ''કૌન... વો ઢક્કન- કવીન ?'') મધુબાલાની સખી બનતી સુંદર અભિનેત્રી પીસ કંવલ છે. સાચ્ચે જ બડી ખુબસુરત હતી, પણ દસ-બાર ફિલ્મો પછી એ ચાલી કેમ નહિ, એ કોઈ જાણતું નથી.
મધુબાલાએ કદી હૅરસ્ટાઈલ ઉપર ધ્યાન જ આપ્યું નથી. બે ચોટલાં હોય, એ પણ ચૂંથાયેલા. 'અમર' કે 'કાલાપાની' જેવી ફિલ્મોમાં એનો કિરદાર શહેરી શિક્ષિત યુવતીનો હતો, ત્યારે સીધોસાદો અંબોડો. હકીકતમાં મધુ જ નહિ, એ જમાનાની ઑલમોસ્ટ બધી અભિનેત્રીઓ માથે જેવા હોય, એવા જ વાળ લઈને પરદા ઉપર આવતી. ચિત્રવિચિત્ર અને મગજમાં ય ન ઉતરે એવી હૅરસ્ટાઈલો '૬૦-ના દશક પછી શરૂ થઈ, જ્યારે ફિલ્મો રંગીન બનવા લાગી. વાળમાં હૅર-સ્પ્રે આવ્યું. સ્વિચ આવી, બૅક-કૉમ્બિંગ આવ્યું ને બનાવટી સ્પાયરલ ગૂંચળા જેવા લટીયાં આવ્યા. હજી કંઈ બાકી રહી જતું હોય એમ ગુજરાતી '૭'ના આંકડા જેવી લટો કપાળ ઉપર ફરકવા માંડી. રાજ કપૂર પોતે કેવો ભૂંડો લાગતો, આવી બનાવટી લટોથી, છતાં રાજેન્દ્ર કુમારો અને વિશ્વજીતો ય આવી લટો રાખવા માંડેલા.
થૅન્ક ગૉડ નહિ, થૅન્ક પરવિન બાબી કે, એના આવ્યા પછી છુટા વાળની ફશન શરૂ થઈ. માથાની બનાવટી વિગ બંધ થઈ. એક તબક્કો તો એવો આવ્યો કે, કપાળ ઉપર ફરકવા માંડી.
એક તબક્કો તો એવો આવ્યો કે, કપાળ ઉપર લટકતા ઝુલ્ફાને દર બીજી મિનિટે હીરોઈનો ચાર આંગળા ભરાવીને માથા ઉપર નાંખતી ને એની અસર દેશભરની યુવતીઓ ઉપર પડી.
પણ મધુબાલા કદાચ એક જ એકટ્રેસ એવી હતી, જેને વાળના સૌંદર્યની જરૂરત નહોતી. એનો ચેહરો જ વેચાતો અને ભારત દેશ માટે ફખ્રની વાત એ છે કે, અમેરિકાથી બહાર પડતા વિશ્વપ્રસિધ્ધ મૅગેઝિન 'લાઈફ'ના ફોટોગ્રાફરે ખાસ ઈન્ડિયા આવીને મધુબાલાના અનેક અને અનોખા બ્લૅક-અન્ડ-વ્હાઈટ ફોટા પ્રસિધ્ધ કર્યા. આજકાલ 'વૉટ્સ-એપ'માં ય એ ફોટા ધૂમ મચાવી રહ્યા છે. ફિલ્મ ચોક્કસપણે સરળ બની છે. રેહાનાવાળા પી.એલ. સતોષીનું દિગ્દર્શન છે. મુસ્લિમ બૅકગ્રાઉન્ડ પર બનેલી. આ ફિલ્મમાં મધુબાલા અને ભા.ભૂ. પ્રેમીઓ છે. પોલીસ ઈન્સપેકટર ચંદ્રશેખર ભા.ભૂ.નો દોસ્ત ખરો, પણ ફરજ પહેલી એટલે શાયરીના રવાડે ચઢેલા ભા.ભૂ.ને કોઈ કામધંધો કરવાની સલાહ આપે છે. (હજી આજે ય ઘણા મને પૂછે છે, ''આ 'બુધવારની બપોરે-ફપોરે' તો ઠીક છે.... પણ કમાવા માટે શું કરો છો ?'') મધુના ફાધર-મધર કે.એન. સિંઘ અને મુમતાઝ બેગમ મધુનો રિશ્તો લખનૌ કરી બેઠા હોય છે, એટલે સિંઘસાહેબ ભા.ભૂ.ને લાત મારીને કાઢી મૂકે છે. મધુ-ભા.ભૂ. બન્ને ભાગી જાય છે, પણ 'સિંઘ ઈઝ ઑલવેયઝ કિંગ' હોવાને કારણે બન્નેને પકડી પાડે છે ને મધુને લખનૌ લઈ જવામાં આવે છે, જ્યાં એના નિકાહ નક્કી થવાના છે. વચમાં શ્યામા પોતાની અરજીઓ કરી જુએ છે, પણ કંઈ વળતું નથી. આ બાજુ, મધુનો થવાવાળો પતિ સામે ચાલીને સિંઘને કહી દે છે કે, મધુ તો ભા.ભૂ.ની છે... મારાથી એને હાથે ય ન અડાડાય... ને પેલા બન્ને પ્રેમીઓ એક થાય છે.
બાકી ફિલ્મનો અસલી મજો તો રોશન ધી ગ્રેટના બેનમૂન સંગીતને કારણે આવી જાય છે. ભારતીય ફિલ્મોનો જો કોઈ સૌથી ઓછો 'અન્ડરરેટેડ' સંગીતકાર હોય, તો એ રોશન છે. કોઈ મહાન પાંચ સંગીતકારોના તમારે પણ નામ દેવાના હોય તો, તમને ય આઘાત લાગશે કે, એમાં રોશનનું નામ તમે મૂક્યું જ નથી. લતા, રફી કે મૂકેશનો સર્વોત્તમ પૈકીનો માલ રોશનની ફૅકટરીમાંથી આવ્યો છે, છતાં બિચારો ૫૦- જ વર્ષની ઉંમરે ગૂજરી ગયો અને પોતાની પબ્લિસીટી કરતા ન આવડી, એમાં આ રાગ યમનના મહારથી સંગીતકારને યાદ કરવા માટે આજે પણ એના પૌત્ર ઋત્વિક રોશનથી આજની પેઢીને ઓળખાણ આપવી પડે છે. લતા મંગેશકર એનું મહત્વ કેટલું ઊંચું આંકતી હતી, તેનો ચોખ્ખો પુરાવો એ વાત પરથી મળે છે કે, લતાએ પોતે બનાવવા મૂકેલી ફિલ્મ 'ભૈરવી' (જે પછી બની નહિ) તેનું સંગીત રાગ ભૈરવીના શહેનશાહો શંકર-જયકિશન કે નૌશાદને બદલે રોશનને આપવાનું નક્કી કર્યું હતું. રોશનના સંગીતની પહેલેથી એક ખૂબી રહી છે કે, ઑરકેસ્ટ્રાનો ઓછામાં ઓછો ઉપયોગ કરીને વધુને વધુ મેલડીવાળા ગીતો સર્જવા. વાંસળી એનું પ્રિય વાદ્ય. સ્થાયી અને અંતરા-બન્નેમાં અલગ અલગ રિધમ વાપરવાની શરૂઆત કરનારાઓમાં રોશનનું નામ આગળ આવે. (દા.ત. ફિલ્મ 'બાવર નૈને'નું રફી-આશાનું, 'મુહબ્બત કે મારોં કા હાલ...' ફિલ્મ 'હમલોગ'ના બે ગીતો, 'ગાયે ચલા જા, ગાયે ચલા જા....'અને 'બૉગી બૉગી બૉગી, યોયોયોયો....'- શમશાદ- દુરાણી) બાંસુરીની જેમ રોશનને સારંગી બહુ પ્રિય હતી, પણ જેનો ભાગ્યે જ ઉપયોગ કર્યો છે તે પિયાનોમાં એક કમાલ એવી કરી બતાવી કે, રાજ-નરગીસની ફિલ્મ 'અનહોની'માં વરરાજા (તલત મેહમુદ) કરતા અણવર (પિયાનો) વધુ ફૅમસ થયો... 'મૈં દિલ હું એક અરમાન ભરા, તુ આ કે ઈસે પેહચાન જરા...'કવ્વાલીમાં હજી આજે ય રોશનથી ઉપર અન્ય કોઈ સંગીતકારનું નામ નથી. આ ફિલ્મની જેમ 'તાજમહલ', 'બાબર' કે 'દિલ હી તો હૈ' જેવી તો અનેક ફિલ્મોમાં એની કવ્વાલીઓ અપરાજીત રહી. બીજું નામ ઈકબાલ કુરેશીનું ચોક્કસ આવે. પણ પછી બીજા ખાસ કોઈ નહિ. રોશને મોટા ભાગે તો સાહિર લુધિયાનવી સાથે જ કામ કર્યું છે. યાદ કરો, 'તખ્ત કયા ચીઝ હૈ ઔર લાલ-ઓ-જવાહર ક્યા હૈ, ઈશ્કવાલે તો ખુદાઈ ભી લૂટા દેતે હૈ...'
ફિલ્મ 'આરતી'નું એ ગીત તો જરા જુદી રીતે યાદ કરવા જેવું છે. લતા પાસે ફાસ્ટ રિધમમાં લાવણી જેવું 'તોહે બહર બહર તો હે ક્યા સમઝાયે..' પછી સ્થાયીમાં રિધમ જ ધીમી થતી નથી.. ગીતનો આખો સ્કેલ જુદો થઈ જાય છે. બહુ ઓછાના ધ્યાન પર આવ્યું હશે કે, આ ગીતમાં એક સાથે અનેક સિતારો વગાડવામાં આવી છે. (વાચકોને ગોટે ચઢાવી દેવાનો એક સવાલ : આટલી મહાન ગાયિકા હોવા છતાં લતા મંગેશકરે કવ્વાલીઓ કેમ નથી ગાઈ ? અને ગાઈ હોય તો કઈ કઈ....? ) ('જેમ કે', 'તેરી મહેફીલ મેં કિસ્મત આઝમાકર, હમ ભી દેખેંગે'....) બીજું, આપણે જેમને ખૂબ મોટો અન્યાય કરી ચૂક્યા છીએ, તે કવ્વાલીના શહેનશાહો શંકર-શંભુની કવ્વાલીની કોઈ સીડી પણ મળતી નથી. અદભુત તાનો અને મૂર્કીઓ મારતા આ બન્ને કવ્વાલો ગુમનામીમાં જ ખોવાઈ ગયા.
યસ. રફીના ચાહકો ખુશ તો થઈ જાય પણ કરીં કાંઈ ન શકે એમના એક અલભ્ય ગીતનો ટુકડો મેળવવા માટે, જેની રેકૉર્ડ બહાર નથી પડી, પણ ફિલ્મ 'દિલ હી તો હૈ'માં મૂકેશના 'ભૂલે સે મુહબ્બત કર બૈઠા...'ના જ ઢાળ ઉપર રફીનું કે મીટરલેસ સોલો ફિલ્મના સાઉન્ડટ્રેક પર સાંભળવા મળે છે. 'ક્યા ગમ જો અંધેરી હૈ રાતેં, એક શમ્મે તમન્ના સાથ તો હૈ, કુછ ઓર સહારા હો કે ન હો, હાથોં મેં તુમ્હારા હાથ તો હૈ....' (આ ગીત 'ભૂલે સે મુહબ્બત..'ના ઢાળમાં ગાઈ જુઓ એટલે રફીનો એ ટુકડો તમે વગર સાંભળે ગાઈ બતાવેલો ગણાશે.) બાકી તો રફીના ત્રણે સોલો 'જીંદગીભર નહિ ભૂલેગી', 'મૈંને શાયદ તુમ્હેં, પહેલે ભી કહીં દેખા હૈ' અને 'માયૂસ તો હું વાદે પે તેરે....' રાત્રે બાલ્કનીમાં અંધારૂં કરીને આરામખુરશીમાં લંબાવીને સાંભળવા જેવા છે.
એ જ રીતે લખનૌની સ્કૂલમાં રોશનની સાથે મેટ્રીક સુધી એક જ કલાસમાં સાથે ભણતા ગાયક મૂકેશની કરિયર બનાવવામાં શંકર-જયકિશન કરતા રોશનનો ફાળો વધુ મોટો ! 'અપની નઝર સે ઉનકી નઝર તક, એક ઝમાના એક ફસાના...' સુઉં કિયો છો ?
અંગત રીતે, મારા માટે લતા મંગેશકર અન મુહમ્મદ રફી બન્ને એક સરખા લાડકા છે, ઓછુવત્તું કોઈ નહિ. ઉપરાંત, આ કૉલમમાં અનેકવાર લખાઈ ચૂક્યું છે કે, જે એકલ ગીત (સોલો) કોઈ પુરૂષ ગાયકે ગાયું હોય, એ પછી લતા, આશા કે ગીતા દત્તે ગાયું હોય, એનું અસ્તિત્વ પણ ન દેખાય,એ રીતે તમામે તમામ ફીમેલ-ગીતો ચાલ્યા જ નહી. (જેમ કે, 'એહસાન તેરા હોગા મુઝ પર..' અથવા 'મેરે મેહબૂબ તુઝે, મેરી મુહબ્બત કી કસમ...') આવા સેંકડો ગીતો છતાં અપવાદરૂપે એક પણ ગીતમાં ફીમેલ-વૉઈસ ચાલ્યો જ નથી, ત્યારે (ફરીથી આ મારો અંગત મત છે કે) રોશનલાલનું એક આ ગીત 'જીંદગીભર નહિ ભૂલેગી વો બરસાત કી રાત...'માં દસે દિશાઓથી લતા મંગેશકરવાળું વધુ મીઠડું બન્યું છે. સાહિરે એના એ જ શબ્દો ઠોકવાને બદલે નવા અંતરાઓ લખ્યા છે ને રોશને લત્તા પાસે ગવડાવ્યું પણ જરા 'હટ કે' છે.
