1. કેન્સર

ઘણાં બધા રસોયણો શરીરના કોષો પર સીધી અસર કરીને કેન્સરને નોંતરે છે. રસાયણની સીધી અસર જો કોષના જનની દ્રવ્ય પર થાય અને એ જનની દ્રવ્યમાં વિક્ષેપ (મ્યુટેશન) ઉભો થાય તો કેન્સરની શરૂઆત થઇ જાય છે. બીટા પ્રોપીયોલેક્ટોના નાઇટ્રોજન મસ્ટાર્ડ વાયુ; સાઇક્લોફોસ્ફેમાઇડ; પ્રોમ્બ્યુસીલ વગેરે કેટલાંક સીધા કેન્સરકારક રસાયણોના ઉદઉહરણ છે.

આ ઉપરાંત, કેટલાંક રસાયણો શરીરમાં પ્રવેશ કર્યા પછી એના એવા ફેરફાર થાય છે કે જે કેન્સરકારક બની જાય છે. તમાકુના અને અન્ય ધૂમાડામાં રહેલ પોલિસાઇક્લિક એરોયમેટીક (સ્કાર્લેટરેડ/બટરયલો) હાઇડ્રોકાર્બન, એરોમેટીક એમાઇન્સ અને એઝોડાઇ (સ્કાર્લેટ રડ/ બટરયલો) વગેરે આવા શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી કેન્સર કારક બનતા રસાયણના ઉદાહરણ છે.

નાઇટ્રોસેમાઇન્સ અને અન્ય નાઇટ્રોએમાઇડ્સ જૂથના રસાયણો પણ લિવર અને જઠરના કેન્સર માટે જવાબદાર મનાય છે. સિંગ જેવા ખાદ્ય પદાર્થ ખોરા થઇ જાય ત્યારે એમાં આફલાટોક્ષીન અને એક્ટિનોમાઇસીન જેવા રસાયણો ઉદભવે છે જે લિવરમાં કેન્સર કરી શકે છે. આ જ રીતે માંસ (મીટ) ને લાંબા સમય સુધી ચાવી રાખવા માટે વપરાતાં નાઇટ્રાઇટ્સ જઠરમાં કેન્સર કરી શકે છે. આ ઉપરાંત કેટલાંક ધાતુ તતત્વો (આર્સેનિક, ક્રોમિયમ, નીકલ વગેરે ) પણ કેન્સર માટે જવાબદાર બની શકે છે.

ઉદ્યોગોમાંથી વછુટતા ક્લોરોમિથાઇલ ઇથર, વિનાઇલ ક્લોરાઇડ, કોર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ, થાયોયુરિયા વગેરે પણ ખૂબ જ વ્યાપકપણે રક્તવાહિનીઓ અને લિવરનું કેન્સર કરી શકે છે. જેમ જેમ ઔદ્યૌગિકરણ વધતું જાય છે તેમ તેમ માણસનો હાનિકારક રસાયણો સાથેનો સંપર્ક પણ વધતો જાય છે, અને કેન્સરના કેસ પણ સાથો સાથ વધ્યા કરે છે.

કેટલાંક રસાયણો એવા પણ શોધાયા છે કે જે જાતે કેન્સર નથી કરતાં પરંતુ કોષોને વૃદ્ધિ માટે ઉશ્કેરણી કર્યા કરે છે જેને પરિણામે કેન્સર માટે અન્ય સાનુકૂળ સંજોગોની હાજરીમાં કેન્સર થઇ જાય છે. સેકેરીન, સાઇક્લેમેટ જેવા રસાયણોથી મૂત્રાશયના કોષોની વૃદ્ધિ વધે છે અને પ્રાણીઓમાં કેન્સર થયા પણ છે. ડાયઇથાઇલ સ્ટીલ્વેસ્ટેરોન, એફવેસ્ટોસ, ફોર્બોલ એસ્ટર વગેરે પણ કેન્સરને ઉશ્કેરતાં રસાયણો છે. એસ્બેસ્ટોને કારણે ફેફસાના કેન્સરના અનેક કિસ્સાઓ નોંધાયા છે.

આમ, અનેક પ્રકારના રસાયણો કેન્સર કરી શકે છે. તમાકુનો કોઇ પણ સ્વરૂપે વપરાશ કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારી નોંતરે છે. આ ઉપરાંત, ઝેરી ઔદ્યૌગિક રસાયણો, ખોરાકી ઝેર અને કૃત્રિમ રંગો તથા પ્રીઝર્વેટીવ્સ પણ કેન્સર માટે જવાબદાર હોઇ શકે છે.

સૂર્યપ્રકાશમાં રહેલાં પારજાંબલી કિરણો તેમ જ રેડિયોએક્ટિવ પદાર્થમાંથી નીકળતાં એક્ષ-રે, આલ્ફા, બીટા અને ગામા કિરણો શરીરના કોષોના જનીન ઉપર વિપરિત અસરો કરે છે. કેટલાંક વિકિરણો શરીરના કોષોનો નાશ કરે અને પરિણામે વધુ ને વધુ નવા કોષોની વૃદ્ધિને ઉત્તેજન આપે છે. ક્યારેક શરીરમાં સુષુપ્તાવસ્થામાં રહેલાં કેન્સરકારક વાઇરસને ઉશ્કેરવાનું કામ પણ આ વિકિરણો કરે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા ઉપખંડમાં સૂર્યસ્નાન કરવાની ટેવ ધરાવતાં ઘણાં લોકોને સૂર્યના પારજાંબલી કિરણો ચામડીના કેન્સરની બીમારી ઉત્પન્ન કરે છે.

બપોરે ૧૧ થી ૪ દરમ્યાન સૂર્યનો સીધો તડકો પડે તો વિકિરણોને કારણે ચામડીને નુકશાન થવાની શક્યતા સૌથી વધુ રહે છે. જાપાન પર ઝીંકાયેલ અણુબોમ્બની અસર પામેલ પરંતુ જીવતા રહી ગયેલ અનેક લોકોને બ્લડકેન્સર તેમજ સ્તન-થાઇરોઇડ-ફેફસા-જઠર અને અન્ય અવયવના કેન્સર થયા હતાં. રેડિયેશન (લાઇટ) ની સારવાર લેવાથી પણ કેન્સર થવાની શક્યતા રહે છે. ક્યારેક એક કેન્સર મટાડવા જતાં રેડિયેશન દ્વારા બીજુ કેન્સર ઉભું થાય એવી શક્યતા પણ રહે છે. ગળાની આસપાસ કિરણોત્સર્ગ (રેડિયેશન) લેવાથી સૌથી વધુ નુકશાન થવાની શક્યતા રહે છે. વારંવાર એક્ષ-રે ફોટો કરાવવાથી પણ લાંબે ગાળે કેન્સર થવાની શક્યતા રહે છે. એક્ષરે વિભાગમાં કામ કરનાર ટેકનિશ્યન પણ એક્ષ-રે થી બચવા માટેના યોગ્ય પગલાં ન લેતો કેન્સર અને અન્ય આડઅસર થવાની શક્યતા રહે છે. કિરણોત્સર્ગી પદાથો<ે, ન્યૂ ક્લીયર પાવર પ્લાન્ટ (અણુ-શક્તિ કેન્દ્ર) નો કચરો વગેરેના સંપર્કમાં આવવાથી પણ કેન્સર થવાની શક્યતા રહે છે. સૂર્ય પ્રકાશના પારજાંબલી કિરણો માત્ર શરીરની સપાટી પર(ચામડીનું) કેન્સર કરે છે જ્યારે અન્ય કિરણોત્સર્ગ આંતરિક અવયવના કેન્સર કરી શકે એટલાં શક્તિશાળી હોય છે.

કેટલાંક અણુશુક્ષ્મ (નરી આંખે ન દેખાય એવાં) વાઇરસ અને બેક્ટેરિયા (જંતુઓ) શરીરમાં ઘૂસી જઇને કેન્સરની શરૂઆત કરે છે. વાઇરસ એવાં જંતુ છે જેની વૃદ્ધિ કોષની અંદર જ થઇ શકે છે. વાઇરસમાં મુખ્યત્વે જનીનિક ઘટક બનાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે. કેન્સરકારક વાઇરસો પોતાના જનીનિક સંકેતમાંથી અમૂક જનીનીક સંકેત માણસના કોષકેન્દ્રના જનીનિક સંકેતમાં ઉમેરી દે છે - છેવટે કોષની અનિયંત્રિત વૃદ્ધિ (કેન્સર) શરૂ કરી દે છે.

પેપીલોમાં વાઇરસ નામના ડી.એન.એ. વાઇરસ ગર્ભાશયના મુખના કેન્સર માટે જવાબદાર સાબિત થાય છે. એક કરતાં વધુ જાતિય સાથી રાખનાર સ્ત્રીઓમાં આ વાઇરસનો ચેપ લાગવાની શક્યતા વધારે રહે છે. હર્પીસ સિમ્પ્લેક્ષ વાઇરસનો ચેપ પણ ઘણી વખત ગર્ભદ્વારના કેન્સર માટે જવાબદાર હોવાનું મનાય છે. એપ્સ્ટીન બાર વાઇરસનો ચેપ લાગવાથી બર્કીટ લિમ્ફોમાં નામની લસિકાગ્રંથિના કેન્સરની તકલીફ ઉદભવે છે. હિપેટાઇટીસ-'બી' વાઇરસ (અને કદાચ 'સી' પણ)લીવરના કેન્સર માટે જવાબદાર જણાયા છે.

આ ઉપરાંત કેટલાંક આર.એન.એ. વાઇરસ પણ શરીરના કોષોમાં ડી.એન.એ. બનાવી કોષકેન્દ્રમાં આ ડી.એન.એ. ઘૂસાડે છે-જે છેવટે કેન્સર કરવા માટે જવાબદાર બને છે. હ્યુમન ટી સેલ લિમ્ફોટ્રોફીક વાઇરસના ચેપથી ટી-સેલ લ્યૂકેમિયા થાય છે. કપોસીસાર્કોમા નામનું ખતરનાક કેન્સર એઇડ્સના દર્દીઓમાં વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આમ, થવાનું કારણ એઇડ્્સના દર્દીમાં કે.એસ.એચ.વી. નામના વાઇરસનો ચેપ લાગવાની વધતી શક્યતાઓ હોય છે.

વાઇરસના ચેપ ઉપરાંત, કેટલાંક બેક્ટેરિયાનો ચેપ પણ કેન્સર થવાની શક્યતા વધારી દે છે. જઠરમાં ચાંદા કરવા માટે જવાબદાર હેલિકોબેક્ટર પાઇલોરી નામના બેક્ટેરિયાને કારણે જઠરનું કેન્સર થવાની શક્યતાઓ પણ વધે છે એવું તાજેતરના અભ્યાસો જણાવે છે.

મોં-ગળા-અન્નનળી, લીવર અને ફેફસાનું કેન્સર થવાની શક્યતા તમાકુ અને દારૂનું વ્યસન ધરાવતાં લોકોને વધુ રહે છે. દારૂનું વ્યસન લીવર અને અન્નનળીનું કેન્સર વધુ કરે અને તમાકુ મોં-ગળા-ફેફસાનું.

જેમ જેમ વ્યક્તિની ઉંમર વધતી જાય તેમ તેમ કેન્સર થવાની શક્યતા વધતી જાય છે. પંચોતેર વર્ષની ઉંમરની વ્યક્તિને આંતરડાનું કેન્સર થવાની શક્યતા પચ્ચીસ વર્ષની વ્યક્તિ કરતાં હજારગણી વધારે હોય છે. જેમ ઉંમર વધતી જાય તેમ તેમ કેન્સર માટે જવાબદાર પરિબળોની ઝપેટમાં આવી જવાની શક્યતા વધતી જાય છે. પંચોતેર વર્ષે સ્તન કેન્સર થવાની શક્યતા પચ્ચીસ વર્ષની વ્યક્તિ કરતાં અઢીસો ગણી વધુ હોય છે.

જે વ્યક્તિને વારસામાં અમૂક ચોક્કસ પ્રકારના જનીન મળે છે તેમને કેન્સર થવાની શક્યતા ખૂબ વધી જાય છે. સ્તન કેન્સર થયું હોય તેમાંથી આશરે પાંચ ટકા સ્ત્રીઓમાં ''બ્રેસ્ટ કેન્સર સસેપ્ટીબીલીટી જી ના નામથી ઓળખાતું જનીન વારસામાં મળ્યું હોય છે. આ જ રીતે આંતરડાનું, ચામડીનું, કિડનીનું, હાડકાનું કેન્સર તેમજ અમૂક પ્રકારનું બ્લડ કેન્સર વારસાગત આવી શકે છે. અલબત્ત, કુલ કેન્સરના કેસમાંથી દશ ટકા કરતાં પણ ઓછા કેસમાં વારસાગત પરિબળો ભાગ ભજવે છે. ૮૦-૯૦ ટકા કેન્સર પર્યાવરણના પરિબળોને કારણે જ થાય છે. આ બધા પરિબળો સાદા કોષને કેન્સરગ્રસ્ત કઇ રીતે બનાવે છે તે અંગે જુદા જુદા સિદ્ધાંતો પ્રવર્તે છે.

બે મુખ્ય સિદ્ધાંત મુજબ

(૧) કોષોના જનીનમાં ગરબડ (મ્યુટેશન) થવાથી અથવા
(૨) કોષોના વિભાજનમાં ખલેલ પહોંચવાને પરિણામે કોષોની વૃદ્ધિ અમર્યાદિત અને અનિયંત્રિત થાય છે જે કેન્સર તરીકે ઓળખાય છે.

છેલ્લાં દાયકાના ખાસ જનીન-સંબંધિત સંશોધનોથી એવુંજાણવા મળ્યું છે કે, કેન્સર સાથે આ ત્રણ જનીન ગાઢ રીતે સંકળાયેલા છે-

(૧) ઓન્કોજીન્સ
(૨) ટ્યૂમર સપ્રેશર જીન્સ અને
(૩) ડી.એન.એ. રિપેર જીન્સ.

(૧) ઓન્કોજીન્સ એટલે એવા પ્રકારના જનીન જેની કોષોમાં હાજરી કેન્સરને નોતરે છે. આ જનીન શરીરના કોષોને કોષની વૃદ્ધિ વધારે એવાં જ પ્રોટીન બનવાની સતત સૂચના આપ્યા કરે છે જેને લીધે કોષના અન્ય કાર્ય અને અન્ય પ્રોટીન બનવાને બદલે માત્ર વૃદ્ધિ સંબંધિત કાર્ય જ થાય છે. શરીરમાં દરેક કોષની સામાન્ય વૃદ્ધિ માટે પ્રોટોઓન્કોજીન્સ નામના જનીન હોય છે જે જરૂરિયાત મુજબ શરીરના સંકેતોને સમજીને કોષોની વૃદ્ધિ કરે છે. જ્યારે આ પ્રોટોઓન્કોજીન્સમાં ગરબડ ઉભી થાય અને એમાંથી ઓન્કોજીન્સ બને ત્યારે કેન્સરની શરૂઆત થાય છે.

(૨) ટ્યૂમર સપ્રેસર જીન્સ:- કોષોની અનિયંત્રિત વૃદ્ધિને અટકાવતા જનીન ટ્યૂમર સપ્રેસર જીન્સ કહેવાય છે. જો કોષમાં કોઇ કારણસર આવા જનીન ગેરહાજર હોય તો કોષોની વૃદ્ધિને અટકાવનાર (કે બ્રેક મારનાર) કોઇ જનીન હાજર ન હોવાથી કોષોની અમર્યાદિત વૃદ્ધિ થવા લાગે છે. આવું એક રસપ્રદ જનીન ''પી-૫૩'' તાજેતરમાં શોધાયું છે જે કોષોની અમાર્યાદિત વૃદ્ધિ અટકાવે છે અને જો કોઇ કોષના જનીનમાં ગરબડ જણાય તો એ કોષને આ જનીન ''આપઘાત'' કરાવે છે- જેથી ખામી ધરાવતાં અનેક કોષો એમાંથી પેદા ન થાય.

(૩) ડી.એન.એ. રિપેર જીન્સ :- આ જનીન એવાં પ્રોટીન બનાવે છે જેનાથી ડી.એન.એ. માં ઉદભવતી નાની નાની ત્રુટિઓ દૂર થઇ જાય. ડી.એન.એ. થી જ બધા જનીન બનતાં હોવાથી એમાં કોઇ પણ ગરબડ ન થાય એની જવાબદારી આ જનીન પર છે. જો આ જનીન યોગ્ય રીતે કામ ન કરે તો કોષના અનેક જનીન માં ગરબડ (મ્યુટેશન) થઇ શકે જે કેન્સર નોતરે છે.

ઉપરોક્ત, એક કરતાં વધુ પ્રકારના જનીનમાં ખામી સર્જાય ત્યારે કેન્સર થવાની શક્યતા સૌથી વધુ રહે છે.

એક જ ભાગ પર વારંવાર થતી ઇજા જે તે ભાગમાં કેન્સર કરી શકે છે. વારંવાર નાના પાયે ઇજા કે બળતરા થયા કરતી હોય તો ત્યાં પણ કેન્સર થઇ શકે છે. મોઢામાં ઢીલું ચોક્ઠું, પાન-માવા-ગુટખા-સોપારી કે તીણા દાંતથી જીભને સતત ઇજા થયા કરે તો ત્યાં કેન્સર થવાની શક્યતા ખૂબ વધી જાય છે. આ ઉપરાંત કેટલાંક અંત:સ્ત્રાવો શરીરમાં વધી જાય તો પણ કેન્સર થવાની શક્યતા ખૂબ વધી જાય છે. ઇસ્ટ્રોજન નામના અંત:સ્ત્રાવની દવા લેવાથી પણ ગર્ભાશયના કેન્સર કેન્સરની શક્યતા વધી જાય છે. વધુ ચરબી અને ઓછા રેસા ધરાવતાં ખોરાકથી આંતરડા, પ્રોસ્ટેટ અને ગર્ભાશયના કેન્સરની શક્યતા વધે છે.

ટૂંકમાં, કેન્સર કરવા માટે

(૧) ઝેરી રસાયણો
(૨) કિરણોત્સર્ગ
(૩) કેન્સરકારક વાઇરસ અને બેક્ટેરિયા
(૪) તમાકુ-દારૂનું વ્યસન
(૫) વારસાગત અને જનીનિક પરિબળો
(૬) વધતી ઉંમર અને
(૭) અન્ય પરિબળો ભાગ ભજવે છે.