શું તમને ખબર છે, ડિપ્રેશનનું કારણ આહાર પણ હોય શકે છે...

શું તમને ખબર છે, ડિપ્રેશનનું કારણ આહાર પણ હોય શકે છે...

ધી જર્નલ ઓફ જેરોન્ટોલોજી (The Journal of Gerontology) મેડિકલ સાયન્સમાં પ્રકાશિત થયેલા તાજેતરના અભ્યાસમાં ડિપ્રેશન, ખોરાક અને નબળાઈના ઉદભવ વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

ન્યુઝ ડેસ્ક: 10-15% વૃદ્ધ વ્યક્તિઓને અસર કરતી, નબળાઈ એ વિવિધ શારીરિક પ્રણાલીઓના કાર્યમાં (Function of body systems) ખોટને કારણે ઉન્નત નબળાઈની ઓળખી શકાય તેવી સ્થિતિ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. તે અવારનવાર અન્ય તબીબી સમસ્યાઓ સાથે થાય છે, જેમ કે ડિપ્રેશન. નબળાઈનો વિકાસ આહાર દ્વારા નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત હોવાનું માનવામાં આવે છે. આહારની બળતરા નબળાઈ અને હતાશા વચ્ચેના સંબંધને સમજવાનો પ્રયાસ કરવા માટેનો આ પ્રથમ અભ્યાસ છે.

ચરબી અને નબળાઇ વઘવાના જોખમ: અગાઉના અભ્યાસોએ દાહક આહાર વચ્ચેનો સંબંધ (correlation between an inflammatory diet) દર્શાવ્યો છે, જેમાં કૃત્રિમ ટ્રાન્સ ચરબી જેમ કે આંશિક રીતે હાઇડ્રોજનયુક્ત તેલ, શુદ્ધ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને સંતૃપ્ત ચરબી અને નબળાઇ થવાના જોખમનો સમાવેશ થાય છે. ફ્રેમિંગહામ ઓફસ્પ્રિંગ સ્ટડીના પરિણામોનો ઉપયોગ ડિપ્રેસિવ લક્ષણો (Depressive symptoms) સાથે અને વગર પુખ્ત વયના લોકોમાં ફ્રેલ્ટી શરૂઆત સાથે બળતરા તરફી આહારનું જોડાણ શીર્ષકના અભ્યાસમાં કરવામાં આવ્યું હતું, જે એ ખાતરી કરવા માંગે છે કે, શું ડિપ્રેસિવ લક્ષણો ધરાવતા લોકો આહારના પ્રતિભાવમાં નબળાઈ વિકસાવવા માટે વધુ સંવેદનશીલ છે કે કેમ.

ડિપ્રેસિવ લક્ષણો ધરાવતા લોકો: અભ્યાસમાં ફ્રેમિંગહામ હાર્ટ સ્ટડી (Framingham Offspring Study's) ઓફસ્પ્રિંગ ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. 1,701 બિન-નબળો સહભાગીઓએ તેમના આહાર અને માનસિક લક્ષણો પર આધારરેખા માહિતી પ્રદાન કરી હતી અને તેમની નબળાઈની સ્થિતિનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવામાં આવે તે પહેલાં લગભગ 11 વર્ષ સુધી તેમને ટ્રેક કરવામાં આવ્યા હતા. અધ્યયન મુજબ, બળતરાયુક્ત ખોરાક નબળાઈના વધતા જોખમ સાથે સંકળાયેલો હતો, અને આ કડી ડિપ્રેસિવ લક્ષણો ધરાવતા લોકોમાં કંઈક અંશે મજબૂત હતી. સંશોધકોના મતે, જે લોકો ડિપ્રેસિવ લક્ષણોનો વારંવાર અનુભવ કરે છે તેઓમાં બળતરાનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, તેથી તે સ્તરમાં ખોરાકમાં બળતરા ઉમેરવાથી નબળાઈની શરૂઆત થઈ શકે છે.

શું છે બળતરા વિરોધી પદાર્થો: અભ્યાસના મુખ્ય લેખક કર્ટની એલ. મિલર, પીએચડી, માર્કસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ એજિંગ રિસર્ચ (the Marcus Institute of Aging Research), હીબ્રુ સિનિયરલાઇફ અને હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલના પોસ્ટ-ડૉક્ટરલ ફેલોના જણાવ્યા અનુસાર, આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, બળતરાયુક્ત આહાર ખાવાથી ડિપ્રેસિવ લાગણીઓ લોકોને વધુ નબળા બનાવી શકે છે. આ બતાવે છે કે, બળતરા વિરોધી પદાર્થો જેમ કે ફાઇબર અને છોડ આધારિત રસાયણો જેને ફ્લેવોનોઈડ કહેવાય છે જેનો ખોરાક ખાવાથી નબળાઈની શરૂઆત અટકાવવામાં ફાયદો થઈ શકે છે.

ડિપ્રેશન અને નબળાઈ જોડાણ: સંશોધનાત્મક માહિતી અનુસાર, આધેડ અને વૃદ્ધ વ્યક્તિઓ કે જેઓ બળતરા તરફી ખોરાક લે છે, તેઓ અલગથી આમ કરવા કરતાં એકસાથે નબળાઈ અને હતાશાના લક્ષણો પ્રાપ્ત કરે છે. આ અભ્યાસ ડૉ. મિલર દ્વારા અગાઉના બે અભ્યાસો પર આધારિત છે, જેમાંથી એક દર્શાવે છે કે, ભૂમધ્ય-શૈલીનો ખોરાક ખાવાથી નબળાઈની શરૂઆત અટકાવી શકાય છે અને બીજો જે દર્શાવે છે કે, બળતરા તરફી આહાર નબળાઈના વિકાસનું જોખમ વધારે છે. આ બંને અભ્યાસ અમેરિકન જર્નલ ઑફ ક્લિનિકલ ન્યુટ્રિશનમાં (American Journal of Clinical Nutrition) પ્રકાશિત થયા હતા. ડૉ. મિલરના જણાવ્યા મુજબ, "આ અભ્યાસ ખોરાકમાં બળતરા, ડિપ્રેશન અને નબળાઈ વચ્ચેના જોડાણની અમારી સમજમાં વધારો કરે છે. ફળો અને શાકભાજી કે જેમાં ફાઇબર, ફ્લેવોનોઇડ્સ અને અન્ય આહાર એન્ટીઑકિસડન્ટો વધુ હોય છે તે ડિપ્રેસન ધરાવતા લોકો માટે વધુ નિર્ણાયક બની શકે છે.

સ્ત્રોત :- E TV ભારત 

મનોરોગને સ્વીકારવો મુશકેલ:સાઇકોલોજીસ્ટ પાસે જતા 69.32% શરમ અનુભવે છે, 97.10%ના મતે શાળા - કોલેજમાં કાઉન્સેલર હોવા જરૂરી

મનોરોગને સ્વીકારવો મુશકેલ:સાઇકોલોજીસ્ટ પાસે જતા 69.32% શરમ અનુભવે છે, 97.10%ના મતે શાળા - કોલેજમાં કાઉન્સેલર હોવા જરૂરી

મનોવિજ્ઞાનની માન્યતા અને 1241 સરવે કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ચોંકવનારા તારણો સામે આવ્યા

માણસના મનની સમસ્યા અને તકલીફોને સમજવા માટે મનોવિજ્ઞાનનો ખ્યાલ આજના સમયમાં પ્રસ્થાપિત થયો છે. ત્યારે સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના મનોવિજ્ઞાન ભવનની વિદ્યાર્થીની નિશા પુરોહિત દ્વારા ભવન અધ્યક્ષ ડૉ. યોગેશ એ. જોગસણના માર્ગદર્શનમાં મનોવિજ્ઞાનની માન્યતા અને 1241 સરવે કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં ચોંકવનારા તારણો સામે આવ્યા હતા.

મનોવિજ્ઞાન વિશેની ખોટી માન્યતા

શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે જોવા મળતા ઘણા વિષયોમાં મનોવિજ્ઞાન પણ એક વિષય છે, જે રીતે વિદ્યાર્થીઓને અન્ય વિષયોનું જ્ઞાન પોતાના જીવનમાં પોતાના વ્યવસાયમાં ક્યાંક ને ક્યાંક ઉપયોગી બની રહે છે તેવી જ રીતે મનોવિજ્ઞાન વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં સાથે સાથે જ દરેક લોકોના જીવનમાં ઘણી રીતે ઉપયોગી બને છે. પોતાના રોજિંદા વ્યવહારમાં, વ્યવસાયમાં, અભ્યાસમાં, લગ્ન જીવનની સમસ્યા, કુટુંબ સમસ્યા તથા અન્ય ઘણી બાબતોમાં મનોવિજ્ઞાનનું જ્ઞાન દરેક માટે ઉપયોગી બની રહે છે. સામાન્ય રીતે મનોવિજ્ઞાન વિશેની માન્યતા ઘણી ખોટી થાય છે કે જે લોકો માનસિક રીતે બીમાર હોય છે તેના માટે જ મનોવિજ્ઞાન છે પરંતુ માત્ર અસાધારણ વ્યક્તિઓ જ નહીં સાધારણ વ્યક્તિઓના સમાયોજનમાં પણ તથા વિદ્યાર્થીઓ અને સમાજના કોઈપણ લોકો બાળકથી લઈને વૃદ્ધ સુધી બધા માટે મનોવિજ્ઞાન વિષય ઉપયોગી બને છે.

મનોવિજ્ઞાન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે

આજનાં સમયમાં ઔદ્યોગિકરણ અને શહેરીકરણ અતિશય વેગવાન બન્યું છે આ સમયગાળામાં યંત્રોની બોલબાલા વધી છે અને છેલ્લા ઘણા વર્ષોમાં ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ, વૈશ્વિકીકરણ વગેરે ખૂબ વધી રહ્યું છે પરિણામે વ્યક્તિગત રીતે સામાન્ય લોકોમાં મનોભાર, ચિંતા, સંઘર્ષ, હતાશા વગેરેનું પ્રમાણ ખૂબ વધ્યું છે. આધુનિક યુગમાં માનવી સોશિયલ નેટવર્કના લીધે મોટા સમૂહમાં જોડાયેલો તો છે છતાં એકલતા અનુભવે છે. બધી જ જાતની સુખ સુવિધા સમૃદ્ધિ હોવા છતાં આનંદ મેળવી શકતો નથી, આવી પરિસ્થિતિમાં માનવીના વર્તનને સમજવા માટે તેની આંતરિક બાબતોને ઓળખવી અને યોગ્ય દિશામાં લોકોના જીવનને વધારે શાંતિ તરફ લઈ જાય તેવા વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનની જરૂરિયાત ઉદભવી છે. જેના માટે મનોવિજ્ઞાન ખૂબ ઉપયોગી બની રહે છે. માનવ જાતને વ્યક્તિગત અને વૈશ્વિક શાંતિ તેમજ સમૃદ્ધિની દિશામાં લઈ જવામાં મનોવિજ્ઞાન મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

મનોવિજ્ઞાન વિશેની સમજૂતી

મનોવિજ્ઞાન વિષય એ સામાન્ય રીતે માનવીના બાહ્ય વર્તનનો અભ્યાસ કરે છે. તેમજ મનોવિજ્ઞાનમાં માનવીની તમામ માનસિક અને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ પણ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત મનોવિજ્ઞાન વિષયના મુખ્ય ધ્યેયમાં માનવીના વર્તનનું વર્ણન કરવું છે, વર્ણન કર્યા બાદ સ્પષ્ટીકરણ કરવું, માનવીના વર્તન વિશે આગાહી કે ભવિષ્યકથન કરવું એ મનોવિજ્ઞાન વિષયના મુખ્ય ધ્યેયો તો છે જ સાથે સાથે માનવીના વર્તનને નિયંત્રિત કરવું અને યોગ્ય વર્તન દ્વાર વ્યક્તિ સમાયોજન સાધી શકે તેટલું યોગ્ય બનાવવું છે. આ ઉપરાંત માનવીના જીવનમાં ઉપયોગી બની શકે એ રીતના વર્તનમાં સુધારણા કરવી તે પણ મનોવિજ્ઞાનનું એક મુખ્ય ધ્યેય છે.

મનોવિજ્ઞાન : એક સાયન્સ

મનોવિજ્ઞાન એ પહેલાં તત્વજ્ઞાનની એક શાખા હતી પરંતુ આગળ જતા મનોવિજ્ઞાનમાં ઘણા વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ દ્વારા અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા તથા મનોવિજ્ઞાનમાં માનવીના વર્તનનો યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો જેથી મનોવિજ્ઞાનને એક વિજ્ઞાન તરીકેનો દરજ્જો મળ્યો મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસમાં ઘણી વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ પદ્ધતિઓ જેવી કે નિરીક્ષણ પદ્ધતિ વ્યક્તિ ઇતિહાસ પદ્ધતિ પ્રયોગ પદ્ધતિ મુલાકાત પદ્ધતિ પ્રશ્નાવલી પદ્ધતિ મનોવૈજ્ઞાનિક કસોટી વગેરે જે ઉત્તમ વિશ્વસનીયતા અને યથાર્થતા ધરાવે છે તેવી વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓથી મનોવિજ્ઞાનમાં અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.

સ્તોત્ર :- દિવ્ય ભાસ્કર  

પાયરોમેનિયા: એક આવેગ નિયંત્રણ ડિસઓર્ડર, જે તરુણો અને યુવાનોમાં સતત સ્ટ્રેસ અને ભયથી વધ્યો છે

પાયરોમેનિયા: એક આવેગ નિયંત્રણ ડિસઓર્ડર, જે તરુણો અને યુવાનોમાં સતત સ્ટ્રેસ અને ભયથી વધ્યો છે

સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના મનોવિજ્ઞાન ભવનના અધ્યક્ષ ડૉ. યોગેશ જોગસણના માર્ગદર્શનમાં એન.આર. પટેલ અને જાદવ તૌફીકે વાલીઓ, યુવાનો, તરુણો ઍમ કુલ 940 વ્યક્તિઓને રૂબરૂ મળીને સર્વે કર્યો છે. આ સર્વેનું પરિણામ બતાવે છે કે, તરુણો અને યુવાનોમાં પાયરોમેનિયાના લક્ષણો આ લોકડાઉન અને કરફ્યુની સ્થિતિમાં વધ્યા છે

• 36 ટકા યુવાનોમાં આવેગ પર નિયંત્રણનો અભાવ જોવા મળ્યો છે
• 54 ટકા તરુણમાં હળવાથી વધુ લક્ષણો જોવા મળ્યા છે
• યુવાનો અને તરુણોમાં કરફ્યુમાં પાયરોમેનિયાના લક્ષણો વધ્યા છે

રાજકોટ: કેટલાક તરુણો અને યુવાનોને કારણ વગરની મારામારી કે ગાળાગાળી કરતા આપણે જોયા છે. આ કુસંસ્કાર કરતા માનસિક બીમારી વઘુ છે. કાચ ફોડતી ગેંગ, વાહનની કતાર હોય તેને પાડીને આનંદ લેતા તરુણો, કોઈના ઘરના કાચ તોડવાની વૃત્તિ વગેરે આવેગ નિયઁત્રણ વિકૃતિઓ છે.

છેલ્લા દોઢ વર્ષમાં યુવાનો અને તરુણોમાં આવેગ નિયંત્રણ વિકૃતિઓ વધી છે

છેલ્લા દોઢ વર્ષમાં યુવાનો અને તરુણોમાં આવેગ નિયંત્રણ વિકૃતિઓ વધી છે તેવું કહેવામાં સહેજ પણ અતિશયોક્તિ નથી. મનોવિજ્ઞાન ભવનના અધ્યક્ષ ડૉ. યોગેશ જોગસણના માર્ગદર્શનમાં એન.આર. પટેલ અને જાદવ તૌફીકે વાલીઓ, યુવાનો, તરુણો મળીને કુલ 940 વ્યક્તિઓનો સર્વે કર્યો છે. આ સર્વેનું પરિણામ બતાવે છે કે, તરુણો અને યુવાનોમાં પાયરોમેનિયાના લક્ષણો આ લોકડાઉન અને કરફ્યૂની સ્થિતિમાં વધ્યા છે. 36 ટકા યુવાનોમાં આવેગ પર નિયઁત્રણનો અભાવ જોવા મળ્યો છે, જયારે 54 ટકા તરુણોમાં પાયરોમેનિયાના હળવાથી વઘુ લક્ષણો જોવા મળ્યા છે.

પાયરોમેનિયા એક આવેગ નિયંત્રણ ડિસઓર્ડર છે

પાયરોમેનિયા એક આવેગ નિયંત્રણ ડિસઓર્ડર છે, જે પરિણામોને ધ્યાનમાં લીધા વિના હાનિકારક અથવા ગેરકાયદેસર કૃત્ય કરવાની અનિયંત્રિત જરૂરિયાતની હાજરી પાયરોમેનિયાના ધરાવતા વ્યક્તિમાં હોય છે. પાયરોમેનીયાને ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર (ડીએસએમ -5)માં ઇમ્પલ્સ કન્ટ્રોલ ડિસઓર્ડર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે. જે આવેગ નિયંત્રણ વિકાર છે.

કોઈ વ્યક્તિ વિનાશક ઇચ્છા અથવા આવેગનો પ્રતિકાર કરવામાં અક્ષમ હોય છે

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વિનાશક ઇચ્છા અથવા આવેગનો પ્રતિકાર કરવામાં અક્ષમ હોય છે. કેટલાક લોકો કોઈપણ વસ્તુને દરેક સમયે આગ લગાડવાનું વિચારે છે, તે એક માનસિક વિકાર (મેન્ટલ ડિસઓર્ડર)છે, જેને મનોવિજ્ઞાનમાં પાયરોમેનિયા કહે છે. પરિસ્થિતિ ત્યારે વધુ ખતરનાક બની જાય છે, જ્યારે આગ લગાડવાનું વિચારે ત્યારે તે શરૂ કરી દે છે.

જે ડિસઓર્ડરથી પીડાય છે તેમના માટે કામ કરવું મજબૂરી બની જાય છે

વિશેષ બાબત એ છે કે, જે લોકો આ ડિસઓર્ડરથી પીડાય છે, તે કામ કરવું તેમના માટે મજબૂરી બની જાય છે. જો તેઓ આ કામ ન કરે અથવા કામ કરવાનું બંધ કરે તો બેચેની, ગભરાહટ, અનિચ્છનીય વિચારો આવવા લાગે છે, તેથી મજબૂરીમાં તે કામ કરે છે અને તે વ્યક્તિ સમજે છે તે કામ કરવું જોખમી હોય શકે છે તેમજ તે કરી રહ્યું છે તે ખોટું છે તે જાણતા હોવા છતાં પોતાની જાતને રોકી શકતો નથી અને તક મળે એટલે તરત કંઇપણ બાળી નાખે છે. જો કે, પીડિત વ્યક્તિ વારંવાર એવું નહીં કરે, કરવાના વિચારો તેના મગજ તરફથી મળતા હોય છે.

પાયરોમેનિયા ધરાવતા લગભગ 90 ટકા વ્યક્તિઓ યુવાન પુરુષો છે

- લક્ષણો તરુણાવસ્થા દરમિયાન શરૂ થઈ શકે છે અને પુખ્તાવસ્થા સુધી અથવા ત્યાં સુધી ચાલે છે.

- પાયરોમેનિયાની શરૂઆત 3 વર્ષની ઉંમરે થઈ શકે છે.

પાયરોમેનિયાના કારણો

જે આવેગાત્મક સમસ્યાઓથી પીડાય છે અને વ્યક્તિગત રીતે ભૂતકાળમાં કેટલીક બાબતોને લઈને હતાશા, ચિંતા, ડિપ્રેશનનો ભોગ બનેેલા હોય છે, તેના કારણે વ્યક્તિમાં રોષ પેદા થાય છે. આ અવ્યવસ્થામાં, અસંતોષકારક વ્યક્તિત્વની હાજરી પ્રવર્તતી રહે છે તેમજ સરેરાશથી આઇક્યુ ઓછો હોવો,(જો કે આ બધા કિસ્સાઓમાં સાચું નથી). બાળપણમાં દુર્વ્યવહારનું ભોગ બનવું, જાતીય શોષણનો ભોગ બન્યા હોય, ઉચ્ચ સ્તરે હતાશા, આવેગ નિયંત્રણનો અભાવ, હીનતાભાવ, પોતાના મૂલ્યને વધારવાની તીવ્ર ઈચ્છા, માનસિક અસ્વસ્થ હોવું, મગજના રસાયણો, વધુ સમય તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો અથવા આનુવંશિકતાના કેટલાક અસંતુલનને સંબંધિત હોઈ શકે છે.

સંશોધનના આધારે વિવિધ કારણો જાણવા મળે છે

સંશોધનોના આધારે કેટલાંક કારણો જાણવા મળે છે. જેમ કે, ડ્રગ્સનો દુરૂપયોગ, સામાજિક કુશળતા અથવા બુદ્ધિ ખામી, હેતુપૂર્વક એક કરતા વધારે જગ્યા પર આગ લગાડવી, આગ લગાડતા પહેલા તીવ્ર તણાવની સ્થિતિ, આગ લગાડીને અથવા આગ જોઈને આનંદનો અનુભવ કરવો, એક પ્રકારના લાભ મેળવવા (પૈસાની જેમ), વૈચારિક કારણોસર ગુસ્સો અથવા વેર વ્યક્ત કરવા, અન્ય ગુનાહિત કૃત્યને આવરી લેવા, પોતે અન્યથી અલગ છે તેવું બતાવવા, અન્ય માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બનવા.

ફ્રન્ટલ લૉબ અને ઓરબીટોફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ વર્તન અવરોધવાની પ્રક્રિયાને અસર કરે છે

ન્યુરોબાયોલોજીકલ સ્તરે જોઈએ તો, મગજમાં રહેલો ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સ જેમકે, સેરોટોનિન અને ડોપમાઇન અને પ્રમાણ ઘટવું, તેવી જ રીતે, આવેગો અને લાગણીઓના સંચાલનને કારણે ટેમ્પોરલ લોબ અને લિમ્બીક સિસ્ટમમાં અવ્યવસ્થા, અને ફ્રન્ટલ લોબ અને ઓર્બિટોફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ જે વર્તન અવરોધવાની પ્રક્રિયાને ખાસ અસર કરે છે.

આવેગ નિયંત્રણ અને મનોચિકિત્સા

આવેગ નિયંત્રણ, આત્મ-નિયંત્રણ કરવુ, મનો-શિક્ષણ, સમસ્યા હલ કરવાની કુશળતા, આંતરવ્યક્તિત્વપૂર્ણ સંચાર વ્યૂહરચના શીખવી અને ક્રોધ, ગુસ્સાનું નિયમન કરવું, સંઘર્ષનું નિરાકરણ જલ્દી લાવવું, કેટલાક કિસ્સાઓમાં, મનોરોગ ચિકિત્સાને ડ્રગ થેરેપી સાથે જોડી ઇમ્પલ્સ નિયંત્રણના અભાવની સારવાર આપવામાં આવે છે.

સારવાર

પિરોમેનીયા એ એક દુર્લભ વિકાર છે. તેમની સારવાર મુખ્યત્વે બોધનાત્મક-વર્તણૂકીય ઉપચાર, મનોવૈજ્ઞાનિક વર્તન સુધારણા તકનીકીઓ, વિરોધાભાસી નિરાકરણ તકનીકીઓ, તણાવના સ્તરની સ્વ-તપાસ અને ડીપ મસલ્સ રિલેક્શન ટેક્નિક, આ તકનીકો વ્યક્તિની સમસ્યાઓનો સામનો કરવામાં મદદરૂપ બને છે અને કેટલીક વખત એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ, જેમ કે પસંદગીયુક્ત સેરોટોનિન રીઅપપેક ઇન્હિબિટર (એસએસઆરઆઈ) ચિંતા વિરોધી દવાઓ(એસિઓલિઓટીક્સ),એન્ટિપાયલેપ્ટિક દવાઓ આપવી પડે છે તેમજ યોગ, ધ્યાન, પ્રાણાયામ પણ મદદરૂપ બની રહે છે.

અજાણી જગ્યા એ અડવાનો ભય

 

લોકડાઉને લોકોને વધુ સપનાં જોતા કરી દીધા

 

કોરોના અને ડેમોફોબિયા

 

સ્પર્શના ભયને દૂર કરવા મન શાંત રહે તેવા પ્રયત્નો કરવો

 

મનોવૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ

 

બાળકને ભણવું,લેપટોપ ગમે છે પરંતુ ઘરના વડીલો નથી ગમતા

 

મહિલાઓ અને ભોજન અરુચિ.....મનોવૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ

 

માસિક ધર્મ....અંધશ્રદ્ધા અને ખોટી માન્યતાઓ

 

*કોવિડ-19 અને ચિતભ્રમ* આ વિષય પર સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના મનોવિજ્ઞાન ભવનનો સર્વે.

*કોવિડ-19 અને ચિતભ્રમ* આ વિષય પર સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના મનોવિજ્ઞાન ભવનનો સર્વે.

*કોવિડ-19 અને ચિતભ્રમ*ડો.હસમુખ ચાવડા, અધ્યાપક, મનોવિજ્ઞાન ભવન, સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી

કોરોનાકાળ દરમિયાન લોકોએ ઘણીબધી મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો છે અને તેની તેના માનસપટ ખૂબ ઉંડી અસર પડી છે. આ અસરના કારણે આજે લોકોમા અવનવા ભ્રમોનો વિકાસ થયો છે. જેમ કે ખાવાની વસ્તુમાં કોરોનાની આકૃતિ દેખાવી, કોરોનાને લઇને વિચિત્ર સ્વપ્નાઓ આવવા, ચારે તરફ વાઈરસ દેખાવા વગેરે. આ બધી જ બાબતો ચિત્તભ્રમમાં સામેલ કરી શકાય.

*ચિતભ્રમ એટલે શું?*

ચિત્તભ્રમ એટલે તદ્દન ખોટી, ધડ માથા વગરની માન્યતાઓને બાંધી લેવી અને મક્કમ રીતે તેને જડતાપૂર્વક વળગી રહેવું.

ચિતભ્રમને નિશ્ચિત રીતે ખોટી માન્યતાઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે જે વાસ્તવિક હોતી નથી.

ચિત્તભ્રમની માનસિક સ્થિતિ અચાનક થાય છે. વ્યક્તિની માનસિક સ્થિતિઓમાં પરિવર્તન આવે છે અને તે અવ્યવસ્થિત અને વિચલિત કાર્યો કરવા લાગે છે. ચિત્તભ્રમ પુખ્ત વયના લોકોમાં વધુ જોવા મળે છે, ખાસ કરીને ઉન્માદવાળા લોકોને વધુ ભ્રમ અનુભવે છે. ચિત્તભ્રમ વાળા વ્યક્તિને પુન: સાજા કરવા માટે તાત્કાલિક સારવાર આવશ્યક છે.

ચિત્તભ્રમ ઘણીવાર વ્યક્તિનું સામાજીક સ્તર, આજુબાજુનું વાતાવરણ, શિક્ષણ, બાળ ઉછેર, મગજના ન્યૂરોટ્રાન્સમિટર્સમાં વધઘટ, વારસાગત બિમારી, કૌટુંબિક ક્લેશ વગેરે ઉપર પણ આધાર રાખે છે.

*પ્રકાર*

ચિત્તભ્રમ ઘણા પ્રકારના હોય શકે છે. જેમકે શારીરિક (Somatic) ભ્રમવાળા વ્યક્તિઓ માને છે કે તેઓની ચામડીની નીચે શારીરિક સંવેદનાઓ અથવા શારીરિક નિષ્ક્રિયતાનો અનુભવ કરી રહ્યા છે, તે કોઈ સામાન્ય તબીબી સ્થિતિ અથવા ખામીથી પીડાઈ રહ્યા છે, કઈક ચેપ લાગી ગયો છે, શરીરનો અમુક ભાગ નકામો થઈ ગયો છે, કોઈ એવું માને છે કે તેમના શરીરમાં પરોપજીવીઓ રહે છે વગેરે. તે સોમેટિક ભ્રમથી પીડિત હોઈ શકે છે. મહાનતા ચિત્તભ્રમ જેમા વ્યક્તિ પોતાને મહાન શક્તિશાળી માને છે, પોતાની પાસે દૈવીય શક્તિઓ છે, તે પોતે સર્વ શ્રેષ્ઠ છે તેવુ માને છે, વધારે પડતી ધાર્મિકતા બતાવે છે. જેવા અનેક મહાનતા દર્શાવતા વિચારો અને વર્તનો વ્યક્તિ કરતો જોવા મળે છે. ઉ.દા. આપણા સમાજમા ઘણા લોકો એવુ કહે છે કે તેઓ ભગવાનના સાક્ષાત અવતાર છે. ઇરટોમેનિક ચિત્તભ્રમમાં વ્યક્તિને કોઇ ચોક્કસ વ્યક્તિ તેના પ્રેમમાં છે તેવો અહેસાસ થાય છે. જેલસી ચિત્તભ્રમમાં પતિ-પત્નીને તેમના એકબીજાના ચારિત્ર્યનું ઉપર વ્હેમ કે શંકા જાય છે.

*ચિતભ્રમના કારણો:*

* કોઈ ઘટના પ્રત્યે વધારે પડતા વિચારો

* રોગ થવાનો ભય

* દારૂ અથવા ગેરકાયદેસર ડ્રગની ઝેરી દવા, ઓવરડોઝ અથવા પીછેહઠ.

* ન્યુમોનિયા, સેપ્સિસ અને પેશાબની નળીઓનો વિસ્તાર, ચેપ જેવા ચેપ પ્રત્યે ખૂબ જ તીવ્ર પ્રતિક્રિયા.

* વાતાવરણમાં પરિવર્તન આવવાથી.

* દવાઓની આડ અસર

* આંતરસ્ત્રાવીય સમસ્યાઓ (જેમ કે હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ અથવા હાઇપોથાઇરોડિઝમ).

* હોસ્પિટલમાં દાખલ અથવા ઓપરેશન કરવામાં આવ્યું હોય તો.

* કિડની અથવા યકૃતની ઇજા અથવા નિષ્ફળતા.

* પેશીઓમાં ઓક્સિજનનો અભાવ.

* ઉંઘનો અભાવ.

* અસહ્ય દુખાવો

*લક્ષણો*

#નશામાં હોય તેવું વર્તે છે.

#મુખ્ય લક્ષણ ધ્યાન આપવામાં અસમર્થ છે.

#લક્ષણો સાંજે વધુ ખરાબ થવાનું વલણ ધરાવે છે, જેને સનડાઉનિંગ લક્ષણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

#સ્વપ્ન દરમિયાન વિવિધ શારીરિક હરકતો પણ કરે છે

#શરીરનુ તાપમાન વધી જવું, ધ્રુજારી થવી, હાર્ટબીટ વધવા, શરીર પર પરસેવો વળવો.

*હાયપરએક્ટિવ ચિતભ્રમના લક્ષણો*

* અસ્પષ્ટ ભૂમિકા.

* ચિંતા અને બેચેની

* અસ્વસ્થતા

* ભુલભુલામણીઓ

* લાગણીમાં ઝડપી ફેરફાર.

* સતત ભય લાગવો

* ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી.

*હાયપોએક્ટિવ ચિત્તભ્રમના લક્ષણો*

* ઉદાસીનતા

* ઓછી પ્રતિક્રિયાઓ કરવી

* આળસ

* કયાય મન ન લાગવું

*ઉપચાર*

ચિત્તભ્રમની સારવાર કાઉન્સેલીંગ, સાયકોથેરાપી, કૌટુંબિક ઉપચાર, વર્તન સુધારણા પધ્ધતિ વગેરેથી કરી શકાય છે.

ડાયસ્થેમિયા - ચોંકાવનારા કિસ્સા

કોરોના કાળમાં સામાજિક અંતરને કારણે બધું છે છતાં એકાંતનો અનુભવ : ડાયસ્થેમિયા અંગે સામે આવ્યા ચોંકાવનારા કિસ્સા

માનવીનું સૌથી મોટું ધ્યેય કે ઈચ્છા પોતાની ખુશી હોય છે. માનવી પોતાની ખુશી માટે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા કરે છે. 21મી સદી માં માનવી પોતે ખુશ રહેવા અનેક સંસાધનો, મશીનો વગેરે સહિત ભૌતિક સાધનો વિકસાવી લીધા પણ સાથે-સાથે માનવી આધુનિક સમૃદ્ધિની ઘેલછામાં ક્યાંક ને ક્યાંક માનસિક રોગ નો શિકાર બન્યો છે. બાળક જ્યારે શાળાએ જાય ત્યારે તેને શિક્ષણનું મહત્વ સમજાવી અમુક સમય પછી એક વિચાર નાખવામાં આવે કે ભણતર પૂરું થઈ જાય પછી બધી ખુશી મળી જ જાય છે. નોકરી મળી જાય પછી , સફળતા મળી જાય પછી, લગ્ન થઈ જાય પછી જીવન ખુશખુશાલ બની જાય છે. પણ અમુક વ્યક્તિના જીવનમાં શાળા, કોલેજ , વ્યવસાય, લગ્ન જીવન બધુ જ પ્રાપ્ત થઈ ગયું હોવા છતાં પોતે એક ખુશી કે આનંદ નો અનુભવ કરી શકતો નથી. ત્યારે ખુશી વ્યક્ત કરવા માણસ અન્ય વ્યક્તિઓ સાથે પોતાની લાગણી અને ઉપલબ્ધિ શેર કરે છે. આ માટે વ્યક્તિ હસ્ત ધૂનન કે એકબીજાને ગળે મળે છે. જો કે કોરોના કાળમાં હાલ સામાજિક અંતર રાખવું જરૂરી હોવાથી ખુશીમાં ગળે મળવું કે દુઃખમાં કોઈના ખંભે માથું રાખીને રડવું પણ અશક્ય બનતા બધું હોવા છતાં એકાંતનો અનુભવ કરે છે. સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીનાં મનોવિજ્ઞાન ભવનમાં આ ડાયસ્થેમિયા અંગે ચોંકાવનારા કિસ્સા સામે આવ્યા છે.

કેસ-1 રાજકોટના જ રહેવાસી જેઓ આર્થિક રીતે ખૂબ સદ્ધર સાથે ઘર પરિવાર પણ ખૂબ વ્યવસ્થિત. પરંતુ છેલ્લા 5 મહિનાથી સતત એકલાપણુ અનુભવ્યા કરવું, કોઈ સાથે બેસવું ન ગમતું, કોઈ કામમાં ચિત ન લાગવું,ભોજન પ્રત્યે પણ અરુચિ જાગવી અંતે ખ્યાલ આવ્યો કે બધું જ હોવા છતાં એકલાપણુ અને કંઈક ખૂટતું હોય એ અનુભવ એટલે તેઓ ડાયસ્થેમિયા ના લક્ષણો ધરાવતા હતા. તેમની સાથે વાત જ્યારે આગળ વધી તો કહ્યું તેમને જ્યારે કોરોના થયો અને કોરોન્ટાઇન રહેવું પડયું એ પછીથી આ લક્ષણો વધુ વિકસિત થયા. ત્યારથી એમને એકાંતનો જ અનુભવ થાય છે.

કેસ-2 એક યુવતીને પ્રેમ લગ્ન કરવા હતા. લગ્ન ઘર કુટુંબની મરજીથી જ થયા. ખૂબ સુખ શાંતિથી બધું થયું પણ લગ્નના 1 વર્ષ પછીથી સતત તણાવ અને ચિંતા રહેતા, પતિ તરફથી પણ પ્રેમ મળતો, ગાયનેક સમસ્યા કોઈ ન હોય પણ છતાં બાળક ન રહી શકતું. વાત કરતા માલુમ થયું કે ભલે પ્રેમલગ્ન કર્યા પણ પોતે માતા પિતાને દગો દીધાનો અફસોસ અંદર અંદર એને હેરાન કરતો હતો અને જીવન જીવવામાં તકલીફ પડતી હતી. તે પોતાના માતા પિતાનું એક જ સંતાન હોય જ્યારે માતા પિતાને કોરોના થયો તે સમયે તેને થયું કે જો એણે લગ્ન ન કર્યા હોત તો ઘરે રહી તેના માતા પિતાની સેવા કરી શકી હોત…

આ ઉપરાંત આવેલ અમુક કિસ્સા ના લક્ષણો નું વિશ્લેષણ મનોવિજ્ઞાન ભવનની વિદ્યાર્થીની નિશા પુરોહિતે ડો.ધારા આર. દોશીના માર્ગદર્શનમાં કર્યું જેને ડાયસ્થેમિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે જે એક માનસિક કષ્ટની વિકૃતી છે. જેમાં ઘણી વ્યક્તિ પાસે ખૂબ સફળતા છે એકદમ આર્થિક સધ્ધરતા છે પણ તે વ્યક્તિ પોતે જરા પણ ખુશીનો અનુભવ કરી શકતો ન હોય તો તે ડાયસ્થેમિયાનો શીકાર બની શક્યો હોય છે. આવા લોકોના જીવનમાં બધું જ પ્રાપ્ત થયુ હોય છતાં તેઓ માણી શકતા નથી, ક્યારેય હસતાં, નાચતા, અને આનંદ માં જોવા મળતા નથી. ઘણા લોકો તેમને ” દુઃખી આત્મા” તરીકે બોલાવે છે.

ડાયસ્થેમિયાનાં મુખ્ય લક્ષણો

#ઊંઘ ખુબ વધુ કે ખુબ ઓછી આવવી.

#કારણ વગર થાક લાગવો

#આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો.

#ઉદાસીનતા.

#ભૂખ ઓછી કે વધુ લાગવી.

#એકાગ્રતા માં ઘટાડો.

#નિરાશાવાદી વલણ.

#ચીડિયાપણું.

#ગુસ્સો

#સફળતા પછી પણ આનંદ ના થવો

#કોઈ ગિલ્ટ માં જીવવું

ડાયસ્થેમિયા થવાના કારણો

(1) મગજના રસસ્ત્રાવો :-

મગજનાં રસાયણો કુદરતી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે જે દરેક આવેગ, માનસિક રોગમાં ભૂમિકા ભજવે છે. સંશોધનો અનુસાર ન્યુરોટ્રાન્સમીટરની ગરબડ આ અસ્થિરતા ઉતપન્ન કરે છે ખાસ સિરોટોનીનની ભૂમિકા હોય છે

(2) જૈવિક તફાવતો :-

સતત ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરવાળા લોકોના મગજમાં શારીરિક પરિવર્તન આવી શકે છે. આ ફેરફારોનું મહત્વ હજી પણ અનિશ્ચિત છે, પરંતુ આખરે તે કારણોને નિર્ધારિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

(3) વારસાગત કારણ :-

સતત ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર એવા લોકોમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે જેમના લોહીના સંબંધીઓમાં પણ આ સ્થિતિ હોય છે.

(4) જીવનની ઘટનાઓ :-

કોઈ પ્રિયજનની ખોટ, આર્થિક સમસ્યાઓ અથવા ઉચ્ચ સ્તરના તણાવ જેવી આઘાતજનક ઘટનાઓ કેટલાક લોકોમાં ડાયસ્થેમિયાનું કારણ બની શકે છે.

ડાયસ્થેમિયાનો ઉપચાર

આ રોગના ઉપચાર માટે ઘણી સાયકોલોજીકલ થેરાપી તેમજ અમુક જીવનશૈલી માં પરિવર્તન ઉપયોગી બને છે.

સાયકોલોજીકલ થેરાપી :-

1) CBT ( cognitive behaviour therapy ) :-

આ પ્રકારની ઉપચાર અંતર્ગત નકારાત્મક વિચારના દાખલાઓને ઓળખવા અને બદલવા શીખવાની પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જે ઘણીવાર હતાશાની લાગણીઓને જીતવામાં મદદરૂપ બને છે.

2) IPT ( interpersonal therapy ) :-

આ ઉપચારમાં સંબંધો અને સંદેશાવ્યવહારમાં સમસ્યાઓ ઓળખવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે અને પછી તમે અન્ય લોકો સાથે કેવી રીતે સંપર્ક કરો છો અને કેવી રીતે સંપર્ક કરો છો તેમાં સુધારણા કરવાના માર્ગો શોધવામાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

જીવનશૈલી માં બદલાવ:-

આ પ્રકારની ઉદાસીનતા તરફ તાત્કાલિક ધ્યાન ન દેવામાં આવેતો તેની અસરો લાંબી છે, જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન અને તમારી તબીબી સારવાર સાથે સ્વ-સંભાળને શામેલ કરવાથી તેનો ઉપચાર થઈ શકે છે. કેટલીક વસ્તુઓ કે જે તમે કરી શકો છો તે મદદરૂપ બનશે.

#આલ્કોહોલ અને અન્ય પદાર્થોથી દૂર રહેવું.

#દૈનિક દિનચર્યાઓ બનાવો જે તમારા દિવસની રચનામાં સહાય કરે છે.

#તંદુરસ્ત આહાર લો.

#ઊંઘ માટેનું શેડ્યૂલ સ્થાપિત કરો.

#દરરોજ નિયમિત કસરત કરો.

#મિત્રો સાથે તેમજ પરિવાર સાથે સમય પસાર કરો.

#ધ્યાન જેવી તણાવ વ્યવસ્થાપન તકનીકોનો ઉપયોગ કરો.

# કામમાં વ્યસ્ત રહો

# આળસ આવતી હોય તે છતાં કઈક કામ કરતા રહો

ડિપ્રેશન અને ડાયસ્થેમિયા વચ્ચેનો તફાવત

વ્યક્તિમાં ડિપ્રેશનના લક્ષણોનો સમયગાળો વધુ હોય છે. ત્યારે વ્યક્તિ ડિપ્રેશન માં છે જેમ કહી મન ઉદાસ રહેવું, રડવાનું મન થવું, એકાગ્રતા ઘટી જવી , થાક, ભૂખ વધુ કે ઓછી લાગવી, આત્મહત્યાના વિચાર આવવા, ઊંઘ માં ખલેલ વગેરે જોવા મળે છે.ડિપ્રેશનમાં આવતા પોતાના રોજિંદા કાર્યો કરવા પણ વ્યક્તિ સક્ષમ રહેતો નથી. તે નોકરી કરવા કે અમુક સામાજિક. પ્રસંગોમાં હાજરી પણ આપી શકતો નથી અને સામાન્ય રીતે જોતાં આપણે તેને ઓળખી શકીએ છીએ કે તે દુઃખી કે ઉદાસ છે.

જ્યારે ડાયસ્થેમિયામાં વ્યક્તિ પોતાનું રોજિદું કામ વ્યવસ્થિત રીતે કરે છે તેમજ સામાજિક કાર્યોમાં પણ ભાગ લે છે. જીવન ના દરેક ક્ષેત્રમાં સફળતા પ્રાપ્ત કરે છે બીજાની નજરે તે ખુશ જ લાગે છે વ્યક્તિ પોતે ખુશ જ હોતો નથી. આમ, ડિપ્રેશનના લક્ષણ ડાયસ્થેમિયા માં જોવા મળે છે. ડિપ્રેશનની શરૂઆત જ છે તેમ કહી શકાય પણ ડાયસ્થેમિયાની યોગ્ય સમયે ઓળખ કરી ડિપ્રેશનથી બચી શકાય છે.

સર્વે: ટ્રાઇકોટિલોમેનિયામાં દર્દીને વાળ તોડતાં પહેલાં સ્ટ્રેસનો અનુભવ થાય છે

સર્વે: ટ્રાઇકોટિલોમેનિયામાં દર્દીને વાળ તોડતાં પહેલાં સ્ટ્રેસનો અનુભવ થાય છે

રાજકોટમાં સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી દ્વારા ટ્રાઇકોટિલોમિયા અંગે સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. જેમાં ટ્રાઇકોટિલોમિયાનો રોગ બાળકોમાં જોવા મળે છે. જેમાં બાળકને વાળ ખેંચવાની ટેવ હોય છે, આ વિકૃતિને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘ટ્રાઇકોટિલોમેનિયા’ કહે છે.

• દર્દીને વાળ તોડતાં પહેલાં સ્ટ્રેસનો અનુભવ

• આ વિકૃતિને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘ટ્રાઇકોટિલોમેનિયા’ કહે છે

• ટ્રાઇકોટિલોમિયા એ એક પ્રકારનું આવેગ નિયંત્રણ છે

રાજકોટ: ટ્રાઇકોટિલોમિયા(Trichotillomania ) એ એક પ્રકારનું આવેગ નિયંત્રણ છે. આ પ્રકારની બીમારીમાં રોગીને પોતાના વાળને ખેંચવાની પ્રવૃત્તિ એ આવેગ નિયંત્રણની વિકૃતિ છે. ટ્રાઇકોટિલોમેનિયામાં દર્દીને વાળ તોડતાં પહેલાં સ્ટ્રેસનો અનુભવ થાય છે, પણ તોડવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન અને પછી એને ખૂબ રાહતની લાગણી થાય છે. આ રાહતનો આનંદ એને વારંવાર વાળ તોડવાની પુનરાવર્તિત ક્રિયા તરફ દોરી જાય છે. આ વિકૃતિને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘ટ્રાઇકોટિલોમેનિયા’ (Trichotillomania )કહે છે.

બાળક સમજ્યા વિના વાળ તોડ્યા કરતું હોય છે

ટીવી જોતી વખતે, જમતી વખતે, અન્ય સાથે વાતો કરતી વખતે બાળક સમજ્યા વિના વાળ તોડ્યા કરતું હોય છે. પાચન સમસ્યાઓ, આવેગાત્મક સમસ્યાઓ જોવા મળે છે તેમજ સામાજિક સંબંધો અને મિત્રો કે અન્ય સાથે સામાજિક સંપર્ક જાળવવામાં ગંભીર મુશ્કેલીઓ થાય છે. તેઓ ઘણીવાર મજાકનો શિકાર બને છે. જે 4 ટકા જેટલી વસ્તીને અસર કરી શકે છે.પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં 4 ગણી વધુ અસર થાય છે

પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં 4 ગણી વધુ અસર થાય છે

આ બીમારીની પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં 4 ગણી વધુ અસર થાય છે. આ તકલીફ તરુણાવસ્થામાં ખાસ કરીને 17 વર્ષથી નાનાં બાળકોમાં જોવા મળે છે. લગભગ 20ટકા લોકો કે જે ટ્રાઇકોટિલોમેનીયા (Trichotillomania ) ધરાવે છે. વાળને કાઢીને તેને પછી વાળ ખાય છે. તેને 'ટ્રાઇકોફેગિયા' કહેવામાં આવે છે.

કોઈ બીજી રીતે પણ જાતને નુકસાન પહોંચાડવાની ટેવો હોય છે

તે પાચનક્રિયાની સમસ્યાઓ પેદા કરી શકે છે. એ ક્યારેક ગુસ્સામાં દિવાલ પર માથું પછાડે છે તેમજ નખ કરડે, જ્યાં ને ત્યાં શરીર પર વધુ પડતું ખંજવાળવાનું કે ખોતરવાનું વર્તન પણ દેખાય છે. કોઈ બીજી રીતે પણ જાતને નુકસાન પહોંચાડવાની ટેવો હોય છે.

ટ્રાઇકોટિલોમેનિયાવાળાની જીવનની ગુણવત્તા ઓછી હોય છે

ટ્રાઇકોટિલોમેનિયાવાળા કેટલાક લોકોને ચિંતા, ધ્યાન, હાયપરએક્ટિવિટી ડિસઓર્ડર (એડીએચડી) અને હતાશા, બાધ્યતા મનોગ્રસ્તિ વિકાર (OCD)માં સમાવેશ કર્યો છે. ટ્રાઇકોટિલોમેનિયા(Trichotillomania )વાળાની જીવનની ગુણવત્તા ઓછી હોય છે.

માતા-પિતાએ શું કરવું જોઈએ?

માતા-પિતાએ તેમના બાળકનું નિરીક્ષણ કરવું, તેનામાં કોઈ એવી વિકૃતિના લક્ષણો જણાય તો તરત જ કોઈ ચિંતા કે ગભરાહટ વગર મનોવૈજ્ઞાનિકનો સંપર્ક કરવો જેથી યોગ્ય સારવાર કરી શકાય અને વિકૃતિને દૂર કરી શકાય.

સારવાર

• કેટલાક લોકો જાણતા નથી હોતા કે તે એક માનસિક વિકૃતિ છે તેઓ એવું સમજે છે કે, વાળ ખેંચવી એ કોઈ ખરાબ ટેવ છે તેમજ અન્ય કારણોસર સારવાર લેવાનું ટાળે છે. છતાં જાગૃત વ્યક્તિ મનોવૈજ્ઞાનિકનો સંપર્ક કરે છે.

• હિપ્નોથેરાપી અને બીહેવીયર થેરાપીથી અચેતન માનસની ભય ગ્રંથિઓને દૂર કરી તેની સારવાર કરવામાં આવે તો મોટાપ્રમાણમાં ફાયદો થાય છે.

• ટેવ રીવર્સલ થેરાપી (એચઆરટી), જે એક પ્રકારની બીહેવીયર થેરાપી છે, તે ટ્રાઇકોટિલોમિયાની સારવારમાં અસરકારક છે.

• એચઆરટીમાં પાંચ તબક્કાઓ શામેલ છે. જેમ કે, સ્વ જાગૃતિની તાલીમ, વ્યક્તિ વાળ ખેંચવાની વર્તણૂકને અલગ વર્તણૂકથી બદલવાની પ્રેક્ટિસ, વ્યક્તિને અન્ય પ્રવૃત્તિઓ અને વર્તનમાં વ્યસ્ત રાખવું, પરિવારના સભ્યો અને મિત્રો દ્વારા પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન આપવું, રાહત તાલીમ એટલે કે વ્યક્તિ ધ્યાન અને ઊંડા શ્વાસોશ્વાસની ક્રિયા કરાવવી, સામાન્યીકરણ તાલીમ એટલે કે વ્યક્તિ વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં તેમની નવી કુશળતા અંગે શીખવાનો પ્રયાસ કરાવવાથી વિકૃતિને દૂર કરી શકાય છે.

• એચઆરટી ઘણીવાર અસરકારક છે અને મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં તે પ્રથમ લાઇનની સારવાર છે. છ-સાત વર્ષની ઉંમર પહેલાં જો વિકૃતિ દેખાય તો સારવાર ઝડપથી થઈ શકે છે. તેર વર્ષની ઉંમર પછી આ વિકૃતિ દેખાય તો તેની સારવાર લાંબી ચાલે છે.

ડેમોફોબિયા - ભીડનો ભય

ડેમોફોબિયા - ભીડનો ભય

સર્વે:કોરોના બાદ 70.4% લોકોને ભીડવાળી જગ્યાએ જતા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે, 65%ને કોઈના ઘરે જવામાં ભય લાગે છે, આ બીમારીનું નામ ડેમોફોબિયા

મનોવિજ્ઞાન ભવન દ્વારા 621 લોકો પર સર્વે કરાયો, જેમાં ચોંકાવનારા તારણો સામે આવ્યા

હાલ વર્તમાનપત્ર અને ટીવીમાં જોઈએ છીએ કે લોકો પ્રવાસના સ્થળે ઉમટી પડ્યા છે અને લોકોએ ભેગા થવાનું શરૂ કર્યું છે. પણ જેના ઘરમાં લોકોએ કોરોના ભોગવ્યો અને કોઈનું મૃત્યુ થયું તે પરિવારનું દર્દ અલગ છે. તેઓ આજે પણ ભયના ઓથાર હેઠળ જીવતા હોય છે. ગુગલ ફોર્મના માધ્યમ દ્વારા એવા લોકો પાસેથી જેમના ઘરમાં કોરોના આવ્યો હોય અથવા કોઈનું મૃત્યુ થયું હોય તેવા લોકો પાસેથી માહિતી એકઠી કરવા માટે મનોવિજ્ઞાન ભવનની વિદ્યાર્થીની ભટ્ટ કર્તવીએ ડો. ધારા આર.દોશીના માર્ગદર્શન હેઠળ ગુગલફોર્મ દ્વારા 621 લોકો પાસેથી માહિતી એકઠી કરી. જેમાં કોરોના બાદ 70.4% લોકોને ભીડવાળી જગ્યાએ જતા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે છે અને 65%ને કોઈના ઘરે જવામાં ભય લાગે છે.

મનોવિજ્ઞાન ભવનના સર્વેમાં પૂછાયેલા સવાલો

પ્રશ્ન: કોરોના સમય પહેલા તમને ભીડમાં જવું અને લોકો સાથે રહેવું ગમતું હતું?

જવાબ: 77.8% ના મતે 'હા' અને 22.2% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: શું હવે ક્યારેક 10થી15 લોકો ભેગા થયા હોય ત્યાં જતા પણ ભય લાગે છે?

જવાબ: 60% ના મતે 'હા' અને 40% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: ભીડમાં જવાનું તમે ટાળો છો?

જવાબ: 85.2% ના મતે 'હા' અને 14.8% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: કોઈ દુકાનમાં ખરીદી કરવા જાવ અને 2કે 3 ગ્રાહક હોય તો પણ ત્યાં જવાનું ટાળો છો?

જવાબ: 51.9% ના મતે 'હા' અને 48.1% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: ફરવા જવામાં કે કોઈના ઘરે જવામાં ભય લાગે છે?

જવાબ: 65% ના મતે 'હા' અને 35% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: તમારા ઘરે કોઈ મહેમાન આવે તો ભય લાગે છે?

જવાબ: 55.6% ના મતે 'હા' અને 44.4% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: ભીડ વાળી જગ્યાએ જતા શ્વાસ લેવામાં પણ ક્યારેક તકલીફ પડે છે?

જવાબ: 70.4% ના મતે 'હા' અને 29.6% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: વર્તમાન પત્રમાં ભીડ જોતા કોરોનાના વિચાર આવવા લાગે છે?

જવાબ: 51.9% ના મતે 'હા' અને 48.1% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: ભીડ જોતા ગુસ્સો કાબુમાં ન રહેતો હોય એવું લાગે છે?

જવાબ: 66.7% ના મતે 'હા' અને 33.3% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: શું ભીડને કારણે માર્કેટમાં જવાનું બંધ કર્યું છે?

જવાબ: 63% ના મતે 'હા' અને 37% ના મતે 'ના'

પ્રશ્ન: ભીડના ભયને લીધે ઓનલાઈન ખરીદી શરૂ કરી છે?

જવાબ: 55.6% ના મતે 'હા' અને 44.4% ના મતે 'ના'

શું છે ડેમોફોબિયા?

ગ્રીક ભાષામાં ડેમો એટલે ભીડ અને ફોબિયા એટલે ડર. ડેમોફોબિયા એટલે ભીડનો ભય. જેને બીજા એન્કોલોફોબિયાના નામથી પણ ઓળખાય છે. હાલ કોરોના કાળ ઘણા લોકો ડેમોફોબિયા એટલે કે ભીડના ભયનો ભોગ બન્યા છે. આ ફોબિયાથી પીડાતા લોકો ભીડ અથવા લોકોને જોઈને અકારણ અને અતાર્કિક ભયનો અનુભવ કરે છે. ઉપરાંત ભીડને જોઇને ચિંતાનો અનુભવ કરે છે. ડેમોફોબિયાની પ્રતિક્રિયા શારીરિક તેમજ માનસિક બંને જોવા મળે છે.

લક્ષણો

• ભીડને જોઈને છાતીમાં દુખાવો થવો, શ્વાસ ચડવો કે શ્વાસ ઝડપી થવો.
• હૃદયના ધબકારા વધી જવા
• શરીરમાં ધ્રુજારી આવવી
• પરસેવો વળવો
• ગભરામણ થવી
• અસ્વસ્થતાનો અનુભવ થવો
• વધારે ચિંતાનો અનુભવ થવો
• ભીડને જોઇને અકારણ ભય લાગવો
• પોતાની લાગણીઓ કે વાત ને રજૂ ન કરી શકે
• એકાંત વધારે ગમે

કારણો

ડેમોફોબિયા પાછળ ઘણાં કારણો જવાબદાર હોય શકે છે જેમકે કોઈ ઘટના કે બનાવ, મગજના રસાયણોમાં ખામી વગેરે. હાલના સમયે કોરોના જેવા રોગના કારણે લોકો, લોકો થી દૂર થયા છે. લોકો સાથે મળવાથી કે વધારે લોકો ને જોઈ ને ઘણા લોકોને ચિંતા નો કે ગભરામણ નો અનુભવ થાય છે જેથી ઘણા લોકો આ સમયે ડેમોફોબિયા નો ભોગ બન્યા છે. છેલ્લા દોઢ વર્ષથી ઘણા લોકો કોરોનાને કારણે આખો દિવસ ઘરમાં રહેતા થયા છે, ઘરે બેસીને કામ કરતા થયા છે, બાળકો શાળાએ જતા કે શેરીમાં રમવા જતા અટકી ગયા છે અને ઘરમાં પુરાયા છે.

ઊંડી અસર મગજ પર પડે છે

વૃદ્ધો જે પોતાની ઉંમરના લોકો સાથે બેસીને સત્સંગ કરતા કે મંદિરે જતા એ પણ ઘરમાં પુરાયા છે. ગૃહિણીઓ પણ જે પોતાની સહેલીઓ કે પરિવાર સાથે બહાર જતી તેના બદલે ઘરમાં પુરાઈ ગઈ છે. આ બધી બાબતો ડેમોફોબિયા ને પ્રેરે છે. આ સિવાય ટેલિવિઝન, સોશિયલ મીડિયા, મેગેઝિન, ન્યુઝ પેપર, ફોનની કલરટયુન માં, રસ્તાઓ પરના સ્પિકરોમાં વગેરે જગ્યાઓ એ સતત સોશિયલ ડિસ્ટન્સ ના નિયમ ને પાલન કરવાનો સંદેશ મળે છે ઉપરાંત વધારે લોકો ભેગા થાય તો તેની સજા આપવામાં આવે છે વગેરે બાબતોની ઊંડી અસર મગજ પર પડે છે જે ડેમોફોબિયા જેવા અસાધારણ અને અતાર્કિક ભયને પ્રેરે છે.

નિષ્ણાતની મદદ જરૂરી બને છે

આવા અસાધારણ ભય નો અર્થ એ નથી કે જે વ્યક્તિ નબળી છે અથવા ગાંડી છે. આથી આવું કંઈ જ ન વિચારતા યોગ્ય સમયે યોગ્ય નિષ્ણાંતની સલાહ અને મદદ લેવી એ ખૂબ જરૂરી છે. મનોવૈજ્ઞાનિક, સલાહકાર કે મનોચિત્સકની સલાહ કોઈ જ સંકોચ વગર લેવી એ ખૂબ જરૂરી છે. ડેમોફોબિયા એ વ્યક્તિના રોજિંદા કાર્યોમાં પણ ખલેલ પહોચાડે છે. શાળા, ઓફિસ, સામાજિક મેળાવડો વગેરે જગ્યાએ વ્યક્તિ અસમર્થતા અનુભવે છે. પોતાનું કાર્ય કે ફરજ યોગ્ય રીતે નિભાવી શકતા નથી આથી નિષ્ણાંતની મદદ જરૂરી બને છે.

માદક પદાર્થોના દુરૂપયોગ માટે પણ પ્રેરાય

ભીડનો ભય અન્ય ઘણી સમસ્યાઓનો પણ પ્રેરે છે જેમ કે, મૂડ ડિસઓર્ડર (મનોદશા વિકૃતિ), ઉદાસીનતા, અસ્વસ્થતા અને આત્મઘાતી વિચારધારા સહિત સામાજિક એકલતા, સંબંધોમાં એકલતા અને અનેક સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે. ઘણી વખત વ્યક્તિ પોતાના ભય ને ઓછો કરવા દારૂ અથવા માદક દ્રવ્યો સાથેના પદાર્થોના દુરૂપયોગ માટે પણ પ્રેરાય છે.

ઉપચાર

મનોવિજ્ઞાનના ડેમોફોબિયા દૂર કરવા માટે અનેક તકનીકો નો ઉપયોગ થાય છે. ખાસ કરીને ટોક થેરાપી ( Talk therapy ) દ્વારા ઝડપી પરિણામ મેળવી શકાય છે. આ સિવાય કાઉન્સેલિંગ દ્વારા વ્યક્તિની ભીડ પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા, વિચારધારા, માન્યતા, પૂર્વગ્રહો વગેરે ને બદલવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે.

પાયરોમેનિયા - આવેગ નિયંત્રણ ડિસઓર્ડર

પાયરોમેનિયા - આવેગ નિયંત્રણ ડિસઓર્ડર

લોકડાઉન-કરફ્યુમાં 54% તરૂણો કારણ વિના ગાળાગાળી-મારામારી કરતા થયા, જાણો કેમ

મનોવિજ્ઞાન ભવનના અધ્યક્ષ ડોક્ટર યોગેશ જોગસણના માર્ગદર્શનમાં એન.આર. પટેલ અને જાદવ તૌફીકે વાલીઓ, યુવાનો, તરૂણો સહિતનાં કુલ 940 વ્યક્તિઓને રૂબરૂ મળી એક સર્વે કર્યો છે. આ સર્વેમાં લોકડાઉન અને કરફ્યુ દરમિયાન છેલ્લા દોઢેક વર્ષમાં પાયરોમેનિયાનો ફેલાવો વધ્યો હોવાનું સામે આવ્યું છે. જેમાં 54% તરૂણો કારણ વિના ગાળાગાળી-મારામારી કરતા થયા હોવાનું અને 36% યુવાનોમાં આવેગ પર નિયંત્રણનો અભાવ હોવાનું ચોંકાવનારું તારણ સામે આવ્યું છે. પાયરોમેનિયા આવેગ નિયંત્રણ ડિસઓર્ડર છે. જે તરૂણો અને યુવાનોમાં સતત સ્ટ્રેસ અને ભયથી વધ્યો છે. કેટલાક તરુણો અને યુવાનોને કારણવગરની મારામારી કે ગાળાગાળી કરતા આપણે જોયા છે. આ કુસંસ્કાર કરતા માનસિક બીમારી વઘુ છે. કાચ ફોડતી ગેંગ, વાહનની કતારને પાડી આનંદ લેતા તરૂણો, કોઈ ઘરના કાચ ફોડવાની વૃત્તિ વિગેરે લક્ષણો આ રોગનાં દર્દીઓમાં જોવા મળે છે. છેલ્લા દોઢ વર્ષમાં યુવાનો અને તરૂણોમાં આવેગ નિયંત્રણ વિકૃતિઓ વધી છે તે કહેવામાં સહેજ પણ અતિશયોક્તિ નથી.

પાયરોમેનિયા ધરાવતા વ્યક્તિમાં પરિણામોને ધ્યાનમાં લીધા વિના, હાનિકારક કે ગેરકાયદેસર કૃત્ય કરવાની અનિયંત્રિત જરૂરિયાતની હાજરી હોય છે. આ રોગને ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર (ડીએસએમ -5) માં ઇમ્પલ્સ કન્ટ્રોલ ડિસ ઓર્ડર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે. જે એક આવેગ નિયંત્રણ વિકાર છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ તેની વિનાશક ઇચ્છા અથવા આવેગનો પ્રતિકાર કરવામાં અક્ષમ હોય છે. કેટલાક લોકોને કોઈપણ વસ્તુને દરેક સમયે આગ લગાડવાનું વિચારે છે, તે જે એક માનસિક વિકાર (મેન્ટલ ડિસઓર્ડર) છે, તેને જ મનોવિજ્ઞાનમાં પાયરોમેનિયા કહે છે.

પરિસ્થિતિ ત્યારે વધુ ખતરનાક બની જાય છે, જ્યારે આગ લગાડવાનું વિચારે ત્યારે તે શરૂ કરી દે છે. વિશેષ બાબત એ છે કે, જે લોકો આ ડિસઓર્ડરથી પીડાય છે, તે કામ કરવું તેમના માટે મજબૂરી બની જાય છે. જો તેઓ આ કામ ન કરે અથવા કામ કરવાનું બંધ કરે તો બેચેની, ગભરાહટ, અનિચ્છનીય વિચારો આવવા લાગે છે, તેથી મજબૂરીમાં તે આ કામ કરે છે. અને વ્યક્તિ સમજે છે તે કામ કરવું જોખમી હોય શકે છે તેમજ તે કરી રહ્યું છે તે ખોટું છે તે, જાણતા હોવા છતાં પોતાની જાતને રોકી શકતો નથી, જો કે પીડિત વ્યક્તિને પોતે વારંવાર એવું નહીં કરે, કરવાના વિચારો તેના મગજ તરફથી મળતા હોય છે.

મનોવિજ્ઞાન ભવનનાં સર્વેમાં સામે આવેલી મહત્વની બાબતો

– પાયરોમેનીયા ધરાવતા લગભગ 90% વ્યક્તિઓ યુવાન પુરુષો છે.

– જેને પાયરોમેનીયા હોય છે તે દર 6 અઠવાડિયાની આસપાસ આ અસામાન્ય વર્તન શરૂ કરે છે.

– લક્ષણો તરુણાવસ્થા દરમિયાન શરૂ થઈ શકે છે અને પુખ્તાવસ્થા સુધી અથવા ત્યાં સુધી ચાલે છે.

– પાયરોમેનિયાની શરૂઆત 3 વર્ષની ઉંમરે થઈ શકે છે.

પાયરોમેનિયા લાગુ પડવાના મુખ્ય કારણો

જે વ્યક્તિ આવેગાત્મક સમસ્યાઓથી પીડાય છે અને વ્યક્તિગત રીતે ભૂતકાળમાં કેટલીક બાબતોને લઈને હતાશા, ચિંતા, ડિપ્રેશનનો ભોગ બનેલ હોય છે, તેના કારણે વ્યક્તિમાં રોષ પેદા થાય છે. આ અવ્યવસ્થામાં, અસંતોષકારક વ્યક્તિત્વની હાજરી પ્રવર્તતી રહે છે, તેમજ સરેરાશથી આઇક્યુ ઓછો હોવો, (જો કે આ બધા કિસ્સાઓમાં સાચું નથી) બાળપણમાં દુર્વ્યવહાર ભોગ બનવું, જાતીય શોષણનો ભોગ બન્યા હોય, ઉચ્ચ સ્તરે હતાશા, આવેગ નિયંત્રણનો અભાવ, હીનતાભાવ, પોતાના મૂલ્યને વધારવાની તીવ્ર ઈચ્છા, માનસિક અસ્વસ્થ હોવું, મગજના રસાયણો, વધુ સમય તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો, અથવા આનુવંશિકતાના કેટલાક અસંતુલનને સંબંધિત હોઈ શકે છે.

સંશોધનોના આધારે કેટલાંક કારણો જાણવા મળે છે. જેમ કે, ડ્રગ્સનો દુરૂપયોગ, સામાજિક કુશળતા અથવા બુદ્ધિ ખામી, હેતુપૂર્વક એક કરતા વધારે જગ્યાઓ પર આગ લગાડવી, આગ લગાડતા પહેલા તીવ્ર તણાવની સ્થિતિ, આગ લગાડીને અથવા આગ જોઈને આનંદનો અનુભવ કરવો, એક પ્રકારના લાભ મેળવવા (પૈસાની જેમ), વૈચારિક કારણોસર ગુસ્સો અથવા વેર વ્યક્ત કરવા, અન્ય ગુનાહિત કૃત્યને આવરી લેવા માટે, પોતે અન્યથી અલગ છે તેવું બતાવવા માટે અને અન્ય માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બનવા તેમજ ન્યુરોબાયોલોજીકલ સ્તરે જોઈએ તો, મગજમાં રહેલ ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સ જેમકે, સેરોટોનિન અને ડોપમાઇન અને પ્રમાણ ઘટવું, તેવી જ રીતે, આવેગો અને લાગણીઓના સંચાલનને કારણે ટેમ્પોરલ લોબ-લિમ્બીક સિસ્ટમમાં અવ્યવસ્થા, અને ફ્રન્ટલ લોબ અને ઓર્બિટોફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ જે વર્તન અવરોધવાની પ્રક્રિયાને ખાસ અસર કરે છે.

આ આવેગ નિયંત્રણ મેળવવું અને મનોચિકિત્સા

આવેગ નિયંત્રણ, આત્મ-નિયંત્રણ કરવુ, મનો-શિક્ષણ, સમસ્યા હલ કરવાની કુશળતા, આંતર વ્યક્તિત્વપૂર્ણ સંચાર વ્યૂહરચના શીખવી, અને ક્રોધ, ગુસ્સાનું નિયમન કરવું, સંઘર્ષનું નિરાકરણ જલ્દી લાવવું, જ્યારે કેટલાક કિસ્સાઓમાં, મનોરોગ ચિકિત્સાને ડ્રગ થેરેપી સાથે જોડીને આ ઇમ્પલ્સ નિયંત્રણના અભાવની સારવાર આપવામાં આવે છે. પિરોમેનીયા એ એક દુર્લભ વિકાર છે. તેની સારવાર મુખ્યત્વે બોધનાત્મક-વર્તણૂકીય ઉપચાર, મનોવૈજ્ઞાનિક વર્તન સુધારણા તકનીકીઓ, વિરોધાભાસી નિરાકરણ તકનીકીઓ, તણાવના સ્તરની સ્વ-તપાસ અને ડીપ મસલ્સ રિલેક્સશન ટેક્નિક દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ તકનીકો વ્યક્તિની સમસ્યાનો સામનો કરવામાં મદદરૂપ બને છે. અને કેટલીક વખત એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ, જેમ કે પસંદગીયુક્ત સેરોટોનિન રીઅપપેક ઇન્હિબિટર(એસએસઆરઆઈ) ચિંતા વિરોધી દવાઓ કે એન્ટિપાયલેપ્ટિક દવાઓ આપવી પડે છે. તેમજ યોગ, ધ્યાન, પ્રાણાયામ પણ આ રોગનો ઈલાજ કરવામાં મદદરૂપ બને છે.

સ્પર્શનો ભય (Haphephobia)

સ્પર્શનો ભય (Haphephobia)

કોરોના બાદ 60%થી વધુ લોકો અજાણી જગ્યાએ સ્પર્શ કરતા પણ ડરે છે ! સર્વેમાં ચોંકાવનારૂ તારણ બહાર આવ્યું

• સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના સર્વેમાં બહાર આવી ચોંકાવનારી વિગતો
• ફોબિયાથી વ્યક્તિ અન્યના સ્પર્શથી સખત ભયનો અનુભવ કરે છે.

કોરોના મહામારી બાદ લોકોની માનસિકતા બદલાઈ ગઈ છે. અને તેમાં વિવિધ પરિવર્તનો જોવાઈ રહ્યા છે. ત્યારે જ સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીનાં કાઉન્સેલિંગ સેન્ટર પર આવેલા કેસનું વિશ્લેષણ અને ગુગલફોર્મના માધ્યમ દ્વારા મનોવિજ્ઞાન ભવનની વિદ્યાર્થીની ભટ્ટ કર્તવીએ ડો. ધારા આર. દોશીના માર્ગદર્શનમાં 630 જેટલા લોકો કે જેમાં 230 પુરુષો અને 400 સ્ત્રીઓ સામેલ છે. તેના પર ખાસ સર્વે કર્યો હતો. આ સર્વેમાં કોરોના બાદ 60%થી વધુ લોકો અજાણી જગ્યાએ સ્પર્શ કરતા પણ ડરી રહ્યા હોવાનું ચોંકાવનારું તારણ સામે આવ્યું છે.

જાણો શુ છે Haphephobia (સ્પર્શનો ભય)

Haphephobia એટલે સ્પર્શ થવાનો ભય છે. આ ફોબિયાથી વ્યક્તિ અન્યના સ્પર્શથી સખત ભયનો અનુભવ કરે છે. આ સ્પર્શના ભયથી પીડાતી વ્યક્તિને જો કોઈ સ્પર્શ થાય તો તેમને શરીરમાં લકવો થઈ જશે અથવા પોતાને કોઈ રોગ થશે તેવો ભય લાગે છે. હાલ કોરોનાનો માનસિક ભય ઘણા લોકોને અસ્વસ્થ કરી રહ્યો છે. આ ભયના પરિણામ ઘણા અલગ અલગ સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે. જેમાં એક Haphephobia એટલે કે સ્પર્શનો ભય છે. હાલ સામાજિક અંતરના નિયમ વિષે દિવસ રાત સાંભળવા મળતું હોય છે. સાથે જ કોરોના નો રોગ એકબીજાને સ્પર્શ કરવાથી ફેલાય છે એ વાત હાલ દરેક લોકો સુધી પહોંચી છે. જેને લઈ ઘણા લોકોમાં સ્પર્શનો ભય ફેલાયો છે.

આવા હોય છે Haphephobia (સ્પર્શનો ભય)નાં લક્ષણો

સ્પર્શના ભયથી પીડાતી વ્યક્તિઓ કોઈ સ્પર્શ થવાથી વિવિધ શારીરિક માનસિક તકલીફ અનુભવે છે જેમકે, ગભરામણ થવી, હૃદયના ધબકારા વધવા, બેભાન થઈ જવું, ઉબકા આવવા, ચીડ ચડવી, ચિંતાનો હુમલો આવવો, સૂગ આવવી વગેરે… આ સિવાય સ્પર્શ થવાથી સખત ચિંતાનો અનુભવ કરે છે. ઉપરાંત ક્યાંક ભૂલથી કોઈ વસ્તુ અથવા વ્યક્તિને સ્પર્શ થઈ જશે તો! એ વાતના ભયથી પણ સખત ચિંતા વ્યક્તિ અનુભવે છે. વ્યક્તિ માત્ર સ્પર્શ થવાથી સતત અને અકારણ ભય અનુભવે છે. આ અતાર્કિક ભયથી વ્યક્તિ પોતાની રોજિંદી જિંદગી પણ વ્યવસ્થિત જીવી શકતો નથી. તો રોજિંદા કર્યો પણ યોગ્ય રીતે કરી નથી શકતા. આવી વ્યક્તિ હંમેશા સ્પર્શની શક્યતા હોય તેવી પરિસ્થિતિ ટાળે છે.

Haphephobia(સ્પર્શનો ભય)નાં મુખ્ય કારણો

Haphephobia જેવો અકારણ અને અતાર્કિક ભય વિકસવા પાછળ ઘણાં કારણો જવાબદાર હોય શકે છે જેમકે, ભૂતકાળનો કોઈ અનુભવ, ભૂતકાળની ઘટના, કોઈ ભય મગજમાં બેસી ગયો હોય વગેરે ઘણા કારણો જવાબદાર હોય શકે છે. આ સર્વે મુજબ મહિલાઓમાં પુરુષોની તુલનાએ બમણાથી વઘુ સ્પર્શનો ભય હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. સ્ત્રીઓમાં 36% જેટલો તો પુરુષોમાં 11% જેટલો સ્પર્શનો ભય કોરોના કાળમાં વિકસ્યો છે. લોકોને વિવિધ પ્રશ્નો પૂછ્યા તેની ટકાવારી મુજબ આવું પરિણામ જોવા મળ્યું હતું.

સર્વે દરમિયાન લોકોને પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નો

શું કોઈ જગ્યા પર અડી ગયા પછી હાથ ધોઈ નાખો છે?

69.2 % હા અને 30.8% એ ના કહ્યું

કોઈ જગ્યાએ અડ્યા પછી હાથ ન ધોવો તો બેચેની રહે છે?

61.5% એ હા અને 38.5% એ ના કહ્યું

પહેલા કરતા હાલના સમયમાં સફાઈ કરવાની બાબતમાં વધારો થયો છે?

80.8% એ હા અને 19.2% એ ના કહ્યું

આશરે દિવસમાં કેટલી વખત હાથ ધોતા હશો?

40.4% એ જયારે કોઈ વસ્તુ અડીએ ત્યારે દરેક વખતે

32.7% દિવસમાં 2 થી 3 વખત, 26.9% માત્ર જમતી વખતે

કોઈ અજાણી જગ્યાએ સ્પર્શ થાય તો ભય લાગે છે ?

60% એ હા અને 40% એ ના કહ્યું

કોઈ વ્યક્તિ ભૂલથી તમને અડી જાય તો ગુસ્સો આવે છે?

65.4% એ હા અને 34.5 % એ ના કહ્યું

કોઈ અજાણી જગ્યાએથી વસ્તુ લેતા તમને ભય લાગે છે?

67.3% એ હા અને 32.7% એ ના કહ્યું

ઘરના બારી દરવાજા તમે સેનેટાઈઝ કરો છે?

71.2% એ હા અને 28.8% એ ના કહ્યું

ઘરના બારી દરવાજા ને સેનેટાઈઝ કર્યા વગર અડો તો ભય લાગે છે?

86.5% એ હા અને 13.5% એ ના કહ્યું

કોઈ વસ્તુને સ્પર્શ કર્યા પછી વારંવાર નિષેધક વિચાર આવે છે?

78.8% એ હા અને 21.2% એ ના કહ્યું

અજાણી વ્યક્તિનો સ્પર્શ થવાથી બેચેની કે ગભરામણ થાય છે?

59.6% એ હા અને 40.4% એ ના કહ્યું

ઉપચાર

ઉલ્લેખનીય છે કે, સ્પર્શના ભયને દૂર કરવા માટે મન શાંત રહે તેવો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. અને નિષ્ણાંત કે સલાહકારની મદદ લેવી જોઈએ, નિયમિત અને યોગ્ય ખોરાક અને ઊંઘ લેવી, નિયમિત કસરત કરવી તેમજ નિયમિત ધ્યાનમાં બેસવાથી સ્પર્શનો ભય દૂર થઈ શકે છે. જો કે haphephobia નો કોઈ એક ઈલાજ નથી પરંતુ તેના ઇલાજ માટેના ઘણા વિકલ્પો છે. જેમાં પણ એક્સપોઝર થેરાપી મુખ્ય છે. આ થેરાપીમાં સ્પર્શના ભયને દુર કરવા માટે વ્યક્તિને સ્પર્શનો અનુભવ ધીમે ધીમે કરાવવામાં આવે છે. સ્પર્શ પ્રત્યેના વ્યક્તિના નકારાત્મક વલણને સકારાત્મકતા માં ફેરવવામાં આવે છે. આ થેરાપી સિવાય દવાઓ અને વર્તણૂક થેરાપી દ્વારા પણ સારવાર આપવામાં આવે છે. જેમાં વ્યક્તિને સ્પર્શ બાદ કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપવી તેની તાલીમ પણ આપવામાં આવે છે.

કોરોનાએ સ્વપ્નમાં પણ ડરાવ્યા

કોરોનાએ સ્વપ્નમાં પણ ડરાવ્યા

કોરોનાએ સ્વપ્નમાં પણ ડરાવ્યા:79%ને બિહામણા સ્વપ્ન આવ્યા, એકે કહ્યું- મોક્ષરથ જોવું તે દી' ઊંઘમાં જ હું ચાલવા લાગુ, કોઈની સ્મશાનયાત્રામાં જોડાયો હોવ તેવું લાગે- સૌ.યુનિ.નો સર્વે

• 35%ને ભયને કારણે ઊંઘ ઊડી જાય, 37%ને કોઈને કહી ન શક્યા હોઈએ એવા સ્વપ્ન આવે છે

સ્વપ્ન એક એવી ઘટના છે જે આપણા બધાની સાથે થતી હોય છે. બીજા શબ્દોમાં, આપણે બધા જ લોકો સ્વપ્ન જોઈએ છીએ. ક્યારેક સ્વપ્ન સુખદ હોય છે તો ક્યારેક દુઃખદ હોય છે. ક્યારેક-ક્યારેક સ્વપ્ન મિશ્રિત હોય છે, એટલે કે તેનો અમુક ભાગ સુખદ હોય છે તો અમુક ભાગ દુઃખદ હોય છે. આ રીતે સપના આપણા જીવનનો એક ભાગ હોય જેના વિશે જાણવાની ઉત્સુકતા આપણને કાયમ હોય છે. આથી સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના મનોવિજ્ઞાન ભવનની વિદ્યાર્થીની ક્રિષ્ના કાંબરિયાએ અધ્યાપક ડો.ધારા આર.દોશીના માર્ગદર્શનમાં 1350 લોકોનો સર્વે કરી જાણ્યું કે કોરોનાના સમયે લોકોને નિષેધક સ્વપ્ન અને ડરામણા સ્વપ્નએ ક્યારેક ઊંઘમાંથી જગાડી દીધા. 79 ટકા લોકોએ બિહામણા સ્વપ્ન જોયા. એકે તો કહ્યું કે, જે દિવસે હું અંતિમયાત્રાનો રથ જોવ તે રાત્રે ઊંઘમાં જ હું ચાલવા લાગુ, કોઈની સ્મશાનયાત્રામાં જોડાયો હોવ તેવું લાગતું.

સર્વેમાં પૂછવામાં આવેલ પ્રશ્નો

શું તમને સ્વપ્ન આવે છે?

92% એ હા અને 8% એ ના કહ્યું

તમને કેવા પ્રકારના સ્વપ્ન આવે છે?

35% ભયને કારણે ઊંઘ ઊડી જાય એવા

37% એવા વિચારોના જે કોઈને કહી ન શક્યા હોઈએ એવા

15% બહુ જ આનંદ આપે એવા

10% નિષેધક

3% વિધાયક

સ્વપ્નના કારણે તમારી ઊંઘ ખરાબ થાય છે?

87% એ હા અને 13% એ ના કહ્યું

શું તમને દિવસમાં કરેલી ક્રિયાઓ અને વિચારોને અનુલક્ષીને રાત્રે સ્વપ્ન આવે છે?

78.80% એ હા અને 21.2% એ ના કહ્યું

ભૂતકાળમાં બનેલી ઘટનાઓને અનુલક્ષીને તમને સ્વપ્ન આવે છે?

75% હા અને 25% ના કહ્યું

તમે એવું માનો છો કે સવારમાં જોયેલા સ્વપ્ન સાચું થાય?

72% હા અને 28% એ ના કહ્યું

કોરોનાના કારણે તમને ડરામણા સ્વપ્ન આવ્યા છે?

79% હા અને 21% એ ના કહ્યું

લોકડાઉનના સમયે ઘરે રહેવાથી વધુ ઊંઘના કારણે સ્વપ્નમાં વધારો જોવા મળ્યો?

74.67% એ હા 25.33% એ ના કહ્યું..

તમને ક્યારેય પરિવારજનોને કોરોના થઈ જશે એવા સ્વપ્ન આવ્યા છે?

79% એ હા અને 21% એ ના કહી

તમારી તબિયત બગડી એવા સ્વપ્ન આવ્યા છે?

67% એ હા 33% એ ના કહ્યું

પ્રતિકાત્મક તસવીર.

સ્વપ્ન અંગેના મંતવ્યો

• મને વારંવાર મારા સગા વ્હાલના મૃત્યુના સ્વપ્ન જ આવે છે અને રોજ એક જ સમયે મારી ઊંઘ જતી રહે. ઘણીવાર જ્યારે કોઈના મૃત્યુ વિશે કઈ સાંભળું ત્યારે સતત થોડા દિવસે મને એવા જ સ્વપ્ન આવે છે
• જ્યારે કોઈ અંતિમયાત્રાના રથ જોવ ત્યારે ઊંઘમાં જ હું ચાલવા લાગુ જાણે કોઈની સ્મશાન યાત્રામાં હું જોડાયો હોવ
• મારી પત્નીને વારંવાર મારા મૃત્યુના જ સ્વપ્ન આવે જેથી એ મને ક્યાંય પોતાનાથી અળગો નથી થવા દેતી
• મને સતત કોઈ જગ્યાના સ્વપ્ન આવે છે જ્યાં હું કોઈ દિવસ ગઈ જ નથી પણ એ જગ્યા મને બોલાવે છે

વહેલી સવારના સ્વપ્ન તે ઊંઘમાં નથી હોતી પણ તંદ્રાવસ્થામાં હોય છે

આ સર્વે દરિયાન 81% લોકોનો સવાલ હતો કે વહેલી સવારના સ્વપ્ન સાચા પડે એ માન્યતા સાચી કે ખોટી છે. મનોવિજ્ઞાન ભવનના અધ્યક્ષ ડો. યોગેશ જોગસણ આ માન્યતા વિશે જણાવે છે કે, વહેલી સવારના સ્વપ્ન તે ઊંઘમાં નથી હોતી પણ તંદ્રાવસ્થામાં હોય છે, એટલે કે વ્યક્તિ સંપૂર્ણ સૂતો નથી અને જાગતો પણ નથી. તે અર્ધજાગ્રત અવસ્થામાં હોય છે. આ અવસ્થામાં તે પોતાના ભવિષ્ય વિશે જુદી જુદી કલ્પના કરતો હોય છે. એ કલ્પના કે વિચાર તેનું જીવનનું લક્ષ્ય બનતું હોય છે એ રીતે વહેલી સવારના કેટલાક સ્વપ્ન સાચા પડતા હોય છે.

સ્વપ્નની વિશેષતાઓ

પહેલા સ્વપ્નને નિરર્થક માનવામાં આવતા હતા. પરંતુ મનોવિજ્ઞાનના પ્રયોગોએ પુરવાર કર્યું કે, સ્વપ્ન નિરર્થક ન હોતા એક સાર્થક પ્રક્રિયા છે. જેના આધારે આપણને માનસિક રોગના લક્ષણો અને તેના સ્વરૂપને સમજવામાં ઘણી મદદ મળે છે.

સ્વપ્ન સાર્થક હોય છે: 

સામાન્ય લોકો સ્વપ્નને અર્થહીન સમજે છે. પરંતુ અર્થહીન નથી હોતા. તેનો એક વિશેષ અર્થ હોય છે. મનોવિશ્લેષકોએ અનેક ઉદાહરણ આપી એ સાબિત કર્યું છે કે, સ્વપ્નનું અલગ મહત્વ અને અર્થ હોય છે.

સ્વપ્ન પ્રતિકાત્મક હોય છે: 

સ્વપ્નમાં આપણે જે કંઈ પણ જોઈએ છીએ તે હકીકતમાં અચેતનની દમિત ઈચ્છાઓનું એક પ્રતિક (ચિન્હ ) હોય છે. જોકે આ ચિન્હનો અર્થ અલગ-અલગ વ્યક્તિઓને માટે અલગ-અલગ હોય છે, માટે તેનો અર્થ સમજવો થોડો મુશ્કેલ છે. પરંતુ તેનો અર્થ સમજતા જ સ્વપ્નનો અર્થ પણ સ્પષ્ટ થઇ જાય છે. આ રીતના ચિન્હના વ્યક્તિગત ચિહ્ન કહેવામાં આવે છે. આવા ચિહ્નનનો સબંધ વ્યક્તિની અંગત ઘટનાઓ અને સાહચર્યો સાથે વધુ હોય છે.

સ્વપ્ન વિભ્રમાત્મક પ્રવૃતિના હોય છે:

સ્વપ્નમાં વ્યક્તિ જે જુએ છે કે, અનુભવ કરે છે તે એક પ્રકારનો વિભ્રમ જ હોય છે. કેમ કે નિંદ્રા ખુલતા સ્વપ્નાવસ્થાની બધી વાતો અને દ્રશ્ય ગાયબ થઇ જાય છે. હકીકતમાં સ્વપ્નના સમયે ઘટનાઓ જેટલી સાચી લાગે છે, નિંદ્રા સમાપ્ત થતા તે એટલી જ ખોટી લાગે છે. તેનાથી સ્વપ્નના વિભ્રમાત્મક સ્વરૂપનો ખ્યાલ આવે છે.

સ્વપ્ન આત્મગત અને સ્વકેન્દ્રિત હોય છે:

સ્વપ્નને સ્વગત એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કે, તેના વિષય અને ઘટનાઓ વ્યક્તિના અંગત જીવનના અનુભવોથી સબંધિત હોય છે જેનો અનુભવ માત્ર એજ વ્યક્તિને થાય છે બીજાને નહિ. સ્વપ્ન સ્વકેન્દ્રિત પણ હોય છે. કેમ કે સ્વપ્નનું કેન્દ્ર વ્યક્તિ પોતે જ હોય છે. સ્વપ્નની યથાર્થતાઓ કેન્દ્રબિંદુની અર્થહીનતામાં સમાપ્ત થઇ જાય છે.

સ્વપ્નથી ભવિષ્યના પણ સંકેત મળે છે: 

સ્વપ્નની આ વિશેષતા પર યુંગએ વધુ મહત્વ મુક્યું છે. યુંગનું કહેવું છે કે, સ્વપ્નમાં વ્યક્તિને ભવિષ્યમાં થવાવાળી ઘટનાઓનો પણ સંકેત મળે છે, માત્ર વીતેલ જીવનની દમિત ઇચ્છાઓની જ અભિવ્યક્તિ નથી થતી. યુંગએ કેટલાક ચોક્કસ પુરાવા સાથે આ યથાર્થતા અને વિશેષતા જણાવી છે.

સ્વપ્નમાં અચેતનની દમિત ઇચ્છાઓની અભિવ્યક્તિ થાય છે: 

ફ્રોઈડ સ્વપ્નની આ વિશેષતા પર સૌથી વધુ ભાર મુક્યો છે. તેઓએ કહ્યું કે, સ્વપ્નમાં વ્યક્તિ અચેતનની દમિત ઇચ્છાઓને પૂર્ણ કરે છે. આમ, સ્વપ્નની ઘટનાઓ અને વિષયોના આધારે આપણને સ્પષ્ટ રીતે અચેતનના સ્વરૂપની જાણ થાય છે. લગભગ એજ કારણ છે કે, સ્વપ્નને ફ્રોઈડ ‘અચેતનની તરફ જતા રાજમાર્ગ’ કહ્યા છે. જોકે વ્યક્તિ સ્વપ્નમાં પોતાની એ ઇચ્છાઓનો સંતોષ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. જેને તે સામાન્ય જીવનમાં સામાજિક નિયંત્રણના કારણે નથી કરી શકતા,

પ્રતિકાત્મક તસવીર.

સ્વપ્નનાં પ્રકાર

• ​​​​​​​ઈચ્છાપૂર્તિ સ્વપ્ન
• કુચિંતા(દુશ્ચીનતા) સ્વપ્ન
• દંડ સ્વપ્ન
• ભવિષ્ય તરફી સ્વપ્ન
• વિરોધ (પ્રતિરોધ) સ્વપ્ન
• સમાધાન સ્વપ્ન
• ગતિ સબંધી સ્વપ્ન