સંગીત વિષયના દસ પ્રશ્નો,જવાબ સાથે :- 

પ્ર-૧. સંગીત એટલે શું?

જ-૧. ગાયન,વાદન અને નૃત્યના સમન્વયને સંગીત કહે છે.

આ ત્રણેય કલા એકબીજાની પુરક છે.માત્ર ગાયન સાંભળો તો સૂર અને શબ્દ હશે ભલે પણ જો એમાં હાર્મોનિયમ અને તબલાંની સંગત હશે તો સોનામાં સુગંધ ભળે.તે જ રીતે નૃત્યની મુદ્રાઓ એમ ને એમ થાય અને તેણે પણ વાજીંત્રો અને ગાયન નો  સાથ મળે તો એમાં ચર ચંદ લગી જય.આથી એક કલા વિના બીજી કલા અધૂરી ગણાય.

પ્ર-૨. આરોહ એટલે શું ?

જ-૨. સ્વરોના ચડતા ક્રમ ને આરોહ કહે છે.દા.ત:

                                                        સાં

                                               ની 

                                       ધ

                               પ 

                        મ 

                ગ 

        રે 

સા  

પ્ર-૩.અવરોહ એટલે શું ?

જ-૩. સ્વરોના ઉતરતા ક્રમ ને અવરોહ કહે છે.દા.ત:

 સાં

      ની

             ધ

                  પ

                      મ

                           ગ

                               રે

                                    સા

પ્ર-૪. તાલ એટલે શું ?

ગીત ની ગતિ (speed) માપવાના સાધન ને તાલ કહે છે.

પ્ર-૫.. લય એટલે શું ?

લય એટલે તાલ ની ગતિ (speed),હવે આ લયના કુળ ૩ પ્રકાર છે:

-વિલંબિત લય,( ધીમી ગતિ)

-મધ્ય લય અને,(મધ્યમ ગતિ)

-દ્રુત લય.(ઝડપી ગતિ).

પ્ર-૬. સમ:અને ખાલી:

૧.સમ:- તાલની પહેલી માત્રા ને સમ કહે છે,અને તે બતાવતું ચિહ્ન,(×)હોય છે.

૨.ખાલી:- તાલમાં આવતી સમ પછીની બીજી મહત્વની માત્રાને ખાલી કહે છે જેમાં,તાલી આપવાની હોતી નાથ.અને તેનું ચિહ્ન,(૦) છે.

પ્ર-૭. પકડ એટલે શું ?

જ-૭. ઓછામાં ઓછા સ્વરોના ઉપયોગ થી જે રાગનું સ્વરૂપ બતાવે છે તેવા સ્વર-સમૂહ ને પકડ કહે છે.

પ્ર-૮. શુદ્ધ સ્વર કેટલા છે ?

જ-૮.સા,રે,ગ,મ,પ,ધ,ની.

સા-ષડજ,

રે- રિષભ,

ગ-ગંધાર,

મ-મધ્યમ,

પ- પંચમ,

ધ-ધૈવત,

ની-નિષાદ.

પ્ર-૯. અલંકાર કોને કહે છે ?

જ-૯. વિશિષ્ટ અને અનુક્રમ વાળી સ્વર-રચના છે તેને અલંકાર અથવા પલટા કહે છે.

પ્ર-૧૦. રાગ એટલે શું ?

જ-૧૦. જે મન નું રંજન કરે છે એટલે કે જે મન ને આનંદ આપે તેવી આરોહ અને અવરોહ વાળી અને વાદી-સંવાદી સહિતની નિયમબદ્ધ રચનાને રાગ કહે છે.

૧.મૈયા મોરી.

તું જનની મનકી અતિ ભોરી,ઇનકે કહે પતી આયો,

જીય તેરે કછુ ભેદ ઉપજ હૈ,જાન પરાયો જાયો…..

યે લે આપણી લકુટી કમલીયા,બહુત હી નાચ નચાયો,

‘સૂરદાસ’ તબ વિહંસી જસોદા,લૈ ઉર કંઠ લાગ્યો…..

૨. અબ મૈ નાચ્યો…

અબ મૈ નાચ્યો બહુત ગોપાલ.

કામ ક્રોધકો પહરી ચોલના કંઠ વિષય કિ માલ.

મહામોહ કે નુપુર બાજત નિંદા શબદ રસાલ.

ભરમ ભર્યો પખવાજ ચલત કુસંગિત ચાલ,

તૃષ્ણા નાદ કરત ઘટ ભીતર,નાનાબિધ દે તાલ.

માયા કો કટી ફેટા બાંધ્યો,લોભ તિલક હૈ ભાલ.

કોટીક કલા કાછી દીખરાઈ,જલથલ સુધિ નહિ કાલ.

‘સૂરદાસ’કિ સવઈ અવિદ્યા દૂર કરો નંદલાલ…..

3.અવગુણ ચિત્ત ના ધરો..

પ્રભુ! મોરે અવગુણ ચિત્ત ન ધરો… (ધૃવ)

સમ-દરશી હૈ નામ તિહારો,
ચાહે તો પાર કરો…પ્રભુ !

એક નદિયા એક નાલ કહાવત,
મૈલો હી નીર ભરો!
જબ મિલ કરકે એક બરન ભયે,
સુરસરિ નામ પર્યો…પ્રભુ !

ઈક લોહા પૂજા મેં રાખત,
ઈક ઘર બધિક પર્યો
પારસ ગુણ અવગુણ નહીં ચિંતવત,
કંચન કરત ખરો…પ્રભુ !

(યહ) માયા! ભ્રમ-જાલ કહાવત,
’સૂરદાસ’ સગરો;
અબ કી બેર મોહિં પાર ઉતારો,
નહિ પ્રન જાત ટરો…પ્રભુ !

૪. નીસદીન બરસત….

નિસિદિન બરખત નૈન હમારે !

મધુકર, કહિ સમુઝાઇ, સૌંહ દૈ બૂઝતિ સાંચ ન હાંસી !!

કો જનક, જનનિ કો કહિયત, કૌન નારિ કો દાસી !

કૈસો બરન, ભેષ હૈ કૈસો, કેહિ રસ મેં અભિલાષી !!

પાવૈગો પુનિ કિયો આપુનો જો રે કહૈગો ગાંસી !

સુનત મૌન હ્વં રહ્યૌ ઠગો-સૌ સૂર સબૈ મતિ નાસી !!

૫. અખિયાં…

અખિયાં હરિ દરસન કિ પ્યાસી,

દેખ્યો ચાહત કમળ નયનકો,

નીસદીન રહતઉદાસી….અખિયાં

આએ ઉધો ઘીરે ગયે આંગન,

ઝારી ગયે ગરે ફાંસી,….અખિયાં

કેસર તિલક મોતિયાન કિ માલા,

વૃંદાવન કો વાસી…..અખિયાં

કાહુ કે મનકી કોં ન જાને,

લોગન કે મન હાંસી…..અખિયાં.

સૂરદાસ પ્રભુ તુમ્હરે દરસ બિન,

લૈ હૌં કરવત કાસી…અખિયાં.

સંત સુરદાસ ના નામથી તો કોઈક જ અજાણ હશે.તેમના અનેક પદો આજે પણ ગવાય છે.તેમનો સમય (૧૪૭૯ થી ૧૫૬૩)નો ગણાયો છે.તેમનો જન્મ ગરીબ બ્રામણ કુટુંબમાં થયો હતો.જે કુટુંબ પોતાનું ભારણ પોષણ માંડ માંડ કરતુ તે કુટુંબનું ચોથું સંતાન અને તે પણ અંધ ! એ જ આપણા મહાન સંત સુરદાસ.આ અપંગ તો શું કમાઈ દેવાનો? આવું વિચારી તેની ઘરવાળાઓ એ જ ખૂબ ઉપેક્ષા કરી.બાપનો પ્રેમ તો તો આ બાળકને ક્યારેય ન મળ્યો,પણ મા તેણે ખૂબ વ્હાલ કરતી.તેને પોતાના ખોળામાં બેસાડી,હળવે સાદે ભજનો ગાતી.પાંચ-છ વર્ષનો થતામાં તો આ બાળકને આવા ભજનો મોઢે થઇ ગયા.તેના ઘર પાસેથી જે ભજન મંડળી પસાર થાય તેના ભજનો તે યાદ રાખીને ગાવા લાગ્યો.તે હમેશા મા ને કહેતો,”મા મારે આ લોકો સાથે જવું છે.”

આવા સૂર નો જન્મ દિલ્હી નજીક એક ગામમાં ઈ.સ.૧૪૭૯ માં થયો.એક શ્રીમંતે કામના બદલામાં સૂર ના પિતાને બે સોના મહોરો આપી.હવે તેણે તો ચિંતા થઇ ગઈ કે,આ મહોરો આવા ઘરમાં રાખવી ક્યા?!એટલે તેણે એ મ્હોરોને એક ચીંથરામાં બાંધીને રાખી અને સૂઈ ગયો.રાતે ઉંદરો આ ચીંથરાને તેમના દરમાં લઇ ગયા.અને સવારે શોધાશોધ થઇ ગઈ.સુરદાસે પિતાને કહ્યું કે,હું તે શોધી આપું પણ શરત મૂકી કે,’મને ઘરમાંથી જાવા દેવો.” પિતાને ક્યા વાંધો હતો?સુરદાસે આ મહોરોનું ચીંથરું શોધી આપ્યું અને તેણે ઘર છોડ્યું.મા વલોપાત કરતી કહે કે,’બેટા,તું ન જા તારી કોણ સંભાળ લેશે?’તો સુરદાસે જવાબ આપ્યો કે,” મા જે સહુની સંભાળ લે છે તે મારી પણ લેશે.”

સુરદાસ ચાલતો ચાલતો એક ગામમાં આવ્યો તે ગામમાં એક તળાવ.એ તળાવની પાળે બેઠો અને ધીમે સાદે ભજનો ગાવા લાગ્યો.તે સાંભળી એક પછી એક લોકો ભેગા થવા લાગ્યા અને તેના ભજનો સાંભળી લોકો ખૂબ જ ખુશ થયાં અને સુરદાસને એ ગામમાં જ એક ઝુંપડી બાંધી આપી.હવે તે પદો રચવા માંડ્યો અને તે પદો તેણે ગાવામાંડ્યા.એના પદોમાં ઊંડી આંતર દ્રષ્ટિ પ્રગટ થતી.લોકો પણ તેમના પદો ગાતાં,અને તેનો પ્રચાર કરતાં.આમ કરતાં કરતાં ‘સૂર’૧૮ વર્ષના થઇ ગયા.અને તેઓ ભક્ત તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા.પણ હવે તેમણે લાગ્યું કે,કોઈ જગ્યાએ ખ્યાતિમાં બંધાવું નહિ.એટલે તેમણે આ ગામ છોડ્યું અને યમુના કિનારે “ગૌઘાટ”મા રહ્યા.હવે આ ઘાટ પર રોજ મહાપ્રભુજી વલ્લભાચાર્ય આવતા.તેઓ વારંવાર સુરદાસના પદો અને ભજનો સાંભળી ખુશ થતાં.એક દિવસ તેમણે સુરદાસનું,‘મો સમ કૌન કુટિલ ખલ કામી’આ ભજન સાંભળ્યું અને તેમણે સુરદાસને શિખામણ આપી કે,”તું તારા પદો અને ભજનોમાં વિલાપ કે ક્રંદન નો ભાવ ન દર્શાવ પણ પ્રભુની લીલા,કે પ્રભુના રૂપનું દર્શન લખ.”તો સુરદાસે જવાબ આપ્યો કે,’મહાપ્રભુજી મેં તો જેનોઅનુંભાવ કર્યો છે તેનું વર્ણન કરું છું,કૃષ્ણ લીલાનો મને જાતે અનુભવ નથી”

અને મહાપ્રભુજીએ તેમને એ અનુભવ કરાવ્યો.અને “શ્રી કૃષ્ણ શરણં મમ” નો મંત્ર આપ્યો.અને સુરદાસે કૃષ્ણલીલાનું વર્ણન સાંભળીને જે પદ રચ્યું તે ભક્તિ સાહિત્યમાં અમર થઇ ગયું અને તે પદ છે,”મૈયા મોરી મૈ નહિ માખણ ખાયો”.આવા બીજા પણ પદો તે જ વખતે તેમણે રચ્યા.અને મહાપ્રભુજીએ તેમને કહ્યું કે,

“સૂર તારો જન્મ જ ગાવા માટે થયો છે.ગાઓ”.

અને બસ સુરના અનેક પદો ભજનોની ગાડી પુરપાટ દોડવા લાગી.

-અબ મૈ નાચ્યો બહોત ગોપાલ,-

“સુરદાસકી સવ ઈ અવિદ્યા દૂર કરો નંદલાલ.”અને મહાપ્રભુજી કહે કે,’સૂર હવે તમારી બધી જ અવિદ્યા દૂર થઇ ગઈ.તમે સવાલાખ પદો રચશો’.એક દિવસ સુરદાસજી જમવા બેઠાં.તેમની સેવામાં કાયમ એક છોકરો રહેતો.જયારે તેઓ જમવા બેઠાં ત્યારે ત્યાં પાણી ન હતું.તેથી તેમણે પાણી લાવવા માટે છોકરાને બુમ પડી.પણ છોકરો આવ્યો નહિ.ફરીથી તેમણે બુમ પાડી,પણ છોકરો આવ્યો નહિ,અને ક્યાંકથી કોઈ આવીને પાણી આપી ગયું.અને તે પણ સોનાની ઝારીમાં.થોડી વારે છોકરો આવ્યો અને કહે કે,’લ્યો ભગત હું પાણી આપવાનું ભૂલી ગયો હતો.”તો સુરદાસજીએ કહ્યું કે,હમણાં તો તું આપી ગયો.તો છોકરાએ કીધું કે “ના ભગત હું અહિયાં હતો જ નહિ.”ત્યારે તેમને થયું કે “તો કોણ પાણી આપી ગયું?!”અને છોકરાએ ત્યાં જોયું તો સોનાની ઝારી પડી હતી,અને પછી ખબર પડી કે,મંદિરમાંથી ઠાકોરજીની સોનાની ઝારી ગુમ છે!

સુરદાસ જી ની ૮૦ વર્ષે અચાનક તબિયત બગડી.તેમને પોતાનો અંત નજીક લાગ્યો.તેની એમને ચિંતા નહોતી,પણ તેમનો સવાલાખ પદોનો સંકલ્પ અધુરો રહેશે તેની ચિંતા વધારે હતી.તેમનાં હવે ૨૫૦૦૦ પદ બાકી હતાં અને કહેવાય છે કે,આ ૨૫૦૦૦ પદ ભગવાને “સૂર શ્યામ” ના નામે રચ્યા અને તેમનો સવાલાખ પદોનો સંકલ્પ પૂર્ણ કર્યો.છેલ્લે તેઓ મથુરા પાસે એક ‘પરાસેલી’ નામના ગામમાં રહ્યા.તેઓ ઈ.સ.૧૫૬૩ માં મૃત્યુ પામ્યા.

તેમની જીવનભરની સાધનાનો અર્ક તેમના તમામ પદ અને ભજનોમાં દેખાય છે.આજે પણ તેઓ તેમના પદો દ્વારા આપણી સાથે જ છે.

તમે વહેલા આવો તો  થોડું સારું લાગે.

આટલાં પૈસા આપેલા થોડા લેખે લાગે….કે તમે.

તમે આવો તો સૌ પહેલાં ચહા ને નાસ્તો,

પછી થોડો આરામ કરીને થોડો લઇ લ્યોને શ્વાસ તો!

તમને જોઈને મુજમાં થોડી શક્તિ જાગે…કે તમે.

રામનું નામ નહિ જપતી હોઉં એટલું,

તમારા તે  નામની હું માળા જપું,

પૈસા તમને આપી કામ ઘણું હું કરું,

ને આખરે તો સાલું મૂર્ખામાં ખપું.

તોય તમને દૂરથી ય આવતાં જોઈને મારા,

રસોડાની ગાડી થોડી ચડતી રાગે….કે તમે.

 સપ્તપદીનો વિધિ હિંદુ લગ્ન-પ્રથાનો  આત્મા છે.જેમાં વેદીથી એક હાથ દુર, ઉત્તર  કે પશ્ચિમ દિશામાં  ડાંગર કે ચોખાની સાત ઢગલી કરી તેનું પૂજન કરવામાં આવે છે.અને વર-વધુને ઉત્તર દિશા તરફ સાત ડગલાં મંડાવે છે અને એક એક પગલે એક એક વચન લેવડાવે છે.

૧ –  इष एकपदी भव ।

(તું પહેલું પગલું અન્ન- એટલે કે ઐશ્વર્ય માટે ભર.)

 ૨ – બીજું પદ- उर्झे द्विपदी भव । (તું બીજું પગલું શક્તિ વધે તે માટે ભર)

૩ – ત્રીજું પદ- रायस्पोषाय त्रिपदीभव।(તું ત્રીજું પગલું સંપત્તિને માટેભર)

 ૪ – ચોથું પદ- मायोभव्याय चतुष्पदी भव । (તું ચોથું પગલું સુખચેનને માટે ભર)

૫ – પાંચમું પદ- प्रजाभ्यः पंचपदी भव ।

(તું પાંચમું પગલું પશુઓના કલ્યાણ માટે ભર.(દૂધ-ઘી-દહી ની ક્યારેય તમને અછત ન નડે)

 ૬ – છઠું તમામ ઋતુઓ માટે,

(એટલેકે કુદરતની જેમ જીવન ની પણ ચડ-ઉતરની ઋતુ હોય છે એ બધી મોસમ મા બંને સમશીતોષ્ણ રહે તે માટે)

 ૭ – સાતમું પદ- सखा सप्तपदी भव ।

( સાતમું પગલું  ભરીને તું મારી મિત્ર થા પતિ અને પત્ની  હક્કો અને ફરજોના ગુંચવાડામાં ન પડતા મિત્ર બનીને રહે તો સંસાર વધુ સરી રીતે ચાલે છે.)

લગ્ન વિધિ ખરેખર તો આજકાલ જે પરણે છે એ પણ, ગોર જે વેદિક શ્લોક કે મંત્ર બોલે છે તેને સમજ્યા વગર જ અનુકરણ કરે જાય છે.

“બે જ પગલાં પડે છે શું કામ?!

જયારે રાસે રમે રાધા ને શ્યામ.”

જેમ સાત પગલાં આકાશમાં છે,તેમ સાત પગલાં સાથે પણ છે.

પતિ અને પત્ની જયારે લગ્ન સમયે, સપ્તપદીના સાત પગલાં સાથે માંડી જે સાત વચનો લે છે,એ જ એમના લગ્નજીવનનો આધાર છે.પતિ અને પત્નીમાં શું વધુ જરૂરી છે,માત્ર દેખાવ?ના,દેખાવ થી પણ વધુ જરૂરી પ્રેમ અને વિશ્વાસ છે.એકબીજાને સમજવાની સપૂર્ણ તૈયારી,એકબીજાના સુખ અને દુઃખમાં સંપૂર્ણ સાથ,એકબીજાના અવગુણો સાથેનો  સ્વીકાર,એકબીજાના સ્વમાનની રક્ષા કરવીએકબીજાના ગમા અણગમા,પસંદ નાપસંદનું ધ્યાન રાખવું,કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિની ચઢામણી તમારા ઉપર હાવી ન થવા દેવી,

સમાજ કરતાં પણ સંસાર તમારા માટે વધુ મહત્વનો છે.

ઘરને એક મંદિર બનાવવા માટે આરસ અને ઈંટ એટલેકે, સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેની જરુર પડે છે.

અને આં મંદિરનું વાતાવરણ પવિત્ર બનાવવા માટે પ્રેમના પુષ્પો,આનંદની ધૂપસળી,અને શ્રધાનો દીવડો પ્રગટાવવાની જરૂર હોય છે.

-પ્રેમ તણા મંદિરમાં શ્રધાનો દીવડો,

જલતો રહે તો શીદ દુઃખી થાય જીવડો.

 એક ડોશી મા હતાં.ખુબ ગરીબ, પાસે પહેરવાના કપડાં પણ પૂરતાં નહિ,એટલે સાંધી સુંધીને કપડાં પહેરે.એક રાતે એવી જ રીતે તેઓ પોતાનો ફાટેલો સાડલો સાંધવા બેઠાં.એક તો ઉંમર અને તેમાં આંખે દેખાય પણ ઓછું.એટલે સાંધવામાં ય બહુ જ તકલીફ પડે.પાછું રાત અને ઘરમાં કાંઈ ગરીબ ના ઘરમાં તેલના દીવા કે ફાનસ હોય ?! એક તો બરાબર દેખાય નહિ,તેમાં પાછી માજી ની સોય પડી ગઈ.સોય એક તો ઝીણી ,પાછું અંધારું,વળી આંખમાં ઝાંખું.!તેમના મનમાં થયું કે બહાર રસ્તે તો દીવા છે તો લાવ ને બહાર શોધું !આમ માજી તો બહાર સોય શોધવા લાગ્યાં.રસ્તે એક માણસ પસાર થતો હતો, માજીને નીચા વળીને કઈક શોધતા જોયાં એટલે પૂછ્યું,”માડી, તમે શુ શોધો છો?”

માજી કહે કે,”ભઈલા,મારી સોય પડી ગઈ છે તે ગોતું છું.”

માણસે પૂછ્યું કે,”માડી તમારી સોય પડી છે ક્યાં?”

એટલે માજીએ જવાબ આપ્યો કે,”બેટા,મારી સોય તો અંદર ઝુંપડામાં પડી છે.”

નવાઈ પામી માણસે કહ્યું કે,”માંડી,તો પછી અંદર કેમ નથી શોધતા?”

માજીએ કહ્યું કે,”બેટા,પણ અહી બહાર અજવાળું છે એટલે બહાર ગોતું છું.”

સાચે જ આપણે પણ ખોવાયેલું કઈક શોધીએ છીએ ખરા,પણ તે ખોવાયું ક્યાંક છે અને આપણે શોધીએ ક્યાંક છીએ.!

જ્યાં ખોવાયું હોય ત્યાં જ ગોતવું પડે,

અંધારું હોય ત્યાં જ દીવો કરવો પડે.

 કોનાં લખું ને કોનાં નહિ,

ગીત હું કોનાં લખું ને કોનાં નહિ?

કોનાં તે ગાઉ,કોનાં નહિ,

ગીત હું કોનાં તે ગાઉ કોનાં નહિ?

કારીગરીમાં કામણગારો પહેલો છે કુંભારભઈ,

ગાગર-ગોળાને લેતો એ ઘાટમાં ટપલે તાલ દઇ દઇ,

મુકતો મોર કળાયલ મહીં,ચીતરે પીંછી દાતણની લઇ.

કુંજાની પાવલી ને કોઠીનો રૂપિયો,તાવડીના બે જઈં:

ટકોરા દઇ દઈને રણકારે લઇ લઇ આવજો મારા ભઈ,

વાત હું કોની કરું ને કોની નહિ?

કોનાં લખું ને કોનાં નહિ?-સાંભરી કાંગસીવાળી અહી.

આંખમાં કાજળ આંજ્યું છે,માથું ઓલ્યું છે મીંડલા લઇ,

ભાલે ડામણી લટકી રહી:

બજરબટા ને પારા નજરિયા,રાખતી એ સીવવાની સૂઈ,

“લેતી જા બો’નબા,લેતી જા બો’નબા!”વેચે મીઠું મીઠું કહી,

કાંગસી ખંપળા લીખીયા સહી.

કોનાં લખું ને કોનાં નહિ?

-વાત ભાલે અહી અધૂરી રહી!

હું અમદાવાદ આકાશવાણી પર લગભગ ૧૯૭૧ ની સાલથી પ્રોગ્રામ આપતી..તે સમયે ત્યાંના સ્ટેશન-ડાયરેક્ટર શ્રી રસિકભાઈ ભોજક હતા.તેમના માર્ગદર્શનનો મારી પ્રગતિમાં મોટો ફાળો છે. ૧૯૭૩માં લગ્ન બાદ મારી ટ્રાન્સ્ફર વડોદરા આકાશવાણી પર થઇ ત્યારે ત્યાં શ્રી જયદેવભાઈ ભોજક ના પ્રોત્સાહન અને માર્ગદર્શન હેઠળ મેં ૧૯૯૬ સુધી ‘સુગમ સંગીત’ના પ્રોગ્રામ આપ્યા. આ વિભાગમાંઆજેમેંગાયેલાં,કેટલાંક મેં કમ્પોઝ કરેલાં, અને મારી પસંદના કેટલાંક ગીતો મુકવાનું મને મન થયું અને ગીત લખતાં લખતાં સ્વરોના દરવાજા ખુલતા ગયા,અને રાગ યાદ આવતા ગયા.

૧. ઓ શ્યામ…

ઓ શ્યામ ! તમે તો સમય સરોવર,અમે ઘડીની  માછલીઓ,

ઓ શ્યામ! તમે તો સભર શ્રીફળ ને ,અમે તૂટેલી કાચલીઓ.

ઓ શ્યામ! તમે તો ફૂંક સુરની,અમે વિધાયેલ વાંસળીઓ,

ઓ શ્યામ! તમે તો સૌરભ મીઠી ને અમે ફૂલની પાંખડીઓ.

ઓ શ્યામ! તમેતો ગગન ગહન ,અમે વિહારી વાદળીઓ,

ઓ શ્યામ! તમે તો સુર-કિરણ ને અમે ઉજાગર આંખડીઓ.

૨. વહાલમ….

 રાત દિવસનો રસ્તો વ્હાલમ,નહિ તો ખૂટે કેમ?

તમે પ્રેમની વાતો કરજો,અમે કરીશું પ્રેમ…

તમે રેતી કે હથેળી ઉપર,

લાખો તમારું નામ,

અમે એટલા ઘેલા ઘાયલ,

નહિ નામ કે ઠામ .

તમને તો કોઈ કારણ,અમને નહિ બહાના ,નહિ વેણ……

તમને વાદળ,ધુમ્મસ વહાલાં,

અમને ઉજળી રાત,

અમે તમારા ચરણો ચૂમી,

થઈએ પારીજાત.

અહો! આંખથી  ગંગા જમુના,વહે એમની એમ…..

 છોકરા કે છોકરી બંનેના લગ્નમાં જોઈતી કોમન સામગ્રીઓ:

-ગણેશ સ્થાપન,વિધિ શ્રાધ્ધ,મંડપ અને લગ્નવિધિમાં જોઈતો પૂજાપો.

કંકુ,ચોખા,સિંદુર,હળદર,અબીલ,ગુલાલ,ચંદન,કપૂર,અગરબત્તી,બાકસ,રૂનીદિવેટો,આરતીનીથાળી,નાડાછડી,સૂતર,જનોઈ,ઘઉં,ચોખા,પંચામૃત,ફૂલ,હાર,નાળીયેર,પાન-સોપારી,રૂપિયાના સિક્કા,આસોપાલવ ના પાન, કોપરાની વાટી,ગોળ,પ્રસાદ માટે પાંચ જાતના ફળો,ઘી,આચમની,તરભાણું,પાણીમાટે ત્રાંબાનો કળશ,મોટી બે-ત્રણ થાળી,સફેદ અને લાલ કપડુ,બાજોઠ,પાટલા,આસનિયાં,જવ-સફેદ તલ,સૂપડું.વિદાય વખતે મમરા વાળું સૂપડું.જે કન્યા મા ના ખોળામાં પાછું જોયાં વગર ખોબો ભરીને નાખે છે.

– લગ્ન ના તમામ પ્રસંગો માટે જોઈતી ચીજોની યાદી.

-બાજોઠ,છાબ,પોંખણા,સંપુટ,મીંઢળ,કપૂરગોટા,ખભે નાખવાનો ખેસ,અંતરપટ,શીરુટાની થાળી અને ખાંડ,સાકર-પતાસા,મીઠાઈમાં પેંડા,રામણ દીવો.છેડાછેડી બાંધવા માટે સફેદ અથવા ગુલાબી ૨.૫૦ મીટરનું ખેસ જેવું સુતરાઉ કાપડ,માણેકસ્તંભ.કાળો દોરો.(બે-ત્રણ લઈ રાખવા)

ભાઈ બીજ ને દિવસે અમે ભાઈ બહેને નક્કી કર્યું કે,” આ વખતે તારે જ મારે ઘેર આવવાનું છે,દર વખતે હું આવું છું પણ આ ફેરા આપણે ચીલો બદલીએ.”એટલે કે ભાઈએ કહ્યું કે હું આટલા વર્ષોથી તારે ઘેર આવું છું આ વર્ષે તું આવજે.

“ભલે એમ કરશું.”કારણ કે આમાં ‘મારા ઘર કે તારા ઘર કરતાં’, ભાઈ અને બહેન નું મળવું,સાથે પ્રેમથી જમવું ,અને આ સંબંધને વધુ મજબુત બનાવવો એ મુખ્ય વાત છે.અને હું ભાઈ ને  ઘેર ગઈ.આમ તો અવાર ન વાર અમે મળતાં જ હોઈએ છીએ.પણ આ દિવસ નો એવો શો મહિમા છે કે આંગણા મા પગ મુકતાં જ મારું મન પ્રેમ અને આનંદ થી છલકાઈ ગયું ! હું પહોંચી અને ભાઈ હરખથી મને સામો લેવા આવ્યો.

આખો દિવસ  અમે ખૂબ આનંદ કર્યો,જમ્યા,જૂની વાતો યાદ કરી,કેટલાંક જુના ફોટો આલ્બમ જોયાં,અને આખરે સાંજે વળવાનો  સમય થયો.જે ઉમંગ સવારે મળવાનો હતો તે વિદાયના દુઃખમાં પલટાઈ ગયો.

પણ વિદાય છે તો જ મળવાનો આનંદ વધે છે.સાદા દિવસો છે એટલે જ ભાઈ બીજ ના ખાસ દિવસનો મહિમા છે.સાદા દિવસ છે એટલે જ તો રક્ષા બંધન નો મહિમા છે.આ દિવસો ને લીધે જ સંબંધો ગળણીથી ગાળી અને ચાળણીથી ચાળી ને ચોખ્ખાં ચટ્ટ રાખી શકાય છે.ધન્ય છે સંબંધોને સાચવનારા આપણા આ તહેવારો ને !