پرش به محتوا

تهران

ویرایش پیوندها
این یک مقالهٔ خوب است. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.
بررسی‌شده
صفحه نیمه‌حفاظت‌شده
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

تهران
برج آزادی
برج میلاد
پل طبیعت
کاخ گلستان
کاخ شهربانی
شمال تهران
نقشه
تهران در ایران واقع شده
تهران
تهران
تهران در ایران
مختصات: ۳۵°۴۱′۲۰″ شمالی ۵۱°۲۳′۲۳″ شرقی / ۳۵٫۶۸۸۸۹°شمالی ۵۱٫۳۸۹۷۲°شرقی / 35.68889; 51.38972
کشورایران
استانتهران
شهرستانتهران
بخشمرکزی
حکومت
 • شهردارعلیرضا زاکانی
 • رئیس شورای شهرمهدی چمران
مساحت
[۱]
 • شهری
۶۱۵ کیلومتر مربع (۲۳۷ مایل مربع)
 • کلان‌شهری
۲۲۳۵ کیلومتر مربع (۸۶۳ مایل مربع)
ارتفاع
[۲]
۱۰۴۰ تا ۲۰۴۰ متر (۳۴۱۲ تا ۶۶۹۲ فوت)
جمعیت
[۳]
 • تراکم۱۱۸۰۰/کیلومتر مربع (۳۱۰۰۰/مایل مربع)
 • شهری
۹٬۰۳۹٬۰۰۰[۴]
 • کلان‌شهری
۱۵٬۸۰۰٬۰۰۰[۵]
 • رتبه جمعیت در ایران
اول
منطقهٔ زمانییوتی‌سی +۰۳:۳۰ (IRST)
کدهای منطقه(+۹۸) ۰۲۱
طبقه‌بندی اقلیمیBSk (نیمه خشک سرد)
وبگاهwww.tehran.ir

تِهْران، پرجمعیت‌ترین شهر و پایتخت کشور ایران، مرکز استان تهران و شهرستان تهران است. تهران در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه البرز و مرزهای شمالی حوضه‌های بیابانی ایران مرکزی واقع شده است. این شهر در برآورد سال ۱۴۰۱ بالغ بر ۹٬۰۳۹٬۰۰۰ تن جمعیت داشته است و براساس برآورد سال ۲۰۱۸ سازمان ملل متحد، سی و چهارمین[۶][۷] شهر پرجمعیت جهان و پرجمعیت‌ترین شهر غرب آسیا محسوب می‌شود. کلان‌شهر تهران نیز دومین کلان‌شهر پرجمعیت خاورمیانه است.

موقعیت شهر تهران به رنگ سبز تیره در شهرستان تهران و استان تهران

پیشینهٔ زندگی در تهران به دوران نوسنگی برمی‌گردد و کاوش‌های باستان‌شناسی صورت‌گرفته در تهران، منجر به کشف اسکلت‌های ۷۰۰۰ سالهٔ انسان و ابزارهای سنگی شده است. در اوایل سده هفتم، با ویرانی شهر ری و مهاجرت مردم آن به تهران، دانش تجارت، ساخت‌وساز و شهروندی مردم ری به تهران انتقال یافت و باعث پیشرفت آن شد. در دوران صفوی بسیار بر اهمیت تهران افزوده شد اما سرچشمهٔ شکوفایی و پیشرفت این شهر، به پایتختی آن برمی‌گردد. آقامحمدخان قاجار، بنیان‌گذار دودمان قاجار که پس از بارها تلاش برای تصرف تهران، بالاخره موفق به انجام این کار شده بود، در نوروز سال ۱۱۶۵، پس از سال‌ها جنگ با خاندان زند و مدعیان پادشاهی، تهران را پایتخت خواند. تبدیل شدن تهران از شهری معمولی به یک پایتخت مدرن، از دوران پهلوی شروع شد. در دوران پهلوی، امور کشوری در پایتخت متمرکز شد و شمار کارکنان دولتی در شهر به سرعت افزایش یافت؛ در این دوران، شهر تهران علاوه بر دو وظیفهٔ سیاسی و تجاری، وظیفهٔ اداری را نیز پذیرفت. با انقلاب ۱۳۵۷ و آغاز جنگ ایران و عراق، برای نزدیک به یک دهه توسعه‌ای در تهران صورت نگرفت و پس از پایان این دوره، توسعهٔ پایتخت ایران ادامه یافت و تهران به کانون پذیرش جمعیت در ایران تبدیل شد.

تهران کانون اقتصادی ایران است و نخستین منطقهٔ صنعتی این کشور محسوب می‌شود، اما فعالیت‌های اقتصادی بین‌المللی نقش چندانی در شمار شاغل‌های آن ندارد. بر اساس آمار سال ۱۳۹۵، سهم تهران در کل تولید ناخالص داخلی ایران ۲۱ درصد است و با اختصاص نیمی از بخش صنعت کشور به خود، نقش مهمی در اقتصاد ایران دارد. این شهر یکی از مهم‌ترین مراکز گردشگری ایران به حساب می‌آید و دارای مجموعه‌ای از جاذبه‌های گردشگری است که شامل کاخ‌ها و موزه‌هایش می‌شود. برج آزادی نماد تهران است و از منشور کوروش بزرگ، برای نخستین‌بار در این مکان پرده‌برداری شد. برج میلاد نیز نماد دیگر تهران و بلندترین برج ایران است. تهران با میزبانی بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴، نخستین شهر در خاورمیانه بود که میزبان بازی‌های آسیایی شد و مجموعهٔ ورزشی آزادی به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین‌های آن دوران، هم‌زمان با این بازی‌ها در ۱۰ شهریور ۱۳۵۳ گشایش یافت.

از نظر اداری، تهران به ۲۲ منطقه و ۱۲۲ ناحیهٔ شهری تقسیم شده است و شهرهای تجریش و ری را دربر گرفته است. ادارهٔ شهر توسط شهرداری تهران انجام می‌شود. شهردار تهران توسط شورای شهر تهران انتخاب می‌شود و این شورا بر عملکرد شهرداری نظارت کرده و برای ادارهٔ شهر، قانون‌گذاری می‌کند. در سال ۱۳۴۷، نخستین طرح جامع تهران، با افق ۲۵ ساله و با مسئولیت عبدالعزیز فرمانفرمائیان و ویکتور گروئن تهیه شد که از مهم‌ترین مبناهای قانونی توسعهٔ شهر تهران بوده است. به عنوان یک مرکز سیاسی و اداری، مهم‌ترین نهادهای دولتی و قضایی ایران، همانند وزارتخانه‌ها و مجلس شورای اسلامی که تهران ۳۰ نماینده در آن دارد، در این شهر واقع شده است. این شهر دارای دو فرودگاه بین‌المللی امام خمینی و فرودگاه مهرآباد است که از پررفت و آمدترین فرودگاه‌ها در ایران هستند.

از دید ناهمواری‌های طبیعی، تهران به دو ناحیهٔ دشتی و کوهپایه‌ایِ البرز تقسیم می‌شود و گسترهٔ کنونی آن از ارتفاع ۹۰۰ تا ۱۸۰۰ متری از سطح دریا امتداد یافته است. تهران دارای اقلیم نیمه‌خشک است. در بیشتر سال‌ها، فصل زمستان نیمی از کل بارش‌های سالانهٔ تهران را تأمین می‌کند و فصل تابستان نیز کم‌باران‌ترین فصل در تهران است. تهران شهری با گوناگونی گروه‌های قومی است اما جمعیت خارجی آن کم است. به عنوان بزرگ‌ترین شهر فارسی‌زبان جهان، اکثریت مردم تهران را فارسی‌زبانان تشکیل می‌دهند و بیشتر مردم این شهر رسماً مسلمان و شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. دیگر جوامع مذهبی در تهران شامل اهل سنت، بهائیان، زرتشتیان، مسیحیان و یهودیان می‌شود.

نام

منشأ نام تهران به صورت قطعی مشخص نیست و دربارهٔ ریشه‌شناسی آن، چند دیدگاه وجود دارد: ریشه‌شناسی نام «تهران» همچنان نامشخص است و تفسیرهای مختلفی در طول سال‌ها پیشنهاد شده است. برخی از محققان ارتباطاتی با اصطلاحات به معنای «عمق» یا «دشت» پیشنهاد کرده‌اند، در حالی که دیگران به تضاد بین تهران و نزدیک‌ترین منطقه، شمیران، که با مخازن آب مرتبط است، اشاره کرده‌اند. املای نام در طول زمان تغییر کرده است. حرف ابتدایی «ط» برای مدت طولانی به همان شیوه‌ای که «ت» استفاده می‌شد، به کار می‌رفت و انتخاب مورد علاقه در بیشتر اسناد نوشته شده تا اوایل سده بیستم بود.[۸]

  1. ران پسوندی به معنای «دامنه» است و شمیران و تهران به بالادست و پایین‌دست بودن اشاره دارد.[۹]
  2. تهران تغییر شکل یافتهٔ تهرام به معنای «منطقهٔ گرمسیر» است و در مقابل آن شمیرام یا شمیران به معنای «منطقهٔ سردسیر» قرار دارد.[۱۰]
  3. سراسر دشت پهناوری که امروزه «تهران بزرگ» خوانده می‌شود، در میان کوه‌های اطراف خود، گود به نظر می‌رسید و بدین سبب ته ران نام گرفت.[۹]
  4. به‌دلیل اینکه مردم تهران هنگام حملهٔ دشمن زیر زمین پنهان می‌شدند، آن را ته ران به معنای «زیرزمین» نامیدند.[۹][۱۰]
  5. در زمان حمله مغولان مردم ری به انتهای شهر فرار کردند از را ته ری یا 'ته ران نامیدند.

نخستین اشاره به نام تهران در نوشته‌های تاریخی، در حدود سال ۴۵۰ توسط خطیب بغدادی و در پی ثبت مرگ حافظ تهرانی در تاریخ بغداد انجام شده است.[۱۱] پس از آن نیز نام تهران به خاطر انار خوبش در فارس‌نامهٔ ابن بلخی آمده است.[۱۱][۱۲]

واژه تهران از لحاظ لفظی، با واژه‌های نیاوران، قصران، شهران، برکمران (پیرانشهر) و یفران (اصفهان) مرتبط می‌باشد.[۱۳]

برای نخستین بار، نام تهران در کتاب معجم البلدان اثر یاقوت حموی، در سال‌های ۱۱۷۹ تا ۱۱۸۰ میلادی ذکر شده است. در این کتاب، با استناد به گفته‌های برخی تاریخ‌نگاران محلی، آمده که ساکنان اولیه تهران مردمی غارنشین بوده‌اند که در شرایطی نزدیک به زندگی وحشیانه، در زیرزمین‌ها سکونت داشته‌اند. این افراد همواره با همسایگان خود در ستیز بوده و نسبت به حاکمانشان سر ناسازگاری داشته‌اند.[۱۴]

شیوهٔ نگارش

روستایی که پیش‌درآمد شهر تهران بوده است، پیش از اسلام نیز وجود داشت و پس از اسلام نام آن معرب گردیده است و از تهران به طهران تبدیل شد. با وجود این، جغرافی‌دانان معروف آن روزگار نیز به املای تهران اشاره نموده‌اند. هم‌زمان با جنبش مشروطه که تغییرات زیادی در ادبیات و نگارش زبان فارسی به وجود آمد، به‌مرور املای تهران رواج یافت و پس از تأسیس فرهنگستان ایران و تأکید آن بر املای تهران، املای دیگر (طهران) کاملاً منسوخ شد.[۱۵]

پیشینه

نقشه تهران و اطراف در سال ۱۲۷۹ خورشیدی.

تهران کهن

تاریخ سکونت در تهران به زمان‌های باستان برمی‌گردد و شواهدی از فعالیت‌های کشاورزی در این منطقه به قدمت ۶۰۰۰ سال قبل از میلاد در سایت نئولیتیک چشمه علی در ری وجود دارد. یافته‌های باستان‌شناسی در ری، ازجمله سفال‌ها، نشان می‌دهد که این منطقه در زمان ورود آریایی‌ها (حدود ۱۰۰۰–۱۲۰۰ پیش از میلاد) مسکونی بوده است. توسعه تهران احتمالاً به استفاده از آب‌های سطحی از سیستم جاجرود مرتبط بوده است.[۱۶]

تهران پیشینه‌ای طولانی دارد و باستان‌شناسان بر این باورند که زندگی در این منطقه به دوران نوسنگی برمی‌گردد.[۱۷] در سال ۱۳۹۳، اسکلت یک انسان در منطقهٔ مولوی تهران، متعلق به حدود ۷٬۰۰۰ سال پیش پیدا شد؛ در سال ۱۳۹۴ نیز یک اسکلت دیگر به همراه ابزارهای سنگی در نزدیکی همان محل یافت شد.[۱۸][۱۹] به سال ۴۶۳ قمری برای اولین بار، نام «طهران» در کتاب «تاریخ بغدادی» ثبت گردید.[۲۰]

در اثر کاوش‌های علمی سیف‌الله کامبخش‌فرد، در سال ۱۳۴۸ در ارتفاعات قیطریه، دومین کشف بزرگ باستان‌شناسی تهران پس از ری به دست آمد که قدمت تمدن در این شهر را به سه هزار و دویست سال پیش می‌رساند.[۲۱][۲۲][۲۳][۲۴]

در برخی نوشته‌های پارسیگ، ری به عنوان زادگاه زرتشت معرفی شده است.[۲۵][۲۶] همچنین در درگیری میان داریوش سوم و اسکندر مقدونی، اسکندر و سپاهیانش برای چند روز در این منطقه توقف داشتند.[۲۷]

در نوشته‌های تاریخی از تهران به عنوان منطقه‌ای خوش آب و هوا و پر از باغ‌های میوه یاد شده است.[۲۸] در اوایل سده هفتم بر اثر حملهٔ چندبارهٔ مغول‌ها به ری و رخدادهایی همانند زلزله، ری که از شهرهای پرآوازهٔ آن دوران بود، ویران گشت، بسیاری از مردمش کشته شدند و گروه‌هایی از آن‌ها نیز به دیگر نقاط پناه بردند؛ تهران یکی از محل‌هایی بود که پناهگاه مردم ری شد که این در کنار انتقال دانش ساخت‌وساز، تجارت و شهروندی مردم ری به تهران، توانست آغاز فصل تازه‌ای برای پیشرفت تهران باشد.[۲۹]

تهران در سده‌های ۱۲ و ۱۳

چهره تهران در سده‌های ۱۲ و ۱۳ با ظهور بیشتر متون مکتوب واضح‌تر شد. گزارش‌های تاریخی مختلف نشان می‌دهند که شخصیت‌های برجسته‌ای از تهران عبور کرده یا برای مدت‌های متفاوتی در آنجا اقامت داشته‌اند. ارجاعات مهمی از سوی جغرافیدان یاقوت حموی ارائه شده است که با وجود عدم آشنایی شخصی با تهران، در سال ۶۱۷ هجری (۱۲۲۰ میلادی) به ری سفر کرده و هشت سال قبل از حمله مغول اطلاعاتی دربارهٔ تهران از یک ساکن محلی که او را قابل اعتماد می‌دانست، جمع‌آوری کرده است. بعداً، زکریا بن محمد قزوینی که در سال ۶۷۴ هجری (۱۲۷۵ میلادی) می‌زیست، عمدتاً گزارش یاقوت را بازتولید کرده و احتمالاً مشاهدات خود را نیز به آن افزوده است.[۳۰]

یاقوت حموی تهران را به عنوان یک بازارگاه (قُرَا) یا حتی «بازارگاه بزرگ» (قَرْیَةٌ کَبِیرَةٌ) توصیف کرده است که از دوازده محله (مَحَلَّه) تشکیل شده بود، که این عدد ممکن است نمادین باشد. هر محله تحت سرپرستی یک بزرگ (شیخ) بود و رقابت‌های بین این شیخ‌ها به حدی شدید بود که ساکنان معمولاً از ورود به محله‌های یکدیگر خودداری می‌کردند. قزوینی اشاره کرده است که روابط با مقامات محلی نیز به همین اندازه دشوار بود و ساکنان تهران در مورد میزان مالیات‌های خود با فرماندار استانی دچار اختلافات تلخی بودند. وقتی مبلغ مالیات توافق می‌شد، آنها تمایل داشتند آن را با کالاهایی که خودشان ارزش‌گذاری کرده بودند، پرداخت کنند و به این ترتیب فقط به مقامات ظاهراً احترام می‌گذاشتند.[۳۱]

نخستین زیرساخت‌های شهری

ویژگی‌های معماری منحصر به فرد تهران برای ناظران اولیه جالب توجه بود. خانه‌ها در میان حصارهای انبوه و پرپشت پراکنده بودند و پناهگاهی امن برای ساکنان فراهم می‌کردند. بسیاری از این خانه‌ها زیرزمینی یا نیمه‌زیرزمینی بودند که دسترسی به آنها را دشوار می‌ساخت. قزوینی آنها را به «حفره‌های جربوعه» (کَنافِقَائِی الیَرْبُع) تشبیه کرده است. این عادات غارنشینی تا حدی تا زمان‌های نسبتاً اخیر ادامه داشت. اگرچه نویسندگان دوره صفوی دیگر به این موضوع اشاره نکردند، اما مسافر کِر پورتِر در سال ۱۸۱۸ مشاهده کرد که در داخل شهر، چاه‌ها و حفره‌هایی به مسکن‌های زیرزمینی برای فقرا یا اصطبل‌هایی برای حیوانات بارکش منتهی می‌شد. چنین شرایط زندگی احتمالاً به امنیت در جوّ ناآرام شهر کمک می‌کرد، هرچند که این پدیده در سرتاسر شمال ایران به عنوان راهی برای مقابله با سرماهای زمستانی رایج بود.[۳۲] در دوران صفوی بسیار بر اهمیت تهران افزوده شد. در سال ۹۳۳، شاه تهماسب صفوی فرمان ساخت حصاری با چهار دروازه و ۱۱۴ برج را برای تهران داد. این کار که برای پشتیبانی از پایتخت آن زمان کشور، قزوین صورت گرفت، بر اهمیت تهران افزود؛ پس از این نیز بناهایی شامل حمام، تکیه و مدرسهٔ خانم به دستور مهین‌بانو، خواهر شاه تهماسب، ساخته شدند. از دیگر رخدادهای مهم آن دوران، ساخت بازاری برای تهران بود که پس از ساخت حصار انجام شد. تعیین بیگلربیگی برای بلوک تهران توسط شاه عباس صفوی نیز بیش از پیش بر اهمیت تهران افزود.[۳۳][۳۴]

پس از سرنگونی صفویان، تهران به دست افغان‌ها افتاد و بار دیگر مرکز رخدادها و توجهات شد. نادرشاه افشار تهران را از افغان‌ها گرفت و پسرش، رضاقلی میرزا را حکمران آن کرد که نشان از اهمیت این شهر در آن زمان داشت؛[۳۳][۳۴] پیشینهٔ محله‌هایی نظیر چاله‌میدان و عودلاجان نیز به این دوران برمی‌گردد.[۳۴] تهران که پس از صفویان بارها محل اقامت افراد مهم حکومتی بود، در ۱۱۳۹ بیشتر هم مورد توجه قرار گرفت و کریم‌خان زند اقداماتی را برای پایتخت شدن تهران انجام داد؛[۳۵] او برای مدت کوتاهی تهران را به عنوان پایتخت برگزید اما در نهایت به دلایل اقلیمی و زیست‌محیطی، پایتخت را به شیراز منتقل کرد.[۳۶]

پایتخت‌شدن تهران

تصویری از آقامحمدخان
آقامحمدخان قاجار (نگاره در ۱۲۱۰ ه‍.ق) تهران را پایتخت خواند.

آقامحمدخان قاجار، بنیان‌گذار دودمان قاجار که پس از بارها تلاش برای تصرف تهران، بالاخره موفق به انجام این کار شده بود، در نوروز سال ۱۱۶۵، پس از سال‌ها جنگ با خاندان زند و مدعیان پادشاهی، تهران را پایتخت خواند.[۳۳][یادداشت ۱] در آن زمان جمعیت تهران از بیست هزار تن فراتر نمی‌رفت و نیمی از تهران باغ و بستان بود.[۳۳] چنان‌که منابع دوره قاجاریه می‌گویند، آقامحمدخان آن را «مقر اساس سلطانی» و «مقر ایالت و مرکز خلافت» تبدیل کرد. آقامحمدخان معماران و صنعتگران زیادی را با خود از اصفهان به تهران برد.[۳۷] از دلایلی که آقامحمدخان، تهران را به عنوان پایتخت ایران برگزید، می‌توان به موقعیت راهبردی جنگی، خودکفایی تولیدی و اقتصادی تهران آن زمان، نزدیکی به گرگان (مرکز ایل قاجار) و نزدیکی به ری اشاره کرد.[۳۸][۳۹] سندی مربوط به سال ۱۷۸۷ م. موجود است که در آن از تهران با عنوان «دارالسلطنه» نام برده شده است. این نشان می‌دهد که جایگاه تهران به عنوان مرکز حکومت از همان آغاز رسمیت داشته است. البته، در زمان حکومت پادشاهان بعدی از تهران با لقب «دارالخلافه» که لقب پر طمطراق‌تری است، یاد می‌شد.[۳۷]

نگاره‌ای تاریخی از دارالفنون؛ بنیان‌گذاری شده در سال ۱۲۳۰

پایتخت ایران در زمان قاجاریه پیشرفت قابل توجهی داشت. فتحعلی‌شاه و محمدشاه قاجار اقدامات مهمی در راستای بهبود وضعیت پایتخت انجام دادند؛ با این حال تغییرات بنیادین شهر تهران در دوران ناصری انجام شد؛ این دوران که با اقداماتی همچون تأسیس ادارات، بیمارستان دولتی، دارالفنون، بهبود اساسی راه‌های اصلی و طرح نقشهٔ جدید شهر همراه بود، باعث شد تهران به بزرگ‌ترین شهر ایران با ۲۵۰٬۰۰۰ تن جمعیت تبدیل شود.[۴۰]

تهران در جنگ جهانی اول

در طول جنگ جهانی اول، علیرغم اعلام رسمی بی‌طرفی ایران، دو کشور بریتانیا و امپراتوری روسیه به‌دلیل عدم اعتماد باعث نقض حاکمیت ارضی شدند.[۴۱] طی اشغال ایران در جنگ جهانی اول، روسیه پس از اشغال شمال غرب ایران، در اطراف قزوین لشکر کشید و با نزدیک شدن به تهران باعث بحرانی شدن اوضاع تهران و انحلال مجلس شد.[۴۲] احمدشاه و اطرافیان تصمیم گرفتند که با ترک تهران و جا به جایی پایتخت، سلسله قاجار را حفظ کنند.[۴۳] اما از دست رفتن پایتخت ممکن بود به شورش شهرها منجر شود. از این رو با جداسازی دولت و سلطنت، پایتخت دولت وقت به قم و سپس به اصفهان مهاجرت کرد و پایتخت سلطنت همچنان در تهران ماند.[۴۳] در سال ۱۲۹۴ نبرد رباط‌کریم در برابر روس‌ها رخ داد؛ با آن که مقاومت مردمی در برابر روس‌ها شکست خورد،[۴۴] اما پایتخت همچنان تهران ماند.[۴۳]

تغییرات بنیادین، پایتختی پیشرفته

در کتاب ایران و مسئله ایران نوشته جرج کرزن آمده است: «ناصرالدین شاه بعد از بیست سال که از دوران فرمانروائی او گذشته از قرار معلوم به فکرش رسید که قبلة عالم در محوطة غیرکافی محصور گردیده از این رو ناگهان تهران بر مدار گسترش افتاد و او در صدد برآمد که حدود سابق آن را خراب کند و محلاتش را وسعت دهد. پس قسمت عمده برج و باروهای کهنه را خراب و خندق‌ها را صاف و حاشیه‌ای از بیابان اطراف را داخل شهر کردند و در یک مایلی گودال سابق، خندق و سنگر جدید از روی طرح وبان (vauban) ساختند.»[۴۵]

تبدیل‌شدن تهران از شهری معمولی به یک پایتخت مدرن، از دوران پهلوی شروع شد. در دوران پهلوی، امور کشوری در پایتخت متمرکز شد و تعداد کارکنان دولتی در شهر به سرعت افزایش یافت؛ در این دوران، شهر تهران علاوه بر دو وظیفهٔ سیاسی و تجاری، وظیفهٔ اداری را نیز پذیرفت.[۴۰]

در سال‌های ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۸، ساخت مؤسسات آموزشی بزرگ همانند دانشگاه تهران و بیمارستان‌های امروزی آغاز گردید. ورزشگاه امجدیه، موزهٔ ایران باستان و کتابخانهٔ ملی نیز در همین سال‌ها تأسیس شدند. همچنین در شهر تهران، ساخت سینما، کافه، هتل و رستوران انجام شد و به علت ورود اتومبیل و اتوبوس، خیابان‌ها سنگفرش یا آسفالت شدند و ساختمان‌هایی جدید با معماری نوین غربی چهرهٔ پایتخت را دگرگون کردند.[۴۶]

گام‌های مهم صنعتی‌شدن تهران نیز در این دوران برداشته شدند. کارخانه‌های سیمان، بلورسازی، چیت‌سازی، دخانیات و صنایع نظامی در پیرامون پایتخت ساخته شدند؛ ایستگاه راه‌آهن نیز در همین دوران گشایش یافت.[۴۶]

تهران در جنگ جهانی دوم

از راست به چپ چرچیل، روزولت و استالین در کنفرانس تهران

در طول جنگ جهانی دوم، نیروهای شوروی و انگلیس وارد شهر شدند. همچنین از ۶ تا ۹ آذر ۱۳۲۲، کنفرانس تهران با شرکت چرچیل، روزولت و استالین به صورت محرمانه در سفارت شوروی در تهران برگزار شد.[۴۷] رخدادهای مربوط به جنگ جهانی دوم در تهران، باعث توقف موقت و کندی بسیاری از پروژه‌های توسعه‌ای شد.[۴۸]

توسعهٔ گسترده و سریع

نوگرایی، نیازهای تازه، گرد هم آمدن نخبگان اجتماعی و خواست هیئت حاکمه برای ایجاد آرمان‌شهری که همانند پایتخت‌های کشورهای پیشرفتهٔ غربی باشد، ذهنیت تحول شهری را در تهران به وجود آورد.[۴۰]

روند توسعهٔ تهران با ایجاد شهرک‌های تهران‌پارس و نارمک در شرق و تهران‌ویلا، شهرآرا و گیشا در غرب ادامه یافت. همچنین صنایع تازه و فرودگاهی در غرب و تأسیسات ترابری در جنوب گسترش یافتند. احداث اتوبان‌های پارک وی، شاهنشاهی، افسریه، ایوبی و همچنین احداث شهرک‌های جدید اکباتان، لویزان، غرب، شوش و ده‌ها کوی مسکونی دیگر در این دوره انجام شد. در این دوره تهران به سرعت به یک کلان‌شهر بین‌المللی تبدیل شد.[۴۹] برنامه‌های توسعهٔ تهران بسیار گسترده بودند و این شهر یکی از شهرهای موفق آسیایی آن دوران بود.[۴۰]

مطالعات نخستین طرح جامع تهران در سال ۱۳۴۵ آغاز شد و در ۱۳۴۹ به تصویب رسید. در این برهه، تهران حدود ۱۸۰ کیلومتر مربع وسعت داشت و جمعیت آن به ۲٫۷ میلیون نفر می‌رسید. این طرح، گسترش شهر تهران را به‌دلیل وجود ارتفاعات در شمال و شرق و نامناسب بودن زمین‌های جنوبی، در منطقهٔ غرب تعیین کرد و سطح شهر را به ده منطقه با مراکز مجهز تقسیم و شبکه‌ای از آزادراه‌ها و بزرگراه‌ها را نیز پیشنهاد کرد. ویکتور گروئن و عبدالعزیز فرمانفرمائیان مسئولیت این طرح را برعهده داشتند.[۵۰]

در جریان تدارک جشن‌های ۲۵۰۰ سالهٔ شاهنشاهی ایران، طرح نماد تهران به مسابقه گذاشته شد. برندهٔ مسابقه، حسین امانت، در نهایت برج شهیاد (آزادی) را که هم‌اکنون از برج‌های معروف جهان است، طراحی کرد.[۵۱] همچنین از منشور کوروش بزرگ، نخستین نوشتار حقوق بشری جهان، برای نخستین‌بار در برج شهیاد پرده‌برداری شد.[۵۲]

تأسیس دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی متعدد در این دوران توانست اوضاع آموزشی تهران را بسیار بهتر کند.[۵۳][۵۴] برای دادن وجههٔ ورزشی بهتر به پایتخت نیز، مجموعهٔ ورزشی آریامهر (آزادی) در ۱۰ شهریور ۱۳۵۳ و همزمان با بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ تهران افتتاح شد.[۵۵] این مسابقات، به عنوان نخستین رویداد بین‌المللی مهم ورزشی در تهران برگزار شد؛ همچنین این برای نخستین‌بار بود که بازی‌های آسیایی در خاورمیانه برگزار می‌شد و ورزشگاه آریامهر (آزادی) به عنوان یکی از بزرگ‌ترین ورزشگاه‌های جهان، میزبان اصلی این بازی‌ها بود.[۵۵][۵۶]

تهران پس از انقلاب ۱۳۵۷

مردم انقلابی در تهران

انقلاب ۱۳۵۷ به همراه درگیری نیروهای نظامی و مردم انقلابی در تهران، پایتخت ایران را محل راهپیمایی‌ها در زمان انقلاب و حتی پس از آن کرد.[۵۷][۵۸][۵۹] همچنین هنگام جنگ ایران و عراق، تهران به صورت مکرر تحت حملات هوایی میگ-۲۵ و موشکی اسکاد قرار گرفت که با تلفاتی نیز همراه بود.[۶۰][۶۱] دفاع از تهران در آن دوران برعهدهٔ سامانهٔ ضدهوایی بود.[۶۲]

پایتخت ایران دورانی دارای تنش را در دهه‌های اخیر گذراند که برای کل کشور پیامدهایی داشته است.[۶۳] گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحدهٔ آمریکا (۱۳۵۸)، انفجار در دفتر نخست‌وزیری جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۰)، حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۳۷۸)، تظاهرات‌های ۱۷ اسفند ۱۳۵۷، ۲۲ خرداد ۱۳۸۵، ۱۳۸۸ و ۱۳۹۶ نمونه‌هایی از رخدادهای مهم سیاسی و اجتماعی دهه‌های گذشته در تهران هستند.

نمایی از برج میلاد در سال ۱۳۹۶

در دوران جمهوری اسلامی، به‌دلیل جنگ ایران و عراق، برای نزدیک به یک دهه توسعه‌ای در تهران صورت نگرفت. پس از جنگ، توسعهٔ پایتخت با ساخت راه‌ها و فضای سبز ادامه یافت.[۶۴] برج میلاد از مهم‌ترین نمادهای توسعهٔ تهران در دهه‌های گذشته است که با ۴۳۵ متر ارتفاع، به عنوان بلندترین برج ایران، در ۱۶ مهر ۱۳۸۷ با شعار «آسمان نزدیک است» گشایش یافت.[۶۵][۶۶]

بحث انتقال پایتخت نیز در دوران جمهوری اسلامی مطرح شده است. تمرکززدایی، حل مشکلات تهران و پیشگیری از مشکلات امنیتی و ناشی از زمین‌لرزه، از دلایل موافقان این کار هستند. انتقال پایتخت مخالفانی دارد که شامل دولت حسن روحانی نیز می‌شود؛ اجرایی نبودن، پابرجا بودن مشکلات تهران، هزینهٔ زیاد و وجود نداشتن زیرساخت در دیگر شهرها، از دلایل مخالفان این کار هستند.[۶۷][۶۸]

تهران پس از انقلاب ۱۳۵۷ به کانون پذیرش جمعیت در ایران تبدیل شد.[۶۹][۷۰] این موضوع توانست به شکل‌گیری کلان‌شهر تهران کمک کند و تهران را به یکی از بزرگ‌ترین کلان‌شهرهای خاورمیانه تبدیل کرد.[۷۱] افزایش جمعیت با وجود اینکه به شکل‌گیری کلان‌شهر تهران کمک کرد، در کنار ناکارآمدی مدیریت شهری بر مشکلات آن نیز افزود؛ آلودگی هوا، آلودگی صوتی و ترافیک از این دسته مشکلات هستند.[۷۲][۷۳][۷۴]

جغرافیا

تصویر ماهواره‌ای تهران در سال ۱۳۸۸؛ بخش‌های مشخص شده با رنگ سبز روشن، پوشش گیاهی هستند.

تهران در پهنه‌ای بین دو وادی کوه و کویر و در دامنه‌های جنوبی البرز گسترده شده است و ۷۳۰ کیلومتر مربع مساحت دارد.[۷۵][۷۶] از نظر جغرافیایی نیز در ۵۱ درجه و ۱۷ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۳۳ دقیقهٔ طول خاوری و ۳۵ درجه و ۳۶ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۴۴ دقیقهٔ عرض شمالی قرار دارد.[۷۷] گسترهٔ کنونی تهران از ارتفاع ۹۰۰ تا ۱۸۰۰ متری از سطح دریا امتداد یافته است؛ این ارتفاع از شمال به جنوب کاهش می‌یابد. برای مثال، ارتفاع در میدان تجریش، در شمال شهر حدود ۱۳۰۰ متر و در میدان راه‌آهن که ۱۵ کیلومتر پایین‌تر است، ۱۱۰۰ متر است.[۷۸] از دید ناهمواری‌های طبیعی، تهران به دو ناحیهٔ کوهپایه‌ای و دشتی تقسیم می‌شود. از کوهپایه‌های البرز تا جنوب شهر ری، تپه‌های کوچک و بزرگ پرشماری وجود دارند.[۷۸]

شهر تهران بر روی دشت با شیب ملایم به سمت جنوب واقع شده است، با اختلاف ارتفاعی حدود ۲۱۰ متر بین تجریش (۱۳۱۰ متر) در شمال و انتهای جنوبی شهر ری (۱۱۰۰ متر).[۷۹]

آب‌وهوا

تهران دارای اقلیم نیمه‌خشک است.[۸۰] شمال شهر به‌دلیل ارتفاع بیشتر، خنک‌تر از دیگر مناطق شهر است. همچنین بافت نامتراکم، وجود باغ‌های کهن، بوستان‌ها، فضای سبز حاشیهٔ بزرگراه‌ها و کم بودن فعالیت‌های صنعتی در شمال شهر کمک کرده‌اند تا هوای مناطق شمالی به‌طور متوسط ۲ تا ۳ درجهٔ سانتی‌گراد خنک‌تر از مناطق جنوبی شهر باشد.[۷۸]

مسیر بادها

مسیر اصلی و جهت باد غالب شهر تهران، شمال غرب به جنوب شرق است.[۸۱] دیگر جریان‌های هوایی که در محدودهٔ شهر تهران می‌وزند عبارت‌اند از:

  1. نسیم توچال: با سرد شدن سریع رشته‌کوه‌های البرز در شب‌ها، کانون پرفشار محلی روی کوه توچال شکل گرفته و این جریان سرد به‌دلیل سنگینی و فشار زیاد به سمت پایین کوه روان می‌شود؛ بدین‌ترتیب، در شب نسیم ملایمی از سمت شمال به درون شهر می‌وزد.[۷۸]
  2. بادهای منطقه‌ای جنوبی و جنوب شرقی: این بادها در ماه‌های گرم سال از سمت دشت کویر و چاله‌های مرکزی ایران می‌وزند.[۷۸]
  3. بادهای غربی: این بادها ازجمله بادهای سیاره‌ای هستند که در تمام طول سال، کمابیش شهر تهران را تحت تأثیر قرار می‌دهند و می‌توان آن‌ها را باد غالب خواند.[۷۸]

جریان‌های هوایی، اثرگذاری زیادی در آب‌وهوای تهران دارند. وزش باد غالب از سمت غرب سبب می‌شود که غرب شهر همواره در معرض هوای تازه قرار گیرد؛ با وجود اینکه این باد دود و آلودگی نواحی صنعتی غرب را به همراه می‌آورد، وزش شدید آن می‌تواند هوای آلوده را از شهر تهران بیرون ببرد.[۷۸]

داده‌های اقلیم تهران (شمال)، بلندی: ۱۵۴۸٫۲ متر، ۱۹۸۸–۲۰۰۵
ماه ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر سال
سابقهٔ بیش‌ترین °C (°F) ۱۶٫۴
(۶۲)		 ۱۹٫۰
(۶۶)		 ۲۳٫۸
(۷۵)		 ۳۰٫۶
(۸۷)		 ۳۳٫۶
(۹۲)		 ۳۷٫۸
(۱۰۰)		 ۳۹٫۸
(۱۰۴)		 ۳۹٫۴
(۱۰۳)		 ۳۵٫۶
(۹۶)		 ۳۱٫۲
(۸۸)		 ۲۳٫۰
(۷۳)		 ۱۹٫۰
(۶۶)		 ۳۹٫۸
(۱۰۴)
میانگین بیش‌ترین °C (°F) ۶٫۱
(۴۳)		 ۸٫۱
(۴۷)		 ۱۲٫۹
(۵۵)		 ۱۹٫۸
(۶۸)		 ۲۵٫۰
(۷۷)		 ۳۱٫۲
(۸۸)		 ۳۳٫۹
(۹۳)		 ۳۳٫۵
(۹۲)		 ۲۹٫۳
(۸۵)		 ۲۲٫۴
(۷۲)		 ۱۴٫۳
(۵۸)		 ۸٫۶
(۴۷)		 ۲۰٫۴۳
(۶۸٫۸)
میانگین کم‌ترین °C (°F) −۱٫۵
(۲۹)		 −۰٫۲
(۳۲)		 ۴٫۰
(۳۹)		 ۹٫۸
(۵۰)		 ۱۴
(۵۷)		 ۱۹٫۶
(۶۷)		 ۲۲٫۶
(۷۳)		 ۲۱٫۹
(۷۱)		 ۱۷٫۵
(۶۴)		 ۱۱٫۶
(۵۳)		 ۵٫۴
(۴۲)		 ۱٫۰
(۳۴)		 ۱۰٫۴۸
(۵۰٫۹)
سابقهٔ کم‌ترین °C (°F) −۱۱٫۴
(۱۱)		 −۱۱٫۰
(۱۲)		 −۸٫۰
(۱۸)		 −۱٫۶
(۲۹)		 ۳٫۰
(۳۷)		 ۱۲٫۰
(۵۴)		 ۱۵٫۴
(۶۰)		 ۱۳٫۵
(۵۶)		 ۸٫۸
(۴۸)		 ۲٫۶
(۳۷)		 −۵٫۲
(۲۳)		 −۹٫۶
(۱۵)		 −۱۱٫۴
(۱۱)
بارندگی میلی‌متر (اینچ) ۶۳٫۱
(۲٫۴۸)		 ۶۶٫۵
(۲٫۶۲)		 ۸۳٫۳
(۳٫۲۸)		 ۵۰٫۱
(۱٫۹۷)		 ۲۷٫۱
(۱٫۰۷)		 ۴٫۰
(۰٫۱۶)		 ۴٫۲
(۰٫۱۷)		 ۳٫۲
(۰٫۱۳)		 ۳٫۴
(۰٫۱۳)		 ۱۶٫۵
(۰٫۶۵)		 ۴۱٫۳
(۱٫۶۳)		 ۶۶٫۳
(۲٫۶۱)		 ۴۲۹
(۱۶٫۹)
میانگین روزهای بارانی ۱۲٫۳ ۱۰٫۹ ۱۲٫۳ ۱۰٫۰ ۸٫۹ ۳٫۳ ۳٫۴ ۱٫۶ ۱٫۳ ۵٫۸ ۸٫۶ ۱۰٫۷ ۸۹٫۱
میانگین روزهای برفی ۸٫۹ ۶٫۶ ۲٫۵ ۰٫۱ ۰٫۱ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰٫۶ ۴٫۹ ۲۳٫۷
درصد رطوبت ۶۷ ۵۹ ۵۳ ۴۴ ۳۹ ۳۰ ۳۱ ۳۱ ۳۳ ۴۴ ۵۷ ۶۶ ۴۶٫۲
میانگین روزانه ساعت‌های تابش آفتاب ۱۳۷٫۲ ۱۵۱٫۱ ۱۸۶٫۰ ۲۱۹٫۱ ۲۷۹٫۸ ۳۲۸٫۷ ۳۳۶٫۶ ۳۳۶٫۸ ۳۰۰٫۵ ۲۴۶٫۸ ۱۶۹٫۴ ۱۳۴٫۱ ۲٬۸۲۶٫۱
منبع: پژوهشکدهٔ اقیلم‌شناسی[۸۲]

در بیشتر سال‌ها، فصل زمستان نیمی از کل بارش‌های سالانهٔ تهران را تأمین می‌کند. اسفند پرباران‌ترین ماه سال است و حدود یک‌پنجم از بارش سالانه در آن صورت می‌گیرد. تابستان نیز کم‌باران‌ترین فصل و شهریور خشک‌ترین ماه سال در تهران است. میانگین بارش سالانهٔ شهر در مناطق شمال و جنوب گاهی بسیار تفاوت دارد.[۷۸] در محدودهٔ تهران بین ۲۰۵ تا ۲۱۳ روز هوای صاف تا کمی ابری وجود دارد.[۸۳]

یکی از شدیدترین بارندگی‌های تهران در ۱ اردیبهشت ۱۳۴۱ روی داد و این بارش ۱۰ ساعت طول کشید؛ هواشناسی نیز اعلام کرد میزان بارش یک روز تهران معادل شش سال بوده است.[۸۴]

خطرات طبیعی

تهران در برابر بسیاری از رخدادها و خطرات طبیعی ازجمله زمین‌لرزه آسیب‌پذیر است.[۸۵] بررسی‌های زمین‌شناسی انجام شده بیانگر آن است که شهر تهران روی گسل‌های زیادی قرار دارد. با گسترش فضای شهر، ساخت‌وسازهایی نیز در حریم یا روی گسل‌های بزرگ و لرزه‌خیز انجام شده است. افزون بر آن، دشت تهران و شهر ری دارای شکستگی‌هایی است که ممکن است به هنگام لرزش گسل‌های بزرگ، دچار لغزش و جابه‌جایی شوند. با بررسی زمین‌لرزه‌های روی داده در گسترهٔ تهران و پیرامون آن، زمین‌لرزه‌هایی به بزرگی ۷٫۷ درجهٔ ریشتر را می‌توان یافت. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد که گسل‌های مشا در ارتفاعات البرز و گسل گرمسار فعالیت بیشتری داشته‌اند.[۷۸]

کارشناسان بر این باورند که با توجه به اینکه از آخرین زمین‌لرزهٔ بزرگ تهران مدت زیادی می‌گذرد، خطر رخ دادن زمین‌لرزه‌ای بزرگ در تهران افزایش می‌یابد.[۷۸][۸۶] پیش‌بینی زلزله‌هایی تا ۸ ریشتر در تهران شده است و تمام مناطق، حتی آن‌هایی که روی گسل نیستند نیز در برابر چنین رخدادهایی آسیب‌پذیرند. البته احتمال ویرانی تمام شهر با یک زمین‌لرزه، از سوی کارشناسان رد شده است.[۸۶]

وضعیت نامناسب مدیریت بحران شهر تهران و احتمال رفتار نامناسب شهروندان هنگام رخ دادن خطرات طبیعی، باعث نگرانی‌هایی شده است.[۸۷] «قفل شدن شهر» که بر اثر خروج مردم از محلهٔ خود و ایجاد ترافیک هنگام زمین‌لرزه رخ می‌دهد نیز می‌تواند کار امداد و نجات را با مشکل روبرو سازد.[۸۶]

از سیل نیز توسط مقامات شهری تهران به عنوان خطری جدی یاد شده است.[۸۸] اختلاف ارتفاع زیاد، ساخت‌وساز در حریم یا بستر رودها و مسیل‌ها، شرایط اقلیمی ویژه، وجود رودخانه‌هایی نظیر رودخانهٔ کرج، مسیل‌های پرشمار دیگر و قرارگرفتن شهر در پای کوه ازجمله دلایل اصلی تهدید تهران توسط سیلاب است.[۸۹][۹۰]

در سال ۱۴۰۰، سازمان اینتل لب فرونشست زمین در پیرامون تهران را همانند «بمب ساعتی» دانست و اعلام شد که تهران با سالی ۳۶ سانتی‌متر، رکورددار فرونشست زمین در سراسر جهان است و افت سطح آب‌های زیرزمینی تهران از چرایی‌های این مشکل دانسته شد.[۹۱]

منابع آب

این شهر از منابع آب قابل توجهی برخوردار نیست و در فاصله‌ای تقریباً برابر از دو حوضه آب‌ریز اصلی قرار دارد: رودخانه کرج در غرب، که شهر کرج را تغذیه می‌کند، و رودخانه جاجرود در شرق، که ورامین و روستاهای اطراف را سیراب می‌نماید.[۹۲]

نمای شهر

سراسرنمایی از تهران در طول شب (فروردین ۱۳۸۵)
یک سراسرنما از تهران در طول روز (خرداد ۱۳۹۵)
سراسرنمایی از تهران در طول روز (فروردین ۱۳۹۸)

تهران شهری برنامه‌ریزی شده است که توسعهٔ آن مهار و سعی در هدایتش می‌شود. همچنین ساخت‌وساز در تهران کنترل شده و برای ساختمان‌های بلند شرایط و قوانینی تهیه شده است.[۹۳]

نخستین طرح جامع تهران، در سال ۱۳۴۷ با افق ۲۵ ساله و با مسئولیت عبدالعزیز فرمانفرمائیان و ویکتور گروئن در پنج جلد تهیه شد. این طرح محدود کردن جمعیت تهران به میزان پنج میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در سال ۱۳۷۰ و پذیرش الگوی توسعهٔ خطی (شرقی-غربی) را پیشنهاد کرده بود که تاکنون از مهم‌ترین مبناهای قانونی توسعهٔ شهر تهران بوده است. همچنین تأکید بر رعایت ضوابط حریم گسل‌های تهران برای ساخت‌وساز، از دیگر موارد مطرح شده در طرح جامع تهران است که بر این اساس، زمین‌های ساخته نشده‌ای که در محدودهٔ حریم گسل بزرگ شمالی هستند، باید به فضای سبز اختصاص یابند و ساخت‌وساز در این گونه زمین‌ها ممنوع شود؛ مگر ساخت بنا در ارتباط با تأسیسات و تجهیزات شهری که با رعایت اصول فنی مصوب، آزاد اعلام شد.[۹۴]

پس از انقلاب ۱۳۵۷، طرح جامع تهران تنها برای ۸ سال به‌طور مستقیم مبنای کنترل و هدایت توسعهٔ پایتخت ایران بود و در دهه‌های گذشته، تغییرات کالبدی و توسعهٔ کلان‌شهر تهران بیشتر بر مبنای مجموعه‌ای از ضوابط و بخشنامه‌ها صورت گرفته است.[۹۴]

شهر بافت فرسوده‌ای نیز دارد که در برابر زمین‌لرزه بسیار آسیب‌پذیر است.[۹۵] تسهیلات و طرح‌هایی برای نوسازی و بهبود وضعیت بافت‌های فرسوده ارائه شدند که در بسیاری از موارد، با عدم استقبال مالکان و سرمایه‌گذاران روبرو شده‌اند.[۹۶][۹۷]

معماری

کاخ شهربانی، از نمونه‌های شاخص الگوگیری از معماری ایران باستان در تهران

تهران به‌دلیل پایتخت بودن و تمرکز بنیادهای سیاسی و اقتصادی در آن، نسبت به دیگر شهرهای ایران، زودتر با مظاهر نوگرایی و به تبع آن با معماری نوین آشنا شد. این آشنایی در دوران قاجار و به خصوص دورهٔ ناصرالدین‌شاه آغاز شد اما در عمل، در دوران پهلوی بود که جنبه‌های زندگی مدرن از حصار دربار و ارگ سلطنتی خارج شد و چهرهٔ شهر را دگرگون ساخت.[۹۸]

در دوران رضاشاه، معماران و دانش‌آموختگان مطرح اروپایی نقش مهمی در دگرگونی چهرهٔ شهر داشتند. بعدتر سبک تازه‌ای از معماری ایران باستان وارد تهران شد. این سبک در برخی پروژه‌ها، در کالبد مدرن بود اما در تزئینات و نماسازی‌ها از معماری باستانی ایران الهام گرفته بود؛ این سبک در ساختمان‌های اداری و مهم آن زمان تهران استفاده شد.[۹۸]

چند چهرهٔ شاخص ارمنی، تعدادی از مهم‌ترین ساختمان‌های دولتی، عمومی و خانه‌های شخصی را در تهران طراحی کرده‌اند. وارطان هوانسیان، پل آبکار، گابریل گورکیان و اوژن آفتاندلیانس ازجمله این معماران مشهور هستند. برای نمونه ساختمان اصلی بانک سپه و سینما رودکی از وارطان هوانسیان و کاخ دادگستری و کاخ شهربانی از آثار گابریل گورکیان هستند.[۹۸][۹۹]

هم‌اکنون نیز طرح گسترش معماری ایرانی و اسلامی در برنامه‌های پیش رو، برای هویت‌دهی به تهران قرار دارد.[۹۳]

جمعیت‌شناسی

تهران شهری با گوناگونی گروه‌های قومی است اما جمعیت خارجی آن بسیار کم است.[۱۰۰] تهران هنگام پایتخت شدن جمعیتی کمتر از ۲۰ هزار تن داشت و اکنون به یکی از پرجمعیت‌ترین کلان‌شهرهای خاورمیانه تبدیل شده است.[۷۱][۱۰۱] بر اساس نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵، شهر تهران ۸٬۶۹۳٬۷۰۶ تن جمعیت دارد.[۱۰۲] تهران بیست و چهارمین شهر پرجمعیت جهان و پرجمعیت‌ترین شهر باختر آسیا به‌شمار می‌رود.[۱۰۳] میزان رشد جمعیت در تهران، سالانه ۱/۷۹ درصد است.[۱۰۴] میزان باسوادی نیز در تهران بالاست.[۱۰۴]

شهر تهران جمعیت سال‌خورده‌تری نسبت به ایران و استان تهران را در خود جای داده است. پراکندگی گروه‌های سنی در تهران یکنواخت نیست و مناطق شمالی دارای جمعیتی با میانگین سنی بالاتری هستند. مناطق حاشیهٔ شهر نیز دارای جمعیت جوان‌تری هستند.[۱۰۵]

تحولات جمعیتی تهران به عنوان پایتخت، پس از سال ۱۳۰۰ شامل چهار دورهٔ برجسته می‌شود:[۱۰۶]

  1. دورهٔ اول از سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ که خندق‌ها و دروازه‌ها از میان رفتند، راه‌های شهر اصلاح شدند و شهر شکل منظم هندسی به خود گرفت. جمعیت تهران در این دوره افزایش چشمگیری پیدا کرد؛ به‌نحوی که در سرشماری سال ۱۳۱۹ جمعیت پایتخت به ۵۴۰ هزار تن رسید.[۱۰۶]
  2. دورهٔ دوم از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ که با بروز جنگ جهانی دوم همراه بود، دارای تغییرات زیادی نبود و شهر تنها از اطراف توسعه یافت. جمعیت تهران در این دوره مطابق آمار رسمی سال ۱۳۲۵، حدود ۸۸۰ هزار تن بود.[۱۰۶]
  3. دورهٔ سوم از سال ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ که در این دوره به‌دلیل ساخت بزرگراه‌ها، خیابان‌ها، بلوارها، شهرک‌های تازه و ساختمان‌های بزرگ، تهران رشد چشمگیری داشت، از هر سو گسترش پیدا کرده بود و یکی از شهرهای بزرگ آسیا به حساب می‌آمد. جمعیت تهران در این سال‌ها به سرعت افزایش پیدا کرده بود و از یک میلیون و ۸۰۰ هزار تن در ۱۳۳۵ به چهار میلیون و ۵۳۰ هزار تن در سال ۱۳۵۵ رسیده بود.[۱۰۶]
  4. دورهٔ چهارم از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۵ که سال‌های نخست پس از انقلاب ۱۳۵۷ بود، تهران از هر سو گسترش یافت. مهاجرت به تهران و دادن زمین به تعاونی‌ها برای خانه‌سازی و ایجاد خانه‌های ارزان‌قیمت، از دلایل گسترش شهر در این دوران است. براساس آمار سال ۱۳۶۵ جمعیت تهران ۶٬۰۵۸٬۲۰۷ تن بود.[۱۰۶][۱۰۷]

بر اساس آمار سال ۱۳۸۵، استان‌هایی که بیشترین مهاجر را به تهران فرستاده‌اند، شامل استان مرکزی با ۲۱/۹ درصد، استان تهران با ۱۵/۷ درصد، استان اصفهان با ۵/۷ درصد و استان آذربایجان شرقی با ۵/۴ درصد از کل مهاجران وارد شده به تهران می‌شود. فراگیرترین دلایل مهاجرت به تهران نیز پیروی از خانواده، جستجوی کار و تحصیل بوده است.[۱۰۸] مقایسهٔ نتایج آمار سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۹۵ نیز گویای این است که از میزان رشد مهاجرت به مناطق ۲۲ گانهٔ شهر کاسته شده است. در میان مناطق تهران، منطقهٔ ۵ بیشترین و منطقهٔ ۱۶ کمترین شمار مهاجران را جای داده است.[۱۰۹]

جمعیت خالص افزوده‌شده به تهران در دهه‌های گذشته، بیش از پنج میلیون نفر است، که پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی گسترده‌ای داشته است. براساس شش دوره سرشماری انجام شده، جمعیت تهران از سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵ حدود پنج برابر شده است و این رشد در شهرهای اطراف، بیشتر از شهر تهران بوده است؛ در کل، رشد شهر تهران طی دهه‌های اخیر درحال کاهش بوده و بیشتر بر جمعیت پیرامون آن افزوده شده است.[۱۰۶]

آمار جمعیتی
سالجمعیتنرخ رشدحکومت
۹۳۳۱٬۰۰۰شاه طهماسب صفوی
۱۰۰۵۳٬۰۰۰[۱۱۰][۱۱۱]۱/۴شاه عباس صفوی
۱۱۷۶۱۵٬۰۰۰۵/۲آقامحمدخان قاجار
۱۱۸۶۵۰٬۰۰۰۱۲/۰۳فتحعلی‌شاه
۱۱۹۱۶۰٬۰۰۰۳/۶فتحعلی‌شاه
۱۲۱۳۸۰٬۰۰۰۲/۸فتحعلی‌شاه
۱۲۴۶۱۴۷٬۲۵۶۲/۹ناصرالدین‌شاه
۱۳۰۹۲۵۰٬۰۰۰۲/۴پهلوی اول
۱۳۱۹[۱۱۲]۵۴۰٬۰۸۷۶/۶پهلوی اول
۱۳۳۵۱٬۵۶۰٬۹۳۴۵/۵پهلوی دوم
۱۳۴۵۲٬۷۱۹٬۷۳۰۵/۱پهلوی دوم
۱۳۵۵۴٬۵۳۰٬۲۲۳۲/۹پهلوی دوم
۱۳۶۵۶٬۰۵۸٬۲۰۷۱/۳جمهوری اسلامی
۱۳۷۰۶٬۴۹۷٬۲۳۸۰/۷۸جمهوری اسلامی
۱۳۷۵۶٬۷۵۸٬۸۴۵۱/۳جمهوری اسلامی
۱۳۸۵۷٬۷۱۱٬۲۳۰جمهوری اسلامی
۱۳۹۵۸٬۷۳۷٬۵۱۰۱/۷جمهوری اسلامی
منابع: اطلس کلان‌شهر تهران[۱۰۷] - درگاه آمار ایران[۱۰۲]

گروه‌های قومی

بر پایه سرشماری در دوره قاجار در سال ۱۸۵۳ میلادی صاحب خانه‌های تهران به این صورت بوده‌اند ۱۵٪ تهرانی و ۱۲٪ اصفهانی و ۱۰٪ شیرازی و ۸٪ کاشانی و ۴٪ شمالی و بقیه از نقاط دیگر مانند قزوین، تبریز، ایروان، کرمانشاه و… بودند. و در سال ۱۸۶۸ میلادی کسانی که خود را تهرانی اصل می‌دانستند ۲۶٫۸٪ و اصفهانی ۶٫۷٪ و آذربایجانی ۵٫۶٪ و قاجارها ۱٫۴٪ بوده‌اند. ۵۹٪ از دیگر نقاط ایران بوده‌اند ازجمله کاشانی‌ها و عراقی‌ها (اهالی مرکز ایران) و شیرازی‌ها که در این میان کاشانی‌ها بیشتر از بقیه بوده‌اند.[۱۱۳]

امروزه بیشینه مردم تهران را فارسی‌زبانان تشکیل می‌دهند؛ پس از آن‌ها، به ترتیب، آذری‌های ایرانی و مازندرانی‌ها بزرگ‌ترین اقلیت‌های قومی موجود در تهران هستند. همچنین قومیت‌های کُرد و گیلک نیز از دیگر اقوام پرجمعیت شهر هستند.[۱۱۴][۱۱۵] تهران میزبان جمعیت خارجی کمی است و بیشترین خارجی‌های ساکن آن را افغانستانی‌ها و پس از آن، پاکستانی‌ها و عراقی‌ها تشکیل می‌دهند.[۱۰۰][۱۱۶][۱۱۷]

گویش

تهران بزرگ‌ترین شهر فارسی‌زبان جهان است.[۱۱۸] ۹۸ درصد تهرانی‌ها زبان فارسی را می‌فهمند و ۱۰ درصد از آن‌ها توان گفتگو به حداقل یکی از زبان‌های رایج جهان را دارند.[۱۱۹] گویش قدیم تهرانی، در گذشته گویش خاص مردم تهران بود که در طول زمان کم‌رنگ شد و تغییراتی یافت.[۱۲۰] لهجهٔ تهرانی تنها دارای واژگان متفاوت نبود و در برخی موارد، دارای قواعد، رسم و ساختار ادبی بوده است.[۱۲۱] در هر بخش از تهران، این لهجه از شهرهای مجاور اثر گرفت و مناطق شمالی مانند ونک و شمیران و تجریش، گویش مازندرانی، مناطق جنوبی تهران که با شهر ری مجاور بوده گویش راجی (رازی) داشته و مناطق غرب تهران به سمت کرج نیز متأثر از تاتی بود.[۱۲۲]

دین

نمایی از آتشکده آدریان. از ری به عنوان زادگاه احتمالی زرتشت یاد شده است.[۱۲۳]
نمای درونی گنبد مسجد شاه

بر اساس اصل دوازدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، دین رسمی کشور، اسلام با مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی است؛ وضعیت دین مردم تهران نیز مجموعاً همانند شرایط کلی دین در ایران است و بیشتر مردم این شهر، رسماً مسلمان و شیعهٔ دوازده‌امامی هستند.[۱۲۴][۱۲۵] دیگر جوامع مذهبی در تهران شامل اهل سنت، بهائیان، زرتشتیان، مسیحیان و یهودیان می‌شود.[۱۲۶][۱۲۷]

افراد زرتشتی، مسیحی و یهودی تنها اقلیت‌های دینی تهران و ایران هستند که در حد قانون در انجام آیین دینی خود آزادند.[۱۲۸] همچنین برخی اقلیت‌های دینی، همانند زرتشتیان، دارای انجمن و مدارس اختصاصی خود در تهران هستند.[۱۲۹] مراکز مذهبی ساخته شده در شهر نیز شامل مسجد، کلیسا، کنیسه و نیایشگاه‌های زرتشتی می‌شود.[۱۳۰]

مشکلات اجتماعی

حسین رحیمی، رئیس پلیس تهران، در سال ۱۳۹۷ اعلام کرد که بیشتر آمار جرم در تهران، به ترتیب، مربوط به دزدی، مواد مخدر و درگیری‌های خیابانی بوده است.[۱۳۱] بیشتر دزدی‌های ثبت شده در ایران، متعلق به تهران هستند.[۱۳۲][۱۳۳] از معتادان متجاهر نیز به عنوان یکی از مشکلات مردم و شهر تهران یاد می‌شود؛ به گزارش خبرگزاری تسنیم، این افراد عامل برخی دزدی‌ها و خرده‌فروشی مواد مخدر در سطح شهر هستند.[۱۳۴] خشونت و درگیری‌های خیابانی در پایتخت ایران، باعث نگرانی کارشناسان شده است که برخی دلایل آن را نابرابری اجتماعی، مشکلات اقتصادی، مشکلات شهری تهران و عدم اطمینان به آینده می‌دانند.[۱۳۵][۱۳۶]

حقوق کودکان

کودکان کار تهران در سال ۱۳۹۲

مشکلات اجتماعی تهران و فقر باعث شده است که حقوق کودکان این شهر نادیده گرفته شود. مشکلات کودکان تهران شامل اجبار به ازدواج، اعتیاد پدر و مادر، بدسرپرستی، فرار از خانه، بی‌شناسنامگی، کار، سوءتغذیه و خشونت‌های جسمی، روحی و جنسی می‌شود.[۱۳۷]

کودکان کار در شهر تهران به سه دستهٔ ایرانی، افغانستانی و ایرانی کولی تقسیم می‌شوند. نتایج تحقیقاتی که در سال ۱۳۹۵ منتشر شد، نشان می‌دهد که بسیاری از این کودکان حاصل عدم پیروی از سیاست‌های جمعیتی هستند و در خانواده‌هایی پرجمعیت زندگی می‌کنند. همچنین بر اساس همین تحقیقات، مشخص شد که بیشترین تراکم کودکان برای کار در خیابان، به ترتیب، در منطقهٔ ۲، منطقهٔ ۱۲ و منطقهٔ ۱ است.[۱۳۷] بسیاری از کودکان کار تهران نیز مسیری طولانی را از محل زندگی خود تا محل کارشان طی می‌کنند.[۱۳۷]

حقوق زنان

تجمعات فعالان حقوق زنان در تهران به شکلی خشونت‌آمیز سرکوب می‌شود و گزارش‌هایی از بازداشت حاضران در تجمعات منتشر شده است.[۱۳۸][۱۳۹] بانوان تهرانی در صورت نداشتن پوشش اسلامی، جریمه یا دستگیر می‌شوند. پلیس تهران سابقهٔ برخورد با رانندگان بدحجاب را نیز دارد. در سال ۱۳۹۷، ویدئویی از خشونت یک مأمور گشت ارشاد علیه یک دختر تهرانی به خاطر پوشاکی که بر تن کرده بود، در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد و بازتابی جهانی داشت.[۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲]

تلاش‌های شهروندان تهرانی در مقابله با حجاب اجباری، با خشونت از سوی نیروهای نظامی و شبه‌نظامی پاسخ داده می‌شود. در دی‌ماه ۱۳۹۶، اعتراضات علنی به حجاب اجباری در خیابان انقلاب تهران توسط ویدا موحد آغاز شد؛ پس از آن، دیگر دختران نیز در مناطق مختلف خیابان انقلاب و در دیگر خیابان‌ها و شهرهای ایران، با رفتن روی بلندی و برداشتن پوشش سر، نسبت به حجاب اجباری اعتراض کردند. گزارش‌هایی نیز از دستگیری و ضرب‌وشتم دختران خیابان انقلاب وجود دارد که با انتقاد سازمان‌های مدافع حقوق بشر، ازجمله عفو بین‌الملل و دیدبان حقوق بشر روبه‌رو شده است.[۱۴۳][۱۴۴]

اقتصاد

ساختمان بورس اوراق بهادار تهران در سعادت‌آباد

تهران کانون اقتصادی ایران است.[۱۲۵] همچنین این شهر به عنوان پایتخت سیاسی ایران، مشاغل فراوانی در زمینه‌های گوناگون دارد و اولین منطقهٔ صنعتی کشور محسوب می‌شود. فعالیت‌های اقتصادی بین‌المللی با وجود پایتخت بودن، تاریخ و بزرگی تهران نقش چندانی در تعداد شاغل‌های آن ندارد.[۱۴۵]

بر اساس آمار سال ۱۳۹۵، سهم تهران در کل تولید ناخالص داخلی ایران ۲۱ درصد است و با اختصاص نیمی از بخش صنعت کشور به خود، نقش مهمی در اقتصاد ایران دارد.[۱۴۶] صنایع تهران شامل خودروسازی، الکترونیک و تجهیزات الکتریکی، تسلیحات نظامی، منسوجات، شکر، سیمان و محصولات شیمیایی است. همچنین تهران، مرکزی پیشرو در فروش فرش و مبلمان در ایران است. در جنوب حومهٔ تهران نیز یک پالایشگاه نفت به نام پالایشگاه نفت تهران وجود دارد.[۱۴۷] مقر اصلی شرکت ملی نفت ایران، دومین شرکت بزرگ نفتی جهان در تهران قرار دارد.[۱۴۸] ایران خودرو نیز به عنوان بزرگ‌ترین خودروساز ایران، در تهران کارخانه دارد و مقر اصلی آن نیز در همین شهر است.[۱۴۹][۱۵۰]

جوانان تهران درگرفتن کار و فرصت‌های اقتصادی مشکلاتی دارند.[۱۲۵] طبق اعلام عیسی فرهادی، فرماندار وقت تهران در سال ۱۳۹۷، نرخ بیکاری تهران ۱۱/۵ درصد است و با توجه به میزان مهاجرت بیکاران به تهران، کاهش آن سخت است.[۱۵۱]

طبق آمار سال ۱۳۹۴، ردیف مسکن، آب، برق و گاز، با سهمی معادل ۴۹/۹ درصد، بیشترین سهم از متوسط هزینهٔ ناخالص یک خانوار ساکن تهران را به خود اختصاص داده است؛ پس از آن نیز ردیف خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها با سهم ۱۵/۷ درصدی قرار دارد.[۱۵۲]

بورس اوراق بهادار تهران به عنوان بزرگ‌ترین بازار بورس ایران، در سال ۱۳۴۶ و بر پایهٔ قانون مصوب اردیبهشت ۱۳۴۵ تأسیس شد.[۱۵۳] به عنوان یک رکورد، شاخص کلی آن در ۲۷ خرداد ۱۳۹۷ به بالای ۱۰۲ هزار و ۴۵۲ واحد رسیده بود.[۱۵۴] همچنین به عقیدهٔ بسیاری از کارشناسان بازارهای مالی ایران، سیاست‌های خارجی حکومت و بهای نفت و ارزهای خارجی از عوامل تأثیرگذار بر این بازار هستند.[۱۵۵]

خرید

نمایی از درون بازار بزرگ تهران

با وجود مراکز خرید نوین در شهر، بازار تهران به عنوان بازاری قدیمی که در مرکز شهر و در منطقهٔ ۱۲ شهرداری تهران قرار دارد، همچنان دارای اهمیت بالای اقتصادی در تهران و کشور است.[۱۵۶][۱۵۷]

گردشگری

نمایی از تالار اصلی عمارت بادگیر در کاخ گلستان

تهران یکی از مهم‌ترین مراکز گردشگری ایران به حساب می‌آید و دارای مجموعه‌ای از جاذبه‌های گردشگری است که شامل کاخ‌ها و موزه‌هایش می‌شود.[۱۵۸][۱۵۹] میدان و برج آزادی، برج میلاد، پل طبیعت و کاخ گلستان از جاذبه‌های گردشگری مهم شهر تهران هستند.[۱۶۰]

تهران در سال ۲۰۰۹ میلادی، میزبان ۶۴۶ هزار گردشگر خارجی بود و در سال ۲۰۱۲ این آمار به ۱/۱۱ میلیون تن تغییر یافت. افزایش پیوستهٔ ورود گردشگران خارجی به این شهر باعث شد آمار این گردشگران در سال ۲۰۱۵ به ۱/۵۱ میلیون تن برسد. عراقی‌ها بیشترین درصد مسافران خارجی تهران را از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۶ تشکیل می‌دادند. حدود ۳۰۵ هزار عراقی در سال ۲۰۱۲ در تهران اقامت شبانه داشتند که این میزان در سال ۲۰۱۶ به ۴۸۷ هزار تن رسید. پس از عراقی‌ها، آذربایجانی‌ها دومین گروه مسافران وارد شده به تهران بوده‌اند.[۱۶۱]

در سال ۲۰۱۲، ۱۹۶ هزار گردشگر آذربایجانی به تهران سفر کردند و این میزان در سال ۲۰۱۶ به ۳۲۰ هزار نفر رسید. افغانستان نیز در سال ۲۰۱۶ با فرستادن ۱۵۶ هزار گردشگر با اقامت شبانه به تهران، در ردهٔ سوم مبادی برتر تهران قرار گرفته بود که پس از آن، ترکیه و ترکمنستان قرار داشتند. در سال ۲۰۱۶، حدود ۱۴۳ هزار تن از شهروندان ترکیه و ۷۵ هزار تن از شهروندان ترکمنستان به تهران سفر کردند و دارای اقامت شبانه در این شهر بودند.[۱۶۱]

تهران با جذب ۱/۶۴ میلیون گردشگر در سال ۲۰۱۶ میلادی، یکی از مهم‌ترین شهرهای خاورمیانه در زمینهٔ گردشگری بوده است. همچنین تهران پس از شهرهای دبی، ژوهانسبورگ، ریاض و ابوظبی، در رتبهٔ پنجم از دیدگاه شمار ورود گردشگران خارجی در سال ۲۰۱۶ در مناطق آفریقا و خاورمیانه قرار داشت و گردشگران خارجی تهران در این سال، نیم میلیارد دلار هزینه‌کرد داشته‌اند.[۱۶۱]

زیرساخت

ترابری

هواپیمایی

فرودگاه امام خمینی؛ فرودگاه بین‌المللی اصلی تهران

تهران دارای دو فرودگاه بین‌المللی مهرآباد و امام خمینی است که از پررفت‌وآمدترین فرودگاه‌ها در ایران هستند.[۱۶۲] فرودگاه مهرآباد که در سال ۱۳۱۷ تأسیس شد، در بخش غربی تهران قرار دارد و نام آن از روستای مهرآباد که پیش‌تر در آن منطقه وجود داشت، گرفته شده است.[۱۶۳] بر اساس آمار اردیبهشت ۱۳۹۷، فرودگاه مهرآباد بیشترین عملکرد را میان فرودگاه‌های ایران داشت؛ همچنین تا همین زمان، این فرودگاه بیش از ۳۰ درصد از پروازهای ایران را به خود اختصاص داده بود.[۱۶۴]

فرودگاه امام خمینی نیز در ۳۰ کیلومتری جنوب غربی تهران و در زمینی به وسعت ۱۳٫۵ هزار هکتار ساخته شده است.[۱۶۵] پیشنهاد ساخت این فرودگاه در سال ۱۳۴۶ از سوی ایکائو داده شد و گشایش اولیهٔ آن نیز در سال ۱۳۸۳ انجام شد.[۱۶۶] این فرودگاه بر اساس آمار آبان ۱۳۹۶، بیشترین سهم را از پروازهای خارجی در میان فرودگاه‌های ایران داشته است.[۱۶۷]

اتوبوس‌ها

سامانه اتوبوس تندرو تهران در پایانه آزادی

تهران دارای چهار پایانهٔ مسافربری شرق، غرب، بیهقی (میدان آرژانتین) و جنوب است. خدمت اتوبوس‌ها به شهروندان تهرانی دارای پیشینه‌ای طولانی است. در سال ۱۳۰۵، تعدادی اتوبوس از شوروی خریداری شد و در ۸ خط اتوبوسرانی خصوصی از آن‌ها استفاده شد؛ مسیر نخستین خط احداث‌شده نیز، از سبزه میدان تا کارماشین بود.[۱۶۸]

پس از گذشت سال‌ها از خدمت‌رسانی اتوبوس‌ها در شهر تهران، برای نخستین‌بار در سال ۱۳۲۰ بود که نظم قابل قبولی در استفاده از آن‌ها شکل گرفت و تا سال ۱۳۳۵ تعداد خطوط به ۳۸ خط رسیده بود. شرکت واحد اتوبوسرانی تهران، در سال ۱۳۳۵ به عنوان نخستین شرکت سهامی اتوبوسرانی عمومی ایران تأسیس شد.[۱۶۸]

اتوبوس برقی تهران، در سال ۱۹۹۲ میلادی به عنوان تنها نمونه از این سامانه در ایران، گشایش یافت.[۱۶۹] در سال ۲۰۰۵، اتوبوس برقی تهران شامل پنج خط می‌شد که همگی از میدان امام حسین آغاز می‌شدند.[۱۷۰]

ایجاد و گسترش سامانهٔ اتوبوس تندرو تهران، به عنوان یکی از ارکان نوسازی شرکت واحد اتوبوسرانی تهران، از سال ۱۳۸۵ در دستور کار مدیریت ترابری شهر و شرکت واحد قرار گرفته است.[۱۷۱]

بر اساس گزارشی در سال ۱۳۹۶، اتوبوسرانی تهران با مشکلاتی از قبیل فرسودگی و کمبود تعداد اتوبوس‌های فعال روبرو است که این موضوع می‌تواند باعث افزایش آلودگی هوا و کاهش کیفیت خدمات به شهروندان شود.[۱۷۲]

خودروها، راه‌ها و ترافیک

پل فجر در بزرگ‌راه همت

تهران دارای شبکهٔ متراکم بزرگ‌راهی است و این شبکه توسط گروهی گسترده از خیابان‌ها و جاده‌ها همراهی می‌شود. بزرگ‌راه آزادگان طولانی‌ترین بزرگ‌راه تهران با داشتن ۳۶/۴ کیلومتر طول است.[۱۷۳]

سفر با خودروی شخصی در تهران رایج است و شهروندان تمایل زیادی به استفاده از خودروی شخصی دارند.[۱۷۴] ترافیک تهران نیز وضعیت مناسبی ندارد و گاهی بحرانی خوانده شده است. پس از ماه مهر نیز معمولاً وضعیت ترافیکی شهر به‌دلیل افزایش سفرهای محصلان بدتر می‌شود.[۱۷۵][۱۷۶]

شمار خودروها و وسایل نقلیهٔ شخصی در شهر تهران به صورت روزافزون درحال افزایش است و این موضوع به یکی از مشکلات مهم این کلان‌شهر تبدیل شده است.[۱۷۷] به گفتهٔ مازیار حسینی، معاون سابق حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری تهران، تعداد خودروهای این شهر حدود ۶ برابر ظرفیت خیابان‌های آن است.[۱۷۸]

پیدا کردن جای پارک در برخی مناطق تهران بسیار سخت است و به یک مشکل برای شهروندان تبدیل شده است.[۱۷۹][۱۸۰] به گفتهٔ احمد دنیامالی پیدا کردن پارکینگ یکی از مشکلات شهر تهران بوده و کمبود پارکینگ تأثیری مستقیم در افزایش ترافیک داشته است.[۱۸۰]

تاکسی‌ها
تاکسی‌های هیبریدی تهران

در سال ۱۳۲۵، شرکتی با ۱۰ دستگاه خودروی ساختهٔ فیات، در تهران آغاز به ارائهٔ خدمت به مسافران کرد؛ تاکسی‌های این شرکت بیشتر در مراکز تفریحی شهر حاضر بودند و مانند آژانس‌های امروزی تهران، مسافران را بدون سوار کردن مسافری دیگر در بین راه، به مقصد می‌رساندند. با توجه به استقبال مردم، این شرکت شمار خودروهایش را تا ۵۰ دستگاه افزایش داد.[۱۸۱]

در برخی منابع تاریخی، از اشرف‌الملوک فخرالدوله به عنوان بنیان‌گذار نخستین سازمان تاکسی‌رانی تهران یاد شده است.[۱۸۱][۱۸۲]

اکنون تاکسی‌های تهران به چهار گروه بی‌سیم، خطی، ویژه و گردشی تقسیم شده‌اند.[۱۸۳][۱۸۴] همچنین سن فرسودگی تاکسی‌ها ۱۰ سال در نظر گرفته شده است و تاکسی‌های فرسوده باید در طرح نوسازی شرکت کنند.[۱۸۴]

راه‌آهن و مترو

درون یکی از واگن‌های مترو تهران

در سال ۱۲۶۱، یک خط آهن با تقریباً ۸ کیلومتر طول و عرض ۱۰۰۰ میلی‌متر، از تهران به شهر ری کشیده شد و مدتی بعد، امتیاز آن به یک شرکت بلژیکی واگذار شد.[۱۸۵] نخستین کلنگ ساختمان ایستگاه راه‌آهن تهران در ۲۳ مهر ۱۳۰۶، با اختصاص زمینی به مساحت ۱۷۴ هکتار، به زمین زده شد. بنای این ایستگاه را یک مهندس اوکراینی طراحی کرد و در سال ۱۳۷۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۱۸۶]

نخستین مطالعات برای ایجاد مترو تهران، در سال ۱۳۵۰ توسط سوفرتو و سازمان حمل‌ونقل پاریس انجام شد و تا سال ۱۳۵۹، کارهای لازم برای توسعهٔ مترو انجام شد. از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۵، به‌دلیل جنگ ایران و عراق، طرح به صورت کامل متوقف شد. از سال ۱۳۷۴ به بعد، گسترش متروی تهران به صورت جدی دنبال شده است.[۱۸۷] در ۱۶ اسفند ۱۳۷۷ نیز نخستین گشایش رسمی مترو انجام شد و با استقبال خوبی از سوی مردم روبرو شد.[۱۸۸][۱۸۹]

بر اساس آمار سال ۱۳۹۵، متروی تهران روزانه ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار مسافر را جابه‌جا می‌کند.[۱۹۰] همچنین در پایان همین سال، شمار سفرهای انجام شده با مترو تهران از مرز هفت میلیارد گذشت.[۱۹۱] خط ۳ مترو تهران نیز طولانی‌ترین خط مترو این شهر است.[۱۹۰]

تهران همچنین دارای شبکه‌ای شامل ۶ خط قطار حومه‌ای است که دسترسی آسان‌تر ساکنان شهرها و شهرک‌های اطراف تهران را به پایتخت فراهم می‌کنند. این شبکه ۵ استان کشور را در بر می‌گیرد.[۱۹۲]

فضای سبز

بوستان ملت در پاییز

تهران به‌دلیل داشتن آب‌وهوای مناسب و فراوانی آب، معمولاً منطقهٔ سرسبزی بوده و در منابع جغرافیایی قدیم از درختان انبوه و باغ‌های تهران یاد شده است. با وجود پیشینهٔ طولانی و تاریخی باغ‌داری در تهران، نخستین باغ‌های معروف تهران، در دوران صفوی و پس از آن در دوران قاجار، در دورهٔ فتحعلی‌شاه پدید آمدند. در دوران ناصرالدین‌شاه قاجار نیز دگرگونی‌های مهمی در شیوهٔ باغ‌داری پایتخت ایجاد شد و باغ‌داری نوین، پس از روبرو شدن اشراف با سبک اروپایی آن و استخدام باغ‌بان‌های خارجی وارد تهران شد. همچنین تهران برای چنارهایش مشهور بوده است.[۱۹۳]

باغ و عمارت عین‌الدوله، باغ فردوس، باغ نگارستان و کاخ گلستان نمونه‌هایی از باغ‌های تهران هستند.

بر اساس آماری در سال ۱۳۹۵، سرانهٔ فضای سبز درون‌شهری تهران، فقط با احتساب فضاهای سبز همگانی، ۱۵٫۸ متر مربع بوده است.[۱۹۴] همچنین طبق گفتهٔ مدیرعامل سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران در سال ۱۳۹۳، این شهر ۲٬۱۰۰ بوستان داشته است.[۱۹۵]

تلاش‌ها برای رسیدن سرانهٔ فضای سبز تهران به استانداردهای جهانی ادامه دارد و در برنامه‌های شهرداری به آن اشاره شده است.[۱۹۶] ایجاد بوستان‌های جدید، ایجاد فضای سبز در حاشیهٔ بزرگ‌راه‌ها، ایجاد و گسترش فضای سبز عمودی و گسترش کمربند سبز تهران از برنامه‌هایی هستند که توسط سازمان‌های مسئول دنبال می‌شوند.[۱۹۷]

بهداشت و سلامت

مراقبت‌های بهداشتی در تهران عمدتاً توسط درمانگاه‌ها و بیمارستان‌های خصوصی ارائه می‌شود. اگر چه شبکهٔ بهداشتی دولتی که شامل آزمایشگاه‌ها، بیمارستان‌ها، داروخانه‌ها و مراکز توان‌بخشی می‌شود نیز در شهر وجود دارد. سیستم‌های بیمه‌ای، بخش قابل توجهی از هزینه‌ها که شامل بخش درمان خصوصی نیز می‌شود را پوشش نمی‌دهند.[۱۹۸]

در برخی منابع اعلام شده است که نخستین بیمارستان تهران، در سال ۱۲۳۱ تأسیس شده است؛ اما در منابع دیگر اعلام شده است که نخستین بیمارستان تهران، در سال ۱۲۵۵ با نام مریضخانهٔ دولتی تأسیس شده است که نام آن، در سال ۱۳۱۹ برای قدردانی از ابوعلی سینا، به بیمارستان سینا تغییر یافت.[۱۹۹]

تهران میزبان شماری از معتبرترین بیمارستان‌های ایران است.[۲۰۰] بیمارستان میلاد با ۱۰۰۰ تخت در سال ۱۳۸۰ تأسیس شد و دارای بخش‌های تخصصی قابل توجهی است.[۲۰۱]

بیمارستان‌های آراد، پارس و پارسیان نیز از بیمارستان‌های خصوصی تهران هستند.

در سال ۱۳۹۶، سخنگوی وزارت بهداشت ایران اعلام کرد که ۷۵ درصد از بیمارستان‌های دولتی تهران فرسوده بوده و در برابر رخدادهای طبیعی مقاوم نیستند.[۲۰۲]

فرهنگ و هنر

تئاتر

تئاتر شهر، از بزرگ‌ترین مجموعه‌های نمایش تئاتر ایران

پیشینهٔ تئاتر در تهران، از زمان ناصرالدین‌شاه قاجار آغاز می‌شود. ناصرالدین‌شاه در سفری که به اروپا داشت، با تئاتر آشنایی یافت و فرمان ساخت سالنی را برای اجرای تئاتر در تهران صادر کرد. در همین دوران بود که تکیه دولت ساخته شد.[۲۰۳]

با روی کار آمدن مشروطیت در ایران، تئاتر پیشرفت بیشتری کرد و تئاترهای تازه‌ای پدید آمد که از اولین آن‌ها تئاتر فرهنگ بود که در عمارت مسعودیه نمایش می‌داد.[۲۰۳] تئاتر دوم نیز تئاتر ملی بود که که ریاست آن را عبدالکریم‌خان محقق‌الدوله بر عهده داشت.[۲۰۳]

تالار رودکی نیز یکی از مجهزترین و بزرگ‌ترین تالارهای اپرا، موسیقی و تئاتر در ایران است که توسط اوژن آفتاندلیانس طراحی شده و با نام شاعر و نوازندهٔ ایرانی، رودکی، در ۳ آبان ۱۳۴۶ گشایش یافته است.[۲۰۴]

تئاترِ شهر تهران در سال ۱۳۴۶ توسط علی سردار افخمی طرّاحی شد و ساختش پنج سال به طول انجامید.[۲۰۵] این مجموعه در روز شنبه، هفتم بهمن ۱۳۵۱ با نمایشِ باغ آلبالو نوشتهٔ آنتون چخوف و به کارگردانی آربی اوانسیان به عنوان مهم‌ترین سالن تئاتر ایران گشایش یافت.[۲۰۶][۲۰۷]

از سال ۱۳۶۱ نیز جشنوارهٔ بین‌المللی تئاتر فجر به صورت سالانه و در بازهٔ زمانی دههٔ فجر در تهران برگزار می‌شود.

فیلم و سینما

میرزا ابراهیم‌خان صحاف‌باشی نخستین سالن نمایش فیلم تهران را در سال ۱۲۸۳ ایجاد کرد.[۲۰۸] روسی‌خان نیز در سال ۱۲۸۶ تصمیم گرفت که در مغازه‌اش نمایش همگانی فیلم راه‌اندازی کند. او کارش را توسعه داد و با استقبال خوبی از سوی مردم مواجه شد؛ این موضوع به ایجاد رقابت و پیشرفت سینما در تهران کمک کرد.[۲۰۹]

پردیس سینمایی کورش، بزرگ‌ترین پردیس سینمایی در ایران[۲۱۰]

در دوران پهلوی اول، برای مدتی سینماهای تهران تعطیل شدند اما بالاخره مشروط بر این که از ساعت ۱۸ شروع و تا ساعت ۲۱:۳۰ کارشان پایان یابد، به فرمان سید ضیاءالدین طباطبایی باز شدند. سینماهای این دوران، همان‌گونه که پیش از این نیز رسم بود، بر اساس مادهٔ ۹ نظامنامهٔ سینماها، فیلم‌هایی از انواع «فیلم اخبار»، «فیلم علمی» و «فیلم بزرگ نمایش» را نمایش می‌دادند.[۲۱۱]

نخستین سینمای مدرن ایرانی نیز گراند سینمای تهران بود که در سال ۱۳۰۵ تأسیس شد و ترجمهٔ میان‌نویس‌های خارجی نیز از آن شروع شد؛ پس از این اقدام گراند سینما، بر اساس دستور نظامنامه، سینماهای تهران باید خلاصه‌ای از داستان فیلم را چاپ می‌کردند. همچنین در اواخر دههٔ بیست، اغلب سینماهای تهران، دارای ارکستر بود.[۲۱۱][۲۱۲]

از دههٔ چهل تا ۱۳۵۷، از ۹۰ سینمای فعال شهر تهران، نام بیش از یک سوم آن‌ها خارجی بود. در این دوران شمار قابل توجهی از سینماهای نوین تهران در اختیار شرکت‌های خارجی بود. همچنین به گزارش دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی وزارت فرهنگ و هنر، از ۴۷۳ فیلم نمایش داده شده در سال ۱۳۵۳ در تهران، ۶۱ فیلم ایرانی، ۱۴۳ فیلم آمریکایی و دیگر فیلم‌ها نیز از کشورهای انگلستان، فرانسه، ایتالیا، هندوستان، ژاپن، هنگ کنگ و شوروی بوده‌اند.[۲۱۱]

از سال ۱۳۴۴ که سینمای ایران در اوج بود، فیلم‌هایی همانند قیصر، گنج قارون و گاو سینماهای تهران را درنوردیدند.[۲۱۲][۲۱۳]

با انقلاب ۱۳۵۷، شماری از سینماهای تهران در آتش سوختند و نام شمار قابل توجهی از سینماهای باقی‌مانده نیز تغییر یافت.[۲۱۱] فروشنده از موفق‌ترین فیلم‌هایی است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ در تهران فیلم‌برداری شده است.[۲۱۳] جشنواره فیلم فجر نیز از سال ۱۳۶۱، هر ساله در تهران برگزار می‌شود.[۲۱۴]

موسیقی

اجرای گروه شیلر در تالار وزارت کشور

شمار قابل توجهی گروه موسیقی مطرح در تهران شکل گرفته‌اند. گروه بلک کتس در سال ۱۳۴۱ توسط شهبال شب‌پره که مغز متفکر گروه نامیده می‌شود، در تهران تأسیس شد.[۲۱۵]

تهران محل زندگی بسیاری از خواننده‌های مطرح ایران نیز بوده است. ابراهیم حامدی با نام هنری «ابی» که به «آقای صدای موسیقی ایرانی» معروف است، ساکن تهران بود و تا پیش از انقلاب ۵۷ در ایران فعالیت می‌کرد.[۲۱۶] فائقه آتشین با نام هنری «گوگوش» که از پرهوادارترین خوانندگان تاریخ موسیقی ایران به‌شمار می‌رود و در کشورهای آسیای میانه و خاورمیانه هواداران بسیاری دارد، ساکن تهران بود و تا پیش از انقلاب ۵۷ در ایران فعالیت می‌کرد.[۲۱۷][۲۱۸]

پس از انقلاب ۱۳۵۷، خوانندگان زن در سراسر ایران دچار مشکلاتی شدند. روحانیون خواندن زنان را به شهوت و مسائل جنسی ربط دادند و پخش ترانه‌های آنان در رادیو و تلویزیون ملی ممنوع شد.[۲۱۹][۲۲۰] درحال حاضر زنان می‌توانند با تهیهٔ مجوزی مخصوص، در تهران اجرا داشته باشند.[۲۲۱][۲۲۲]

تالار وحدت و تالار وزارت کشور میزبان کنسرت گروه‌های ایرانی و خارجی هستند. همچنین تالار وحدت محل اجرای ارکستر سمفونیک تهران، بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین ارکستر سمفونیک ایران است.[۲۲۳][۲۲۴][۲۲۵][۲۲۶]

جشنواره موسیقی فجر نیز از سال ۱۳۶۴، هر سال در تهران برگزار می‌شود.[۲۲۷][۲۲۸]

موزه‌ها

نمایی از موزهٔ هنرهای معاصر تهران؛ گالری این موزه محل برگزاری نمایشگاه‌های هنری است، که در آن‌ها گنجینه‌هایی از هنرمندان بین‌المللی نیز نمایش داده می‌شود.[۲۲۹]

شماری موزهٔ بزرگ در تهران وجود دارد که در مجموع، به طیف گسترده‌ای از موضوعات می‌پردازند. برای نمونه، موزهٔ ملی ایران در باستان‌شناسی ایران متمایز است، موزهٔ فرش ایران هنر قالی‌بافی ایرانی را نمایش می‌دهد و موزهٔ هنرهای معاصر تهران نیز آثار هنرمندان سرشناس بین‌المللی را نگهداری می‌کند.[۲۳۰]

خوراک

تهران پایتخت ایران است؛ کشوری که از مکتب‌های اصلی آشپزی در جهان به‌شمار می‌رود و ۲۵۰۰ نوع خوراک دارد.[۲۳۱] در تهران رستوران‌های آسیایی، اروپایی و شمار قابل توجهی پیتزافروشی وجود دارد.[۲۳۱][۲۳۲][۲۳۳][۲۳۴] بر اساس گزارشی، رستوران‌های خارجی تهران بیشتر در مناطق شمالی شهر قرار دارند.[۲۳۲]

زندگی شبانه

تهران از اندک پایتخت‌های جهان است که زندگی شبانه ندارد و از نیمه‌شب کاملاً تعطیل می‌شود.[۲۳۵] برای سال‌ها، زندگی شبانه در تهران تنها یک ماه در سال، در قالب یک طرح ویژه یا در ماه رمضان وجود دارد.[۲۳۶][۲۳۷] البته در برخی خیابان‌های تهران با عرضهٔ خوراک خیابانی، زندگی شبانهٔ تهران اندکی احیا شده است.[۲۳۸]

ورزش

نمایی از ورزشگاه آزادی، میزبان بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴

تهران نخستین شهر در خاورمیانه بود که میزبانی بازی‌های آسیایی را بر عهده گرفت. تهران میزبان بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ بود و همزمان با آن، مجموعهٔ ورزشی آریامهر (آزادی) به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین‌های آن زمان در ۱۰ شهریور ۱۳۵۳ افتتاح شد.[۵۵][۲۳۹]

فدراسیون هندبال آسیا، مهم‌ترین نهاد مسئول هندبال در آسیا، در سال ۱۳۵۳ رسماً در تهران تشکیل شد.[۲۴۰]

دیزین، مهم‌ترین پیست اسکی خاورمیانه

توچال و شمشک از مهم‌ترین پیست‌های اسکی تهران هستند. توچال شلوغ‌ترین و نزدیک‌ترین پیست اسکی تهران است که در پایان خیابان ولنجک، در ۳ کیلومتری میدان تجریش، در منطقهٔ شمیرانات قرار دارد. شمشک دومین پیست اسکی بزرگ در ایران پس از دیزین است و در ۵۷ کیلومتری شمال شرق تهران قرار دارد. دیزین، مهم‌ترین پیست اسکی ایران و معتبرترین پیست اسکی در خاورمیانه نیز برای مردم تهران در دسترس است.[۲۴۱][۲۴۲]

فوتبال

فوتبال ورزش نخست تهران است و شهرآورد تهران میان دو تیم استقلال و پرسپولیس برگزار می‌شود.[۲۴۳] فوتبال در تهران توسط انگلیسی‌ها رواج یافت و نخستین زمین بازی آن‌ها نیز میدان مشق بود. آشنایی تهرانی‌ها با فوتبال نیز از همین طریق صورت پذیرفت.[۲۴۴]

نخستین تشکیلات فوتبالی تهران، در سال ۱۳۰۲ با نام «کلاب ایران» پدید آمد. در سال‌های میانی حکومت رضاشاه چندین باشگاه در تهران تأسیس شد و در سال ۱۳۱۶ مسابقاتی میان آن‌ها برگزار شد. کمی بعد عباس اکرامی باشگاه شاهین را تأسیس کرد که برای چند دهه از قوی‌ترین باشگاه‌های ایران بود. در سال ۱۳۱۷ نیز بزرگ‌ترین ورزشگاه فوتبال ایران تا به آن زمان گشایش یافت که امجدیه نامیده شد.[۲۴۴]

استقلال دو بار و پاس یک بار به عنوان قهرمانی جام قهرمانان آسیا دست یافتند. پرسپولیس هم یک عنوان قهرمانی در جام برندگان جام آسیا دارد. از دو تیم استقلال و پرسپولیس معمولاً به عنوان قطب‌های اصلی فوتبال ایران یاد می‌شود و این تیم‌ها در دیگر شهرهای ایران نیز هوادار دارند.[۲۴۵]

آموزش و پژوهش

آموزش در تهران دارای جداسازی جنسیتی از مقاطع ابتدایی است.[۲۴۶] آموزش ابتدایی و متوسطه در تهران عمدتاً توسط دولت ارائه شده است؛ اگرچه مدارس خصوصی نیز وجود دارد. ورود به دانشگاه‌ها نیز از طریق یک آزمون سراسری رقابتی اداره می‌شود.[۲۴۷]

حوزه‌های علمیه

مدرسه علمیه مروی، قدیمی‌ترین مدرسه حوزه علمیه تهران

پس از آن‌که آقامحمدخان قاجار در سال ۱۲۰۰ تهران را به پایتختی ایران برگزید و پس از توسعهٔ شهر از زمان فتحعلی‌شاه (۱۲۱۲–۱۲۵۰) به این سو، مدارس و نیز مساجد فراوانی در این شهر بنا شد.[۲۴۸] در پیگیری سیاست توسعهٔ تهران، در دورهٔ محمدشاه و به ویژه با صدارت حاجی میرزا آقاسی، فضلای حوزه‌های دیگر، برای رونق تهران به مهاجرت به این شهر تشویق شدند. بدین ترتیب با روی‌آوردن علما و طلاب علوم دینی به تهران، که در مجاورت شهر مذهبی ری، آرامگاه عبدالعظیم حسنی قرار دارد حوزهٔ علمی بزرگی در پایتخت جدید ایران پی افکنده شد که به سرعت پیشرفت کرد. تداوم مدرسه‌سازی در سرتاسر دورهٔ قاجار در این شهر و نیز جمعیت روزافزون طلاب تهران گواه این پیشرفت است. بنا بر یک گزارش آماری، در دورهٔ ناصرالدین شاه قاجار (۱۲۶۴–۱۳۱۳)، ۴۷ باب مسجد، که بسیاری از آن‌ها مدرسه نیز داشته‌اند، ۳۵ باب مدرسه و ۱۴۳۶ طلبه به ثبت رسیده است. دورهٔ مظفرالدین شاه (۱۳۱۳–۱۳۲۴) انجمن طلاب مشروطه‌خواه، که از تشکل‌های حوزوی بود، بیش از هزار عضو داشت. از آن دوره، حوزهٔ تهران یکی از مهم‌ترین حوزه‌های علمیهٔ ایران شد، و طلاب علوم دینی از بسیاری از شهرهای ایران برای تحصیل به تهران می‌آیند.[۲۴۹]

دانشگاه‌ها

دانشگاه تهران، قدیمی‌ترین دانشگاه مدرن ایران

دارالفنون، نخستین دانشگاه تاریخ نوین ایران در سال ۱۲۳۰ گشایش یافت و رشته‌های تحصیلی آن شامل پزشکی، داروسازی، کانی‌شناسی و مهندسی بوده است.[۲۵۰]

دانشگاه‌های تهران از با کیفیت‌ترین‌های نوع خود در ایران هستند و شماری از آن‌ها در رتبه‌بندی‌های جهانی دانشگاه‌ها حضور دارند.[۲۵۱][۲۵۲][۲۵۳]

دانشگاه تهران در بهمن ۱۳۱۳ جهت ایجاد مرکزی برای آموزش عالی در ایران تأسیس شد. از این دانشگاه به عنوان مهم‌ترین و معتبرترین دانشگاه و نماد آموزش عالی ایران یاد می‌شود. سردر دانشگاه تهران نیز دارای شهرت است و در جهان به عنوان نمادی از این دانشگاه شناخته می‌شود.[۲۵۴]

دانشگاه صنعتی شریف نیز در سال ۱۳۴۴ تأسیس شد. این دانشگاه توانسته است به عنوان یک کانون علمی و صنعتی، جایگاه و اعتبار قابل توجهی در ایران پیدا کند.[۲۵۵][۲۵۶] همچنین یکی از با سابقه‌ترین آموزشگاه‌های عالی ایران در زمینهٔ فنی و مهندسی، دانشگاه صنعتی امیرکبیر تهران است که در سال ۱۳۳۵ تأسیس شد.[۲۵۷]

قدیمی‌ترین مرکز آموزش عالی نوین و بزرگ‌ترین دانشگاه علوم پزشکی ایران نیز دانشگاه علوم پزشکی تهران است که در سال ۱۳۱۳ تأسیس شد.[۲۵۸]

پژوهشگاه‌ها

از مراکز پژوهشی تهران، پژوهشگاه صنعت نفت است که در سال ۱۳۳۸ با هدف اولیهٔ پژوهش پیرامون مواد نفتی و کاربردهای آن، تأسیس شد.[۲۵۹] پژوهشگاه دانش‌های بنیادی که در سال ۱۳۶۸ بنیان‌گذاری شد و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی که در در سال ۱۳۶۰ با ادغام ۱۲ مؤسسهٔ پژوهشی تأسیس شد نیز از دیگر مراکز پژوهشی تهران هستند.[۲۶۰][۲۶۱]

مدرسه‌ها

ادارهٔ کل آموزش و پرورش تهران به ۱۹ منطقه تقسیم شده است و آموزگاران می‌توانند به صورت برخط، از طریق وبگاه متعلق به آموزش و پرورش تهران درخواست انتقال میان‌منطقه‌ای دهند.[۲۶۲]

در سال ۱۳۹۶ اعلام شد که ۱٬۱۰۰٬۰۰۰ دانش‌آموز در مدرسه‌های تهران درس می‌خوانند که از این شمار، ۹۰۰٬۰۰۰ دانش‌آموز در مدرسه‌های دولتی و بقیه در مدرسه‌های غیردولتی مشغول به تحصیل هستند. همچنین اعلام شد که ۸۲ درصد از مدرسه‌های تهران دولتی و ۱۸ درصد غیردولتی هستند.[۲۶۳]

بر اساس اعلام مدیر کل آموزش و پرورش شهر تهران در سال ۱۳۹۶، بابت استحکام مدارس دولتی تهران نگرانی‌هایی وجود دارد و شمار قابل توجهی از آن‌ها نیازمند توجه یا بازسازی هستند.[۲۶۴] همچنین با اعلام معاون آموزش ابتدایی آموزش و پرورش شهر تهران در سال ۱۳۹۶، شمار دانش‌آموزان در برخی از کلاس‌های درس مقطع ابتدایی شهر تهران، بیش از ۳۶ نفر و به صورت میانگین، این تراکم برابر با ۳۰ تا ۳۳ دانش‌آموز بوده است.[۲۶۵]

کودکستان‌ها

نخستین کودکستان ایران را برسابه هووسپیان از ایرانیان ارمنی، در دههٔ ۳۰ خورشیدی با نام «ایران» و در خیابان معتمدالدوله با مجوزی از وزارت فرهنگ تأسیس کرد.[۲۶۶]

کودکستان‌های تهران از یک تا چهار درجه تقسیم‌بندی شده‌اند و شهریهٔ آن‌ها نیز با نظارت سازمان بهزیستی ایران ابلاغ می‌شود.[۲۶۷] فوق‌برنامه‌های کودکستان‌ها نیز باید طبق قوانین اسلامی و ایرانی باشند و توسط کمیتهٔ تخصصی استان تأیید شوند.[۲۶۷]

مشکلات زیست‌محیطی

آلودگی‌های زیست‌محیطی مانند آلودگی آب، هوا، خاک و صوتی باعث شده است که تهران به یکی از آلوده‌ترین شهرهای جهان تبدیل شود.[۲۶۸] همچنین وجود جانوران موذی همانند موش از مشکلات تهران است.[۲۶۹]

آلودگی آب

آب‌های زیرزمینی تهران دارای آلودگی هستند؛ از آن‌ها به صورت مستقیم در کشاورزی استفاده می‌شود و بخشی از آب آشامیدنی تهران را نیز تأمین می‌کنند.[۲۷۰] یکی از زیان‌آورترین عناصری که به‌دلیل نفوذ فاضلاب‌های انسانی و حیوانی در سفره‌های آب زیرزمینی تهران وجود دارد، نیترات است. فرسودگی زیرساخت آب آشامیدنی تهران نیز به آلودگی بیشتر آب کمک می‌کند.[۲۷۱]

آلودگی هوا

مقایسهٔ ترافیک تهران در یک روز کاری (راست) با یک روز تعطیل نوروزی. وسایل نقلیه به عنوان یکی از عوامل اصلی آلودگی هوای تهران شناخته می‌شوند.[۲۷۲]

تهران از آلودگی هوا رنج می‌برد. عوامل آلودگی هوا در تهران شامل عوامل جغرافیایی همانند اثر محصورکنندهٔ کوه‌ها، وسایل نقلیه نظیر خودروها و موتورسیکلت‌ها، سوخت خانه‌ها و آلودگی حاصل از کارخانه‌ها می‌شود.[۲۷۲] همچنین کیفیت پایین بنزین عرضه‌شده در ایران نیز جزو دلایل آلودگی هوای تهران دانسته می‌شود.[۲۶۸][۲۷۲][۲۷۳] در سال ۱۳۹۶، سرپرست مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست ایران اعلام کرد که حدود ۲۰ درصد از آلودگی هوای تهران حاصل تردد موتورسیکلت‌های کاربراتوری است.[۲۷۴]

آمار روزهای آلوده و پاک هوای تهران از ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۱

آلاینده‌های اصلی هوای تهران نیز اکسیدهای نیتروژن، اکسیدهای گوگرد، مونوکسید کربن، ترکیبات آلی فرار و ذرات معلق هستند. از ذرات معلق به عنوان عامل اصلی مرگ ناشی از آلودگی هوا در تهران یاد شده است. همچنین بخش بزرگی از ذرات معلق تهران را اتوبوس‌ها، مینی‌بوس‌ها، کامیون‌ها و موتورسیکلت‌ها تولید می‌کنند.[۲۷۲]

تعطیلی مدرسه‌ها و اجرای طرح زوج و فرد از طرح‌هایی هستند که در مقابله با آلودگی هوا در تهران اجرا شده‌اند.[۲۷۵]

جهت آگاه‌سازی شهروندان، نمایشگرهای آگاه‌ساز آلودگی هوا در نقاط مختلف شهر نصب شده‌اند و امکان بررسی وضعیت هوای تهران به صورت برخط نیز وجود دارد.[۲۷۶]

آلودگی صوتی

حریم صوتی در بافت شهری تهران رعایت نشده است و آلودگی صوتی در تهران بحرانی خوانده شده است.[۲۷۷][۲۷۸] تهران همچنین رتبهٔ نخست را در میزان آلودگی صوتی در ایران دارد.[۲۷۹]

آلودگی صوتی در بزرگ‌راه‌های تهران بین ۱۵ تا ۲۰ دسی‌بل بیشتر از استاندارد آن است.[۲۷۷] بر اساس آمار سال ۱۳۹۲، موتورسیکلت‌ها به تنهایی عامل ۴۹ درصد از آلودگی صوتی که توسط وسایل نقلیه ایجاد می‌شود، هستند. همچنین ده منطقهٔ تهران با بیشترین آلودگی صوتی به ترتیب، ۶، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۷، ۱۳، ۳، ۱۹، ۱۸ و ۲ بوده است.[۲۷۹]

بخش صوت شرکت کنترل کیفیت هوا، وابسته به شهرداری تهران در سال ۱۳۷۵ تأسیس شد. واحد صوت شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، پروژهٔ تهیه و تدوین ترازها و نقشه‌های آلودگی صوتی را از سال ۱۳۷۹ آغاز نمود.[۲۸۰] برنامهٔ عملیاتی کاهش آلودگی صوتی در سال ۱۳۹۴ در شورای شهر تهران تصویب و سپس کمیتهٔ کنترل و پایش آلودگی صوتی شهر تهران تشکیل شد. ایجاد و به‌روزرسانی نقشه‌های صوتی، ایجاد دیوار صوتی، تدوین دستورالعمل‌ها و تعیین حریم صوتی بزرگ‌راه‌ها از اقداماتی بودند که در مقابله با آلودگی صوتی در تهران صورت پذیرفت.[۲۷۷]

جانوران موذی

با توجه به اینکه در صورت رخ دادن بحرانی در تهران، موش‌های مهاجم می‌توانند خسارت‌ها را افزایش دهند و باعث شیوع بیماری شوند، از آن‌ها به عنوان یک معضل مهم یاد می‌شود.[۲۶۹][۲۸۱] زباله‌ها مهم‌ترین منبع غذایی موش‌ها در تهران اعلام شدند.[۲۸۲] دفع نادرست زباله‌ها به بقای موش‌ها و افزایش شمار آن‌ها در سطح شهر کمک کرده است.[۲۸۳] شهرداری تهران در مبارزه با موش‌ها طرح‌هایی همچون سم‌پاشی، طعمه‌گذاری، موش‌گیری با تفنگ بادی و مسدودسازی کلونی موش‌ها را اجرا کرده است.[۲۸۲]

همچنین آلودگی هوای تهران، باعث افزایش جمعیت سوسک قرمز شده است.[۲۸۴]

سیاست

تهران پایتخت ایران، مرکز استان تهران و شهرستان تهران است. به عنوان یک مرکز سیاسی و اداری، مهم‌ترین نهادهای دولتی و قضایی ایران همانند وزارتخانه‌ها و مجلس شورای اسلامی در تهران واقع شده است و این شهر محل زندگی تأثیرگذارترین مقامات کشور ایران، شامل رهبر، رئیس‌جمهور، برخی از اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام، رئیس و شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی است.[۲۸۵]

تهران ۳۰ نماینده در مجلس شورای اسلامی دارد.[۲۸۶] ادارهٔ شهر نیز توسط شهرداری تهران انجام می‌شود. شهردار تهران توسط شورای شهر تهران انتخاب شده و این شورا بر عملکرد شهرداری نظارت و برای ادارهٔ شهر قانون‌گذاری می‌کند. شهر تهران به لحاظ اداری به ۲۲ منطقهٔ شهرداری و ۱۲۲ ناحیه تقسیم شده و شهرهای تجریش و ری را دربرگرفته است.[۱۵][۲۸۷][۲۸۸][۲۸۹][۲۹۰]

شورای شهر تهران

نمایی از یک نشست علنی شورای شهر تهران در سال ۱۳۹۴

نخستین انتخابات شورای اسلامی شهر تهران در سال ۱۳۷۷ برگزار شد و این شورا در ۹ اردیبهشت ۱۳۷۸ شکل گرفت. مهم‌ترین وظایف آن نیز شامل انتخاب شهردار، برکناری شهردار، نظارت بر عملکرد شهرداری، تصویب بودجهٔ شهرداری و سازمان‌های وابسته به آن، تصویب آیین‌نامه‌ها و انجام امور نظارتی جهت بهبود کیفیت زندگی شهروندان است.[۲۸۹][۲۹۱][۲۹۲]

اکنون شورای اسلامی شهر تهران ۲۱ عضو اصلی و ۱۱ عضو جانشین دارد.[۲۹۳]

اجرای قانون

در تهران و اطراف آن، نیروی انتظامی (ناجا) با چهار تیپ ویژه محلی و وزارت اطلاعات مسئول امنیت است.[۲۹۴] با این حال، از سال ۱۳۸۸، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نقش حمایتی رسمی را به عهده گرفته و دو سپاه آن آموزش‌ها و تجهیزات تخصصی برای این وظیفه دریافت کرده‌اند.[۲۹۴] زیرمجموعه سپاه، بسیج است که به عنوان نیروهای داوطلب پارلمانی شناخته می‌شود و حضور نامحدود آن در تمام جنبه‌های جامعه ایرانی همچنان منبع عمیقی از نگرانی و نارضایتی میان شهروندان ایرانی است.[۲۹۵] به‌طور تشکیلاتی، تهران به بیست و سه منطقه شهری تقسیم شده است که هر کدام دارای ساختار منطقه مقاومت بسیج هستند. در هر منطقه، به‌طور متوسط یازده حوزه مقاومت بسیج وجود دارد که هر کدام دوازده پایگاه مقاومت بسیج دارند که در محله‌ها و در مساجد، وزارتخانه‌ها، مدارس و سایر مکان‌ها پراکنده‌اند.[۲۹۴] گفته شده که اعضای بسیج «مسلح، ایدئولوژیک شستشوی مغزی شده و به راحتی قابل بسیج هستند»، و از طریق دستکاری، مردان و زنان بسیج به عنوان یک دستگاه دفاعی «کم‌هزینه» اما بسیار «موثر» عمل می‌کنند.[۲۹۵] در آخرین مصاحبه‌اش، فرمانده سپاه، سردار حسین همدانی تأیید کرد که علاوه بر اعضای رسمی، نیروهای بسیج شامل هزاران «اراذل و اوباش» و «نگهبانان» هستند که در خانه‌های امن نگهداری می‌شوند تا زمانی که فراخوانده شوند.[۲۹۵]

شهرداری تهران

ادارهٔ تهران بر عهدهٔ سازمان غیردولتی شهرداری تهران است که در سال ۱۲۸۶ تأسیس شد. مدیریت این سازمان را شهرداران تهران بر عهده داشته‌اند. اکنون شهردار تهران با حکم شورای شهر تهران انتخاب می‌شود اما پیش از این با حکم وزیر کشور ایران منصوب می‌گردید. شهرداری تهران ۲۲ منطقه را شامل می‌شود و مدیریت هر منطقه به عهدهٔ شهردار آن منطقه است.[۲۸۷] تصویب بودجهٔ شهرداری تهران نیز بر عهدهٔ شورای شهر است و بودجهٔ سال ۱۳۹۷ این سازمان، با سقفی در حدود ۱۷ هزار و ۴۳۰ میلیارد تومان توسط شورای شهر تصویب شده بود.[۲۹۶]

شهرداری تهران با مشکلات زیست‌محیطی تهران مواجه است. همچنین تراکم جمعیت بالای تهران توانایی شهرداری را برای ارائهٔ برخی خدمات کاهش داده است.[۲۹۷][۲۹۸]

تقسیم‌بندی اداری

کلان‌شهر تهران به ۲۲ منطقه و ۱۱۲ ناحیهٔ شهری تقسیم شده است.[۲۹۹] با وجود ادارهٔ جداگانه، ری و شمیران نیز جزئی از تهران خوانده می‌شوند.[۳۰۰]

پیشینه

تهران به‌عنوان پایتخت ایران، هنگام شکل‌گیری مساحتی حدود ۳ کیلومتر مربع داشت. تغییرات سیاسی و افزایش جمعیت، شهر را دستخوش دگرگونی منطقه‌ای کرد و مساحت آن افزایش یافت؛ به‌طوری که در سال ۱۳۴۷، نخستین طرح جامع شهر تهران ابلاغ شد که در آن مساحت شهر با افزایشی خیره‌کننده به ۱۸۱ کیلومتر مربع رسید. تهران با این مساحت به ۱۲ منطقه تقسیم شده بود.[۳۰۱]

پس از انقلاب ۱۳۵۷، تعداد مناطق تهران به ۲۰ منطقه افزایش یافت. در ابتدای دههٔ ۷۰ و پس از بررسی‌های دوبارهٔ غرب شهر تهران، چهار منطقهٔ تازهٔ ۹، ۵، ۲۰ و ۲۱ ایجاد شدند و تعداد مناطق تهران به ۲۲ منطقه افزایش یافت.[۳۰۱]

محله‌ها

برخی از محله‌های تهران نیز دارای پیشینه‌ای تاریخی هستند. تهران قدیم از چهار محله به نام‌های سنگلج، عودلاجان، بازار و چاله‌میدان تشکیل شده بود.[۳۰۲]

در دوران ناصرالدین‌شاه محله‌هایی ازجمله ارگ، چاله‌حصار، خانی‌آباد، جوادیه، پامنار، یافت‌آباد، گار ماشین و گود زنبورک‌خانه ساخته شد.[۳۰۲]

از محله‌های دیگر تهران می‌توان به پونک، ونک، تهران‌پارس، تهران‌نو، نارمک، کَن، طرشت، بریانک، جنت آباد، شهرک اکباتان و تجریش اشاره کرد. محله‌های تهران در طول تاریخ آن، با گسترش شهر و افزایش جمعیت، تغییراتی یافتند و به تعداد آن‌ها افزوده شد.[۳۰۲]

نام‌گذاری معابر

پس از انقلاب ۱۳۵۷ نام بسیاری از معابر شهر تهران تغییر کرد و به جای استفاده از نام‌های شخصیت‌های پیش از اسلام، خاندان پهلوی و نزدیکان آن‌ها، از نام‌های افراد مبارز با حکومت پهلوی، جان‌باختگان انقلاب اسلامی، مبارزان صدر اسلام و افراد شهید (با مفهوم اسلامی) استفاده می‌شود. برای نمونه نام خیابان کوروش کبیر به علی شریعتی، خیابان شاه به جمهوری اسلامی و میدان ژاله به شهدا تغییر یافت. تنها از اردیبهشت ۱۳۵۸ تا آبان ۱۳۵۹، نام ۵۰۰ گذرگاه شهر تهران تغییر یافت.[۳۰۳] مجتبی شاکری، رئیس سابق کمیسیون نام‌گذاری معابر شورای شهر تهران، دلیل عدم استفاده از سیستم عددی را برای نام‌گذاری معابر، عدم امکان انتقال هویت و فرهنگ‌سازی از این طریق اعلام کرد.[۳۰۴]

روابط جهانی

شهرهای خواهرخوانده

دیگر روابط جهانی

تهران با شهرهای زیر پیمان‌نامهٔ همکاری بسته است:

نگارخانه

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

  1. ↑ پس از ساری.

منابع

  1. ↑ "City of Tehran Statisticalyearbook" (PDF). Archived (PDF) from the original on 2021-04-13. Retrieved 2021-04-13.
  2. ↑ Tehran, Environment & Geography بایگانی‌شده در ۲۰۱۵-۱۱-۱۷ توسط Wayback Machine. Tehran.ir.
  3. ↑ Urban population: Data for Tehran County. ~97.5% of county population live in Tehran city
    Metro population: Estimate on base of census data, includes central part of Tehran province and Karaj County and Fardis from Alborz province
  4. ↑ "Population of Tehran". Archived from the original on 2021-04-13. Retrieved 2021-04-13.
  5. ↑ "Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps". citypopulation.de. 2018-09-13.
  6. ↑ "World Urbanization Prospects 2018" (PDF). United Nations. New York. 2019. Archived (PDF) from the original on 11 February 2020. Retrieved 14 April 2020.
  7. ↑ "List of largest cities". Wikipedia (in English). 2022-06-27.
  8. ↑ https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i/
  9. 1 2 3 بی‌بی‌سی. «تهران چگونه پایتخت شد؟». www.bbc.com. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  10. 1 2 «ریشه نام تهران». پایگاه خبری افکارنیوز. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۷ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۸.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  11. 1 2 شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۶. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  12. ↑ https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i/
  13. ↑ https://iranicaonline.org/articles/tehran-i
  14. ↑ [chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://dl.karaketab.com/ram/ghaziye1.pdf ایران و قضیه ایران ص 399 نوشته جرج کرزن جلد اول ترجمه غ وحید مازندرانی] dl.karaketab.com
  15. 1 2 تاریخچه تهران (ویراست ویرایش دوم)، تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۷، شابک شابک ۹۷۸٬۹۶۴٬۳۴۲٬۲۵۳٬۰ {{یادکرد}}: مقدار |شابک= را بررسی کنید: نویسهٔ نامعتبر (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  16. ↑ https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i/
  17. ↑ "History of Tehran - Lonely Planet Travel Information". www.lonelyplanet.com (in English). Archived from the original on 10 اکتبر 2018. Retrieved 2018-05-28.
  18. ↑ «خبرگزاری فارس - دومین اسکلت 7 هزار ساله تهران کشف شد». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۵-۰۴-۱۸. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۲۸.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  19. ↑ «Residence in Tehran dates back to 7,000 years ago» (به انگلیسی آمریکا). IFP News. ۲۰۱۵-۰۱-۱۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۲۸.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  20. ↑ پیشینه تهران قدیم (۱) - تهران چرا پایتخت شد؟ darioush-shahbazi.com
  21. ↑ ر. ک. به: کامبخش‌فرد، سیف‌الله، تهران سه هزار و دویست ساله براساس کاوش‌های باستان‌شناسی، نشر فضا، تهران، ۱۳۷۰.
  22. ↑ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ آوریل ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ آوریل ۲۰۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  23. ↑ https://www.isna.ir/news/8002-04060/موزه-ملي-ايران-تمدن-3000-ساله-تهران-را-به-تماشا-مي-گذارد
  24. ↑ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ نوامبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۱۱ آوریل ۲۰۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  25. ↑ ابراهیم پورداوود. صص. صفحه ۲۳.
  26. ↑ Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah. (2005), Birth of the Persian Empire", I.B. Tauris, p. 37{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
  27. ↑ شهبازی، داریوش. «اسکندر مقدونی در گستره تهران -. : Darioush Shahbazi :». بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۲۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  28. ↑ شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۷، ۲۲۰، ۲۲۱ و ۲۲۲. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  29. ↑ شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۷، ۱۸ و ۳۰۹. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  30. ↑ https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i/
  31. ↑ https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i/
  32. ↑ https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i/
  33. 1 2 3 4 شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۳۱۶ و ۳۱۷. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  34. 1 2 3 «چرا تهران پایتخت شد؟». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۴-۱۰. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  35. ↑ شهبازی، داریوش. برگ‌های از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۳۱۴، ۳۱۵ و ۳۱۶. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  36. ↑ YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. «طرح انتقال پایتخت از کجا آغاز شد/ مشکلات تهران حل خواهد شد؟». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  37. 1 2 Kondo, Nobuaki (2017). Islamic Law and Society in Iran: A Social History of Qajar Tehran. Routledge. p. 13.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:رفرنس تکراری پیش‌فرض (رده)
  38. ↑ تاریخ ایرانی. «چرا تهران پایتخت شد؟». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ آوریل ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۰. {{cite web}}: بیش از یک پارامتر |تاریخ بایگانی= و |archive-date= داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر |پیوند بایگانی= و |archive-url= داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  39. ↑ Behnegarsoft.com. «چرا تهران پایتخت شد». پایگاه خبری الف. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۷ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  40. 1 2 3 4 «نگاهی به تاریخ تهران در دوران قاجار و پهلوی /از دارالخلافه ناصری تا تهران مدرن». www.cgie.org.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۷ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  41. ↑ مشایخی، عبدالکریم (بهار ۱۳۹۰). «نقض بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول و اشغال بوشهر توسط قوای انگلیس (۸ اوت ۱۹۱۵ م / ۲۶ رمضان ۱۳۳۳ ه‍.ق)» (PDF). فصلنامه مطالعات تاریخی. سال ۸ (۳۲). موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی: ۲۵–۱۱. شاپا ۲۴۱X-۱۷۳۵. {{cite journal}}: مقدار |issn= را بررسی کنید (کمک); کاراکتر zero width joiner character در |عنوان= در موقعیت ۹۸ (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  42. ↑ Bahar, Mohammad Taghi (1992). A brief history of political parties in Iran: the extinction of the Qajar dynasty. J. First. Amir Kabir Publications. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۰۰۰۵۹۶۵
  43. 1 2 3 بهار، محمدتقی (۱۳۷۱). تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران: انقراض قاجاریه. ج. نخست. انتشارات امیرکبیر. شابک ۹۷۸۹۶۴۰۰۰۵۹۶۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  44. ↑ عاقلی (تابستان ۱۳۷۰). «خاطرات یک نخست‌وزیر - دکتر احمد متین دفتری». انتشارات علمی
  45. ↑ [chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://dl.karaketab.com/ram/ghaziye1.pdf ایران و قضیه ایران ص 405 نوشته جرج کرزن جلد اول ترجمه غ وحید مازندرانی]
  46. 1 2 «تاریخچه شهر تهران». shahsavanseir.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  47. ↑ تاریخ ایرانی. «کنفرانس تهران آغاز شد». بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۶ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  48. ↑ اطلس کلان‌شهر تهران. شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. چاپ اول، ۱۳۸۴. صص. ۵۶. شابک ۹۶۴-۷۹۴۳-۴۶-۶. {{cite book}}: تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |firstنام= بدون |lastنام= در نام وارد شده‌است (کمک)نگهداری یادکرد:سال (رده)
  49. ↑ سعید نیا، احمد (۱۳۷۰). تهران پایتخت قاجاریان، پهلوی و جمهوری اسلامی - پهلوی.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  50. ↑ «از تدوین "طرح جامع تهران" توسط معمار یهودی تا "تراکم فروشی" به سبک کرباسچی + تصاویر». مشرق نیوز. ۲۰۱۳-۰۳-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۹ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  51. ↑ «از شهیاد تا آزادی». BBC Persian. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  52. ↑ «'برج آزادی پس از۲۰ سال شسته می‌شود'». BBC Persian. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۵-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  53. ↑ Hamshahrionline (۲۴ اردیبهشت ۱۳۸۷). «دانشگاه تهران». بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۱ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  54. ↑ وبگاه دانشگاه شریف. «آشنایی با دانشگاه». بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  55. 1 2 3 YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «تاریخچه ورزشگاه آزادی تهران». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  56. ↑ ایران، عصر. «تهران میزبان المپیک آسیا - سال 1353 / افتتاحیه در استادیوم آزادی / مشعل در سعدآباد (عکس)». عصر ایران. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  57. ↑ «17 شهریور 57 در تهران چه گذشت؟». مشرق نیوز. ۲۰۱۶-۰۹-۰۷. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۹ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  58. ↑ «مسیرهای 10گانه راهپیمایی 22 بهمن اعلام شد - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  59. ↑ «PressTV-Iranians mark Islamic Revolution anniv». بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۶ دسامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  60. ↑ News، پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda. «خاموشی‌ها در زمان بمباران بیهوده بود». پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۱. {{cite web}}: |نام خانوادگی= نام عام دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  61. ↑ «تلافی ایران در مقطع دوم جنگ شهرها؛ تا زمانی که عراق دست از حمله کشید - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  62. ↑ «آرامش روحی در بمباران تهران». www.imam-khomeini.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  63. ↑ «اشغال سفارت آمریکا در ایران؛ ۳۸ سال بعد». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۷ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  64. ↑ سعید نیا، احمد (۱۳۷۰). تهران پایتخت قاجاریان، پهلوی و جمهوری اسلامی - ج. ا.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  65. ↑ «برج میلاد تهران». BBC Persian. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۳.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  66. ↑ «نگاهی به بلندترین آسمانخراش ایران؛ برج میلاد». پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. ۲۰۱۶-۰۸-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۳.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  67. ↑ «انتقال پایتخت؛ نجات پایتخت یا نجات تهران؟». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  68. ↑ تهران‌پرس - کد خبر: ۳۲۵۹۶ (۱۸ دی ۱۳۹۲). «انتقال یا مدیریت پایتخت!/ دلایل مخالفان و موافقان برای انتقال پایتخت».{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های عددی:فهرست نویسندگان (رده)[پیوند مرده]
  69. ↑ «تهران و البرز مهاجر پذیرترین استانها/ کمترین تغییر و مهاجرت در استان قم». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۴-۰۶-۱۶. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  70. ↑ «مهاجرت در شهر تهران». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  71. 1 2 «Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps». www.citypopulation.de (به انگلیسی آمریکا). بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ ژوئیه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  72. ↑ «آرامش شهری؛ گمشده امروز کلانشهرها/عملیات نجات پایتخت ادامه دارد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۶-۱۰-۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  73. ↑ «پیامدهای افزایش جمعیت در شهر تهران». پایگاه خبری افکارنیوز. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  74. ↑ «ناکارآمدی مدیریت شهری؛ علت مشکلات شهر تهران». فراتاب. ۲۰۱۸-۰۵-۰۲. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  75. ↑ «مجله تهران». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  76. ↑ «تهران ایستاده تا فرونشست». اقتصاد آنلاین. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۴.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  77. ↑ «دربارهٔ تهران - معرفی شهر تهران». www.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  78. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 «مدخل برگزیده: تهران- جغرافیا/ شیوا جعفری». www.cgie.org.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  79. ↑ https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i/
  80. ↑ «climate of iran - Iran Traveling Center» (به انگلیسی آمریکا). Iran Traveling Center. ۲۰۱۵-۰۸-۰۱. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  81. ↑ «آشنایی با دریاچه شهدای خلیج فارس (چیتگر) - تهران». همشهری آنلاین. ۲۰۱۹-۰۱-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۲۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
  82. ↑ "cri.ac.ir/files/Data/Synoptic Data up to l2005/SHOMALTE". Climatological Research Institute. Archived from the original on 2018-08-15.[پیوند مرده]
  83. ↑ «اقلیم و آلودگی هوا». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  84. ↑ www.dsi.co.ir. «موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران | IICHS». بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  85. ↑ «تهران دربرابر همه حوادث آسیب‌پذیر است/ پس‌گیری همه سوله‌های بحران». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۷-۱۲-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  86. 1 2 3 «خبرگزاری فارس - ماجرای گسل‌های تهران چیست؟ / از بزرگ‌ترین زلزله تهران چند سال می‌گذرد؟». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۷-۱۲-۲۱. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  87. ↑ فرارو، Fararu. «راه فرار از زلزله تهران». Fararu | فرارو. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۳ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  88. ↑ «احتمال وقوع سیل در تهران جدی است». Aftabir.com. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۴ آوریل ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  89. ↑ جهان|TABNAK، سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «خطر سیل در کمین تهران». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۹ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  90. ↑ جهان|TABNAK، سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «خطر سیل تهران جدی است». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  91. ↑ «تهران با سالانه 36 سانتی‌متر رکورددار فرونشست زمین در دنیا است». العربیه فارسی. ۲۰۲۱-۰۷-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  92. ↑ https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i/
  93. 1 2 Tehran.ir. «پیوست شماره چهار: برنامه‌ها و طرحهای (موضعی و موضوعی) توسعه و عمران شهری تهران» (PDF). http://www.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۷ آوریل ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئن ۲۰۱۸. {{cite web}}: پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  94. 1 2 «طرح جامع تهران و مدیریت شهری». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۳.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  95. ↑ «تلنگر زلزله ملارد به تهران / وضعیت اورژانسی بافت فرسوده پایتخت». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۸ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۵.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  96. ↑ ایسنا. «بافت فرسوده؛ از وعده طرح‌های متعدد تا امید به مسکن امید». www.isna.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۵ ژوئن ۲۰۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  97. ↑ «احیای کُند بافت‌های فرسوده‎/فقدان شفافیت مالی در ساخت و ساز مشارکتی». مشرق نیوز. ۲۰۱۷-۰۹-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۹ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۵.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  98. 1 2 3 «رادیو زمانه | گزارش ویژه | میراث فرهنگی | آغاز مدرنیسم در معماری تهران». zamaaneh.com. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  99. ↑ بی‌بی‌سی (۸ آوریل ۲۰۰۵). «یادگارهای معماران ارمنی در تهران». www.bbc.com. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  100. 1 2 اطلس کلان‌شهر تهران. شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. چاپ اول، ۱۳۸۴. صص. ۱۱۲ و ۱۱۳. شابک ۹۶۴-۷۹۴۳-۴۶-۶. {{cite book}}: تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |firstنام= بدون |lastنام= در نام وارد شده‌است (کمک)نگهداری یادکرد:سال (رده)
  101. ↑ شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۱۹. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  102. 1 2 درگاه ملی آمار. «نتایج سرشماری ۱۳۹۵/تهران». https://www.amar.org.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۵ دسامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۷. {{cite web}}: پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  103. ↑ "50 Largest Cities in the World" (in English). 247wallst.com. Archived from the original on 2018-09-22. Retrieved 2018-09-22.
  104. 1 2 سیما، IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و. «جمعیت تهران، 13 میلیون نفر». IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و سیما. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۹ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  105. ↑ «توزیع نسبی جمعیت در گروه‌های عمده سنی». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  106. 1 2 3 4 5 6 «12قرن افزایش جمعیت تهران». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  107. 1 2 «روند تحول جمعیت مناطق». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹. {{cite web}}: ناسازگاری برچسب زمان |archive-date= و |archive-url=؛ ۲۰۱۸-۰۶-۲۰ پیشنهاد می‌شود (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  108. ↑ «مهاجرت در شهر تهران». Tehran. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  109. ↑ «مناطق سکونت مهاجران تهران». دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۴.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  110. ↑ [chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://dl.karaketab.com/ram/ghaziye1.pdf ایران و قضیه ایران ص 400 نوشته جرج کرزن جلد اول ترجمه غ وحید مازندرانی] dl.karaketab.com
  111. ↑ البته در کتاب ایران و مسئله ایران نوشته جرج کرزن از قول پیترو دلاواله آمده در تهران 3000 خانه وجود دارد پس احتمالاً جمعیت تهران چند برابر 3000 نفر است.
  112. ↑ https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Ettelaat13190108.pdf/page1-4500px-Ettelaat13190108.pdf.jpg
  113. ↑ «مهاجرت و همزیستی قومیتها درتهران دورة قاجار». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ مه ۲۰۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  114. ↑ Kjeilen، Tore. «Teheran - LookLex Encyclopaedia». looklex.com. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۹ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  115. ↑ «یک و نیم میلیون مازندرانی پایتخت‌نشین شدند». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۸ اوت ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  116. ↑ Amar.org.ir. «مقایسه ویژگیهای جمعیتی و اجتماعی مناطق ۲۲ گانه شهر تهران» (PDF). http://www.amar.org.ir. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۷ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۹ دسامبر ۲۰۱۳. {{cite web}}: پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  117. ↑ «مهاجران در ایران؛ تعداد اتباع کدام کشورها بیشتر است؟» (به انگلیسی بریتانیا). BBC News فارسی. ۲۰۱۷-۰۶-۱۹. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  118. ↑ «Tehran - Political Situation». en.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  119. ↑ جهان|TABNAK، سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. درصد-تهرانی‌ها-در-تهران-به-دنیا-آمده‌اند «چنددرصد تهرانی‌ها در تهران به دنیا آمده‌اند؟». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹. {{cite web}}: مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  120. ↑ «همشهری محله | لهجه تهرانی». mahaleh.hamshahrilinks.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مه ۲۰۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  121. ↑ «همشهری محله | در سوگ لهجه «ترونی»». mahaleh.hamshahrilinks.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)[پیوند مرده]
  122. ↑ «لهجه تهرانی». دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  123. ↑ «بزرگان ایران‌زمین؛ زرتشت». BBC. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  124. ↑ درگاه ملی آمار. «نگاهی به وضعیت دین و جمعیت ایران در نیم‌سده اخیر» (PDF). بایگانی‌شده (PDF) از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  125. 1 2 3 "Tehrān | national capital, Iran" (in English). Encyclopedia Britannica. Archived from the original on 13 اوت 2018. Retrieved 2018-07-01.
  126. ↑ اطلس کلان‌شهر تهران. «دین و اقلیت‌های دینی». Atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  127. ↑ «خانه ارزشمند تاریخی یا مرکز فساد بهائیت در تهران». مشرق نیوز. ۲۰۱۴-۱۱-۳۰. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۹ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  128. ↑ «حقوق و تکالیف اقلیت‌های دینی در قوانین ایران - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  129. ↑ «اقلیت‌های مذهبی درایران / قسمت اول». hawzah.net (به انگلیسی آمریکا). بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  130. ↑ «خیابانی برای گفتگوی ادیان در تهران». Farda News. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  131. ↑ «سرقت در صدر جرایم پایتخت/ تأکید بر پاکسازی مناطق آلوده». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۷-۰۸. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  132. ↑ «رشد چشمگیر سرقت در کشور». ایسنا. ۲۰۱۶-۰۸-۰۱. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۷.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  133. ↑ Seratnews.com، صراط نیوز |. «اعلام آمار جرایم مختلف در تهران». صراط نیوز | Seratnews.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  134. ↑ «معضل مواد مخدر و اعتیاد؛ افزایش 2 برابری نگهداری معتادان متجاهر راهگشاست؟ - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  135. ↑ «سهم بالای تهرانی‌ها در درگیری‌های خیابانی». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۷.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  136. ↑ (www.dw.com)، Deutsche Welle. «ثبت رکورد "هر دقیقه یک نزاع" در پزشکی قانونی ایران | DW | 15.06.2015». DW.COM. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژوئیه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  137. 1 2 3 «کودکان خیابانی در کدام مناطق تهران زندگی و کار می‌کنند + نقشه - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  138. ↑ «سرکوب خشونت‌آمیز تجمع روز جهانی زنان در تهران و بازداشت ده‌ها فعال مدنی». کمپین حقوق بشر در ایران. ۱۳۹۶-۱۲-۱۷T۲۰:۳۰:۲۳+۰۰:۰۰. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰. {{cite news}}: تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  139. ↑ «۸ مارس در تهران: زنان را کتک زدند و تعدادی از معترضان را بازداشت کردند | رادیو زمانه». رادیو زمانه. ۲۰۱۸-۰۳-۰۸. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  140. ↑ «پلیس تهران: در ۴۸ ساعت گذشته ۱۲۸ زن و دختر بدحجاب دستگیرشده‌اند». صدای آمریکا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  141. ↑ «بازتاب کتک زدن دختر جوان توسط پلیس ایران در روزنامه دیلی میل». صدای آمریکا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  142. ↑ «بازتاب برخورد خشن مأمورین گشت ارشاد با دختر جوان در رسانه‌های جهان + عکس». اقتصاد نیوز. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  143. ↑ «شاپرک شجری‌زاده، از دختران خیابان انقلاب، بار دیگر بازداشت شد». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  144. ↑ «یکی دیگر از «دختران خیابان انقلاب» ضرب‌وشتم و «بازداشت شد»». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۶ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  145. ↑ اطلس کلان‌شهر تهران. شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. چاپ اول، ۱۳۸۴. صص. ۱۲۸، ۱۲۹. شابک ۹۶۴-۷۹۴۳-۴۶-۶. {{cite book}}: تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |firstنام= بدون |lastنام= در نام وارد شده‌است (کمک)نگهداری یادکرد:سال (رده)
  146. ↑ «سهم 21درصدی تهران در کل تولید ناخالص داخلی ایران/دولت باید زمین بازی را برای کسب و کارهای موجود و جدید را هموار کند». http://shahrnevesht.tehran.ir. ۲۷ مهر ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۸ ژوئیه ۲۰۱۸. {{cite web}}: بیش از یک پارامتر |تاریخ بازبینی= و |بازبینی= داده‌شده است (کمک); پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک); پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  147. ↑ شهرداری تهران. "Tehran - Economy". en.tehran.ir (in English). Retrieved 2018-07-08. {{cite web}}: پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک)نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  148. ↑ شرکت ملی نفت ایران. «شرکت ملی نفت ایران دومین شرکت بزرگ نفتی جهان شناخته شد». بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۸ ژوئیه ۲۰۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  149. ↑ «ایران خودرو در افغانستان خط تولید ایجاد می‌کند». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  150. ↑ IKCO. «اطلاعات تماس شرکت ایران‌خودرو». https://www.ikco.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۲. {{cite web}}: پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  151. ↑ «نرخ بیکاری ۱۱٫۵ درصدی تهران/ احصای ۴۰ مشکل جدی پایتخت». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۴-۳۰. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  152. ↑ اتاق بازرگانی. «شاخص‌های اقتصادی» (PDF). بایگانی‌شده (PDF) از روی نسخهٔ اصلی در ۱ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  153. ↑ «تاریخچه بورس اوراق بهادار تهران». http://tse.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۸ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۸ ژوئیه ۲۰۱۸. {{cite web}}: پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  154. ↑ «ثبت رکورد تاریخی در بازار بورس تهران» (به انگلیسی بریتانیا). BBC News فارسی. ۲۰۱۸-۰۶-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۷.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  155. ↑ «نوسان در بازار بورس تهران». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۰۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  156. ↑ «کرکره‌ها همچنان پایین است؛ بازار تهران در سومین روز اعتصاب». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۳ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  157. ↑ AFP (۲۰۱۵-۰۹-۱۷). «Hopes for shopping revolution as malls sprout in Iran». GulfNews. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۳ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۳.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  158. ↑ Dehghan، Saeed Kamali (۲۰۱۳-۱۰-۱۸). «Iran's top 10 tourist destinations – in pictures» (به انگلیسی بریتانیا). The Guardian. شاپا ۰۲۶۱-۳۰۷۷. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  159. ↑ Fallahi، Pontia. «The Best Cities to Visit in Iran». Culture Trip. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  160. ↑ "Attractions in Tehran, Iran" (in English). Lonely Planet. Archived from the original on 10 اکتبر 2018. Retrieved 2018-10-09.
  161. 1 2 3 «تهران میزبان ۱٫۶ میلیون گردشگر خارجی». اقتصاد آنلاین. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  162. ↑ airport.ir. «آمار شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  163. ↑ «آشنایی با فرودگاه مهرآباد - ایران». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  164. ↑ «جدیدترین آمار از فرودگاه‌ها در اردیبهشت ۹۷/ مهرآباد صدرنشین است». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۶-۱۹. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  165. ↑ «آشنایی با فرودگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) - ایران». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  166. ↑ «آبروریزی حوادث افتتاح فرودگاه امام در سال83». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  167. ↑ «جزئیات آمار پروازهای ایران در آبان ۹۶ / مهرآباد همچنان رکوردار». ایسنا. ۲۰۱۷-۱۲-۱۶. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  168. 1 2 Bus.tehran.ir - وبگاه رسمی شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه. «تاریخچه شرکت اتوبوسرانی تهران و حومه» (PDF). http://bus.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. {{cite web}}: پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  169. ↑ Murray, Alan (2000). World Trolleybus Encyclopaedia, pp. 57 and 99. Yateley, Hampshire, UK: Trolleybooks. شابک ‎۰−۹۰۴۲۳۵−۱۸−۱.
  170. ↑ Trolleybus Magazine No. 265 (January–February 2006), pp. 16–17. National Trolleybus Association (UK). ISSN 0266-7452.
  171. ↑ سرویس‌های شهروندی - شهرداری تهران. «معرفی سامانة اتوبوسهای تندرو (BRT)». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  172. ↑ «نیاز اورژانسی تهران به شش‌هزار اتوبوس». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۴.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  173. ↑ «طولانی‌ترین بزرگراه تهران کدام است؟ - جدیدترین اخبار ایران و جهان ممتاز نیوز». جدیدترین اخبار ایران و جهان ممتاز نیوز. ۱۳۹۴-۰۵-۱۳T۰۹:۵۲:۴۸+۰۰:۰۰. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷. {{cite news}}: تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  174. ↑ «حوادث و سوانح رانندگی». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  175. ↑ «۶۰ راهکار برای حل ترافیک بحرانی پایتخت». مشرق نیوز. ۲۰۱۷-۱۰-۰۲. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۹ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  176. ↑ «پلیس راهور: ترافیک پایتخت، بحرانی است». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  177. ↑ «مالکیت اتومبیل». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶. {{cite web}}: بیش از یک پارامتر |تاریخ بایگانی= و |archive-date= داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر |پیوند بایگانی= و |archive-url= داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  178. ↑ «تعداد خودروهای تهران 6 برابر ظرفیت خیابان‌هاست». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۹-۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۱۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  179. ↑ «پیشنهادات تازه برای حل مشکل جای پارک در پایتخت / ترافیک تهران تا دو سال آینده قفل می‌شود». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۳-۱۲-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  180. 1 2 «تهران پارکینگ خودروها/دغدغه‌ای به نام جای پارک - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  181. 1 2 «تاریخچه تاکسیرانی در تهران». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  182. ↑ کسری، نیلوفر (۱۳۸۴). «اشرف الملوک امینی (فخرالدوله)». گنجینه اسناد (۶۰): ۳۴–۵۱.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  183. ↑ تهران، تاکسیرانی شهر. «انواع تاکسی». taxi.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  184. 1 2 «برلیانس در تهران تاکسی می‌شود». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  185. ↑ «آشنایی با تاریخچه احداث راه‌آهن در ایران». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  186. ↑ «ایستگاه راه‌آهن تهران در زادگاه خود می‌ماند». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  187. ↑ «تاریخچه مترو - ادامه». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  188. ↑ «تاریخچه 30 ساله متروی تهران». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  189. ↑ «مترو تهران از نگاه آمار و ارقام». شرکت بهره‌برداری راه‌آهن شهری تهران و حومه. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  190. 1 2 «جابجایی روزانه 3 میلیون و 800 هزار نفر با مترو تهران». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  191. ↑ News، پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda. «رکورد سفر روزانه با مترو تهران از مرز ۷ میلیارد گذشت». پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۷. {{cite web}}: |نام خانوادگی= نام عام دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  192. ↑ «قطارهای حومه‌ای تهران». شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران.
  193. ↑ شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران. ثالث. صص. ۲۱۷ تا ۲۳۳ (بخش تهران و باغ‌های گمشده‌اش). شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  194. ↑ «افزایش سرانه فضای سبز درون‌شهری پایتخت به ۱۵٫۸ مترمربع». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۶-۰۶-۱۱. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۱۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  195. ↑ nasimonline.ir. «مختاری: فضای سبز تهران در سال آتی50 هزار هکتار افزایش می‌یابد». نسیم آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۱۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)[پیوند مرده]
  196. ↑ «کمربند سبز پیرامون تهران به ۴۱ هزار هکتار می‌رسد». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  197. ↑ «اهداف، وظایف و ماموریت‌های سازمان بوستان‌ها و فضای سبز شهر تهران». parks.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۰۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  198. ↑ "Tehrān | national capital, Iran | Health" (in English). Encyclopedia Britannica. Retrieved 2018-08-14.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  199. ↑ «آشنایی با نخستین بیمارستان تهران». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۴ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  200. ↑ Entekhab.ir، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب |. «تهران؛ میزبان معتبرترین بیمارستانهای کشور! +عکس». پایگاه خبری تحلیلی انتخاب | Entekhab.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  201. ↑ «دربارهٔ ما - بیمارستان میلاد». بیمارستان تخصصی و فوق تخصصی میلاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۴ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  202. ↑ «۷۵ درصد بیمارستان‌های دولتی تهران فرسوده و غیر مقاوم هستند». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۴ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  203. 1 2 3 «آشنایی با تاریخچه تئاتر در ایران». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  204. ↑ «آشنایی با تالارهای وحدت و رودکی». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  205. ↑ «کاشی‌های تئاتر شهر به سرقت رفت». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  206. ↑ هنر، فروزان جمشیدنژاد روزنامه‌نگار حوزه فرهنگ و. «سه خواهر و دیگران، نمایش‌نامه چخوف به روایت حمید امجد». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  207. ↑ «داستان 40 سالگی تماشاخانه شهر». ایسنا. ۲۰۱۶-۰۱-۱۸. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۹.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  208. ↑ «Massoud Mehrabi - Articles». www.massoudmehrabi.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  209. ↑ «سینما در عصر مشروطه». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  210. ↑ «آشنایی با پردیس سینمایی کورش». HO. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  211. 1 2 3 4 بی‌بی‌سی فارسی. «BBCPersian.com-تالارهای نمایش فیلم در تهران». www.bbc.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  212. 1 2 «نگاهی به تاریخچه سینمای ایران از ابتدا تا افتخارات+عکس». جامعه خبری تحلیلی الف. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  213. 1 2 کریمی، آزاده (۲۰۱۷-۰۵-۰۲). «نیم سده پس از گنج قارون؛ فیلم‌هایی که میلیاردی می‌فروشند» (به انگلیسی بریتانیا). BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۳۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  214. ↑ «آشنایی با جشنواره بین‌المللی فیلم فجر». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  215. ↑ «مصاحبه رادیو فردا با دو عضو قدیمی و خواننده جدید گروه بلک کتز». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  216. ↑ بلور، بهزاد (۲۰۱۷-۰۲-۱۹). «ابی، صحنه آخر» (به انگلیسی بریتانیا). BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  217. ↑ "گوگوش" (in انگلیسی). دانشنامه بریتانیکا. 2008. Archived from the original on 28 ژانویه 2013. Retrieved 16 مه 2008.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
  218. ↑ بی‌بی‌سی. "BBC News | MIDDLE EAST | Iran's pop diva to sing again". news.bbc.co.uk (in English). Retrieved 2018-07-27.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  219. ↑ بی‌بی‌سی، عنایت فانی. «سیما بینا: محدودیت‌های پس از انقلاب باعث شد جایگاه هنری خودم را پیدا کنم». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  220. ↑ «فقدان صدای زن در موسیقی ایران» (به انگلیسی بریتانیا). BBC News فارسی. ۲۰۱۶-۱۲-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  221. ↑ (www.dw.com)، Deutsche Welle. «اعتراض به محدودیت خوانندگی زنان در استان‌های ایران | DW | 17.07.2017». DW.COM. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۵ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۷.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  222. ↑ FarhangNews.ir (۲۰۱۵-۰۷-۰۱). «مجوز ارشاد برای زن آوازه خوان در تالار وحدت /نظر شما ؟». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  223. ↑ «کنسرت محسن یگانه به روایت تصویر - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  224. ↑ «ارکستر سمفونیک تهران یکصدا با تیم ملی ایران در روسیه». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  225. ↑ «اولین کنسرت کلایدرمن در تهران برگزار شد/اجرای قطعه «ای ایران»». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۶-۲۳. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  226. ↑ «ارکستر سمفونیک تهران در تالار وحدت». خبرگزاری ایلنا. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  227. ↑ «معرفی جشنواره موسیقی فجر». جشنواره موسیقی فجر. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  228. ↑ «آشنایی با جشنواره بین‌المللی موسیقی فجر». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  229. ↑ «آشنایی با موزه هنرهای معاصر». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۲۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  230. ↑ "Tehran Cultural life" (in English). Encyclopedia Britannica. Archived from the original on 2018-09-24. Retrieved 2018-09-24.
  231. 1 2 «حسرت گردشگر خارجی برای غذای ایرانی/ سبقت پیتزا فروشی‌های تهران از ایتالیا». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  232. 1 2 «گسترش حضور رستوران‌های خارجی در تهران پس از برجام - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  233. ↑ «بررسی رضایت چینی‌ها از سفر به ایران/ غذای محبوب چینی‌ها چیست؟». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۲-۰۳. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  234. ↑ «در تهران غذاهای هفتاد و دو ملت را تجربه کنید». دنیای سفر و گردشگری. ۲۰۱۵-۱۱-۲۶. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  235. ↑ جهان|TABNAK، سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «زندگی شبانه پایتخت ایران که رسماً زندگی شبانه ندارد!». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۹ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  236. ↑ «تجربه زندگی شبانه در تهران؛ سالی فقط یک‌ماه». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۶-۲۴. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  237. ↑ ایران، عصر. «زندگی شبانه در پایتخت جان می‌گیرد/اجرای طرح حیات شبانه شهر از 15 تیرماه». عصر ایران. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  238. ↑ «احیای زندگی شبانه در مرکز تهران | رادیو زمانه». رادیو زمانه. ۲۰۱۷-۰۸-۲۱. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  239. ↑ «روزی که تهران میزبان المپیک شد (عکس) :: ورزش سه». www.varzesh۳.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۱۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  240. ↑ وبگاه رسمی فدراسیون هندبال آسیا. «History». www.asianhandball.org (به انگلیسی بریتانیا). دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  241. ↑ YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «بهترین پیست‌های اسکی ایران را بشناسید». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  242. ↑ «بزرگ‌ترین پیست اسکی خاورمیانه جاذبه‌ای در ارتفاعات البرز». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  243. ↑ «استقلال – پرسپولیس در بین 16 دربی بزرگ دنیا :: ورزش سه». www.varzesh۳.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۷-۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  244. 1 2 شهبازی، داریوش. برگ‌هایی از تاریخ تهران/گام‌های نخست فوتبال تهران. ثالث. صص. ۲۸۷–۲۹۲. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۸۰۵۴۹۴.
  245. ↑ «نگاهی به تاریخچه "فوتبال در ایران"». باشگاه خبرنگاران جوان. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  246. ↑ «تفکیک جنسیتی و آرزوی دولت ایران برای دانشگاه اسلامی». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  247. ↑ "Tehrān | national capital, Iran | Education" (in English). Encyclopedia Britannica. Retrieved 2018-08-13.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  248. ↑ [نیازمند منبع]
  249. ↑ [نیازمند منبع]
  250. ↑ YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «دارالفنون نخستین دانشگاه تاریخ مدرن ایران». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  251. ↑ «رتبه‌بندی دانشگاه‌های کشور/ با کیفیت‌ترین دانشگاه کدام است؟». اقتصاد نیوز. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  252. ↑ بومتریکس «برترین دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی جهانی و بومتریکس». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۱-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰. {{cite news}}: مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  253. ↑ «خبرگزاری فارس - نتایج رتبه‌بندی دانشگاه‌های برتر دنیا اعلام شد/ ۲۳ دانشگاه ایرانی در جمع دانشگاه‌های برتر جهان». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۸-۰۵-۱۹. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  254. ↑ «آشنایی با دانشگاه تهران». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  255. ↑ «آشنایی با دانشگاه صنعتی شریف». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  256. ↑ YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «دانشگاه صنعتی شریف کجاست؟». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۳ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  257. ↑ «آشنایی با دانشگاه صنعتی امیرکبیر». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  258. ↑ «آشنایی با دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  259. ↑ وبگاه پژوهشگاه نفت تهران. «تاریخچه پژوهشگاه نفت تهران - ripi.ir». www.ripi.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  260. ↑ «دربارهٔ پژوهشگاه علوم انسانی - پژوهشگاه علوم انسانی». پژوهشگاه علوم انسانی. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴. {{cite web}}: پارامتر |پیوند بایگانی= نیاز به وارد کردن |تاریخ بایگانی= دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  261. ↑ «آشنایی با پژوهشگاه دانش‌های بنیادی». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۴ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  262. ↑ «اعلام ضوابط نقل‌وانتقال معلمان در مناطق تهران/ کدام گروه از معلمان نمی‌توانند تقاضا دهند؟». مشرق نیوز. ۲۰۱۷-۰۷-۰۱. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۵.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  263. ↑ «چه تعداد دانش‌آموز در مدارس تهران تحصیل می‌کنند؟». مشرق نیوز. ۲۰۱۷-۰۹-۱۸. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  264. ↑ «خبرگزاری فارس - نگرانی از عدم استحکام نیمی از مدارس دولتی تهران». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۸-۰۱-۳۰. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۳.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  265. ↑ «تراکم کلاس‌های مدارس ابتدایی شهر تهران 30 تا 33 نفر است». پایگاه خبری جماران - امام خمینی - انقلاب اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۵.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  266. ↑ FarhangNews.ir (۲۰۱۳-۰۹-۰۵). «مهد کودک؛ گران‌تر از دوره دکترا». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸. {{cite news}}: بیش از یک پارامتر |تاریخ بایگانی= و |archive-date= داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر |پیوند بایگانی= و |archive-url= داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  267. 1 2 «نرخ شهریه مهد کودک‌ها در سال 97 ابلاغ شد - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۰۸.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  268. 1 2 مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی. «مدخل برگزیده: تهران- جغرافیا/ شیوا جعفری/جغرافیا». www.cgie.org.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خدمت بایگانی منسوخ (رده)
  269. 1 2 «موش‌های آدم‌خوار در انتظار زلزله زدگان تهرانی/ بازگشت 70 میلیون موش بر روی زمین». خبرگزاری خانه ملت. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  270. ↑ «آب‌های زیرزمینی تهران آلوده است/ افزایش 2 برابری شمار روزهای ناسالم تهران». ایسنا. ۲۰۱۵-۰۷-۰۵. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۷.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  271. ↑ نیوز، سلامت. آب آلوده «تهران و چالش آب آلوده». سلامت نیوز. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۷. {{cite web}}: مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  272. 1 2 3 4 «خبرگزاری فارس - عوامل اصلی آلودگی هوای تهران چیست؟». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۷-۱۱-۰۴. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  273. ↑ «چرا هیچ آزمایشگاهی آنالیز بنزین را ارائه نمی‌کند؟». الف. ۱۹ دی ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  274. ↑ «نقش پررنگ موتورسیکلت‌ها در آلودگی هوای تهران». پایگاه خبری افکارنیوز. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  275. ↑ «دلیل اصلی آلودگی بیش از حد هوای تهران چیست؟». euronews. ۲۰۱۷-۱۲-۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۶ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  276. ↑ «خبرگزاری فارس - تابلوهای اطلاع‌رسانی آلودگی هوای پایتخت آنلاین شدند». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۷-۰۸-۰۹. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۹ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  277. 1 2 3 «آلودگی صوتی در کدام مناطق تهران بیشتر است؟». ایسنا. ۲۰۱۷-۱۲-۲۶. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۶ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  278. ↑ «نسخه‌های بی‌اثر کاهش آلودگی صوتی پایتخت/قاتل نامرئی روان تهرانیها». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۷-۱۱-۰۵. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  279. 1 2 «آلودگی صوتی پایتخت در آستانه بحران/ پر سر و صداترین مناطق تهران». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۳-۱۲-۰۴. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  280. ↑ «آلودگی صدا». pollutionservices.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  281. ↑ YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «زلزله تهران زمینه‌ساز طغیان موش‌ها/ «موش‌ها» در همسایگی مردم زنده‌خواری می‌کنند». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۰۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  282. 1 2 «جولان موش‌های زنده‌خوار در تهران!». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۷-۲۳. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۷ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  283. ↑ موش‌های تهرانی سبزی می‌خورند و سم موش را بی‌اثر می‌کنند، دویچه وله فارسی
  284. ↑ آلودگی هوای تهران: سوسک قرمزِ زیاد و سارهای ناپیدا، رادیو زمانه
  285. ↑ «سیاستمداران ایرانی کجا زندگی می‌کنند +تصاویر». اقتصاد آنلاین. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  286. ↑ «رزومه و سابقه 30 نماینده تهران در مجلس دهم - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۳ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  287. 1 2 «مجله شهرداری و مناطق تهران». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  288. ↑ تهران، شورای اسلامی شهر. «دفتر هیئت رئیسه و مصوبات». shora.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  289. 1 2 «وظایف و اختیارات شورای اسلامی شهر». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  290. ↑ شهرداری تهران. «اولین نقطه تماس مردم با شهرداری». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۰۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  291. ↑ «آشنایی با شورای اسلامی شهر تهران، ری و تجریش». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  292. ↑ فرارو، Fararu |. «تاریخچه مختصر انتخابات شوراها». Fararu | فرارو. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۳ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  293. ↑ Entekhab.ir، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب |. «تعداد اعضای شورای شهر تهران کاهش یافت+جزئیات». پایگاه خبری تحلیلی انتخاب | Entekhab.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  294. 1 2 3 "Murmurs of a Second Cultural Revolution | The Washington Institute". www.washingtoninstitute.org (in English). Retrieved 2025-06-23.
  295. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Kangarlou, Tara (2022-12-05). "The Brutal Militia Trained to Kill for Iran's Islamic Regime". TIME (in English). Retrieved 2025-06-23.
  296. ↑ «پرونده بودجه ۹۷ شهرداری تهران بسته شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۲-۱۸. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۳ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  297. ↑ آفتاب. «شهرداری: موش دیدید به ۱۳۷ زنگ بزنید/ آغاز مبارزه ضربتی با جوندگان موذی در تهران». آفتاب. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۸ ژانویه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۲۲.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  298. ↑ "Tehrān | national capital, Iran | Municipal services" (in English). Encyclopedia Britannica. Archived from the original on 13 اوت 2018. Retrieved 2018-08-22.
  299. ↑ اطلس کلان‌شهر تهران. شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. چاپ اول، ۱۳۸۴. صص. ۴۵. شابک ۹۶۴-۷۹۴۳-۴۶-۶. {{cite book}}: تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |firstنام= بدون |lastنام= در نام وارد شده‌است (کمک)نگهداری یادکرد:سال (رده)
  300. ↑ «دلایل مخالفت مرکزپژوهش‌های مجلس با جدایی ری از تهران - اخبار تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  301. 1 2 «اجرای تغییرات در منطقه‌بندی پایتخت نیازمند بررسی‌های بیشتر». www.hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  302. 1 2 3 «دلیل نامگذاری محله‌های شمال تهران قدیم». پایگاه خبری جماران - امام خمینی - انقلاب اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۶-۱۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  303. ↑ جم، Jamejam, جام. «خیابان‌هایی که انقلاب نام آن‌ها را عوض کرد». Jamejam Online. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۲۶. {{cite web}}: کاراکتر zero width space character در |نشانی= در موقعیت ۵۸ (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده)
  304. ↑ «نام خیابان‌ها چرا و چگونه عوض می‌شود؟». اقتصاد آنلاین. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۲۶.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  305. ↑ «جایگاه بین‌المللی کلان‌شهر تهران». atlas.tehran.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  306. ↑ "Tehran, Iran". sistercities.lacity.org (in English). Archived from the original on 31 اوت 2018. Retrieved 2018-08-31. {{cite web}}: بیش از یک پارامتر |تاریخ بایگانی= and |archive-date= داده‌شده است (کمک)
  307. ↑ «تهران و مینسک خواهرخوانده شدند». hamshahrionline.ir. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  308. ↑ «خبرگزاری فارس - قالیباف: شهرها باید هم جهت با دولت‌ها برای پیشرفت اقتصادی و فرهنگی تلاش کنند». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۲-۱۲-۰۱. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  309. ↑ «تهران و آنکارا خواهر خوانده شدند». ایسنا. ۲۰۱۳-۱۲-۱۸. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  310. ↑ «تهران و پکن خواهر خوانده شدند + متن». پایگاه خبری افکارنیوز. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  311. ↑ News، پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda. «تهران خواهرخوانده بوداپست شد/تصاویر». پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۸ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱. {{cite web}}: |نام خانوادگی= نام عام دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  312. ↑ http://en.sistercity.info/sister-cities/Tehran.html
  313. ↑ «تهران و تفلیس خواهر خوانده شدند». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۵-۰۵-۲۰. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۱ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  314. ↑ «تهران و میلان توافق‌نامه همکاری امضا کردند». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱ سپتامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۳۱.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

پیوند به بیرون

برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=تهران&oldid=44927384»