بۆ ناوەڕۆک بازبدە

تاران

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
تاران
تھران
شار
Tehran
چەند دیمەنێکی شاری تاران
جێگەی تاران لە پارێزگای تاراندا
وڵات ئێران
پارێزگاتاران
شارستانتاران
دەسەڵات
 • سەرۆکی شارەوانیعەلیڕەزا زاکانی
 • سەرۆکی ئەنجومەنی شارمەھدی چەمران
ڕووبەر
 • شاری
٧٣٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٨٠ میلی چوارگۆشە)
 • گەورەشار
١٢٧٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٩٢ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی
١٢٠٠ بۆ ١٩٨٠ مەتر (٣٩٠٠ بۆ ٦٤٧٠ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 (٢٠١٦)
 • چڕی١٠٬٣٢٧٫٦ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٦٧٤٨٫٣ کەس لە میلی چوارگۆشە)
 • شاری
٩،٧٢٩،٧٤٠
ناوچەی کاتیUTC+٠٣:٣٠ (IRST)
 • ھاوین (DST)UTC+٠٤:٣٠ (IRDT)
کۆدی تەلەفۆن٠٢١
وێبگەwww.tehran.ir

تاران (بە فارسی: تهران) پایتەختی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە و ناوەندی پارێزگای تارانە و گەورەترین شاری ئێرانە. ئەم شارە بە تەنیا ١ لە ٦ ی گەلی ئەم وڵاتەی لە خۆ گرتووە. ژمارەی دانیشتووانی شاری تاران ٩،٧٢٩،٧٤٠ کەسە.[١]

تاران بیست و چوارەمین شاری جیھانە بەپێی ژمارەی دانیشتووان.[٢] پانایی تاران ٧٣٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە.[٣]

ڕەگناسی

[دەستکاری]

چەندین بیردۆزی جۆراوجۆر سەبارەت بە بنەچەی ناوی تاران پێشنیار کراون. زمانناسی ئێرانی زانا کامەرانی، لە وتارێکی «شێمیران-تاران»دا، پێشنیاری ئەوە دەکات کە تاران و کێھران بە واتای «شوێنە گەرمەکە» دێن، و «شێمیران» بە واتای «شوێنە فێنکەکە» دێت. ئەو پێڕستی ئەو شارانە دەخاتە ڕوو کە ھەمان بنەما و پاشگریان ھەیە و لێکۆڵینەوەی لە پێکھاتەکانی وشەکە لە زمانە ئێرانییە کۆنەکاندا کردووە، و گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە تاران و کێھران لە خێزانە جیاوازەکانی زمانی ئێرانی ھەمان واتایان ھەبووە، چونکە پیتی نەگۆڕی «ت» و «ک» لەو جۆرە زمانانەدا لە یەکتر نزیکن. ھەروەھا بەڵگەی ئەوەشی خستە ڕوو کە ئەو شارانەی ناویان «شێمیران» بووە ساردتر بوون لەوانەی ناویان «تاران» یان «کێھران» بووە. ئەو بیردۆزەکانی تری بەھەند وەرنەگرتووە کە مێژووی کۆنی زمانە ئێرانییەکان لەبەرچاو ناگرن، وەک بیردۆزی «تیرگان» و بیردۆزی «تاھران» ڕەگناسیی گەلی.[٤]

ماڵپەڕی فەرمی شاری تاران دەڵێت کە «تاران» لە وشە فارسییەکانی «تە» بە واتای «کۆتایی» یان «بن»، و «ران» بە واتای «لێژی [چیا]» ھاتووە؛ بنەی چیا (تە کوە)، ئاماژەیە بۆ شوێنی تاران لە بناری چیاکانی ئەلبورز.[٥]

لە ئینگلیزیدا، بە «Teheran»یش دەنووسرێت،[٦] کە ھەردوو جۆرەکە لانی کەم لە ساڵی ١٨٠٠ەوە لە پەرتووکەکاندا بەکارھاتوون، و «Teheran» شێوازە باوەکە بووە لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە تا ماوەیەکی کەم پێش شۆڕشی ئێران.[٧]

مێژوو

[دەستکاری]

شوێنەوارە دێرینەکانی شاری دێرینی ڕەی ئاماژە بەوە دەکەن کە نیشتەجێبوون لە تاران بۆ زیاتر لە ٦،٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە.[٨]

سەردەمی کلاسیک

[دەستکاری]

تاران لە ناوچە مێژووییەکەی میدیا (پاڵەوی: 𐎶𐎠𐎭، Māda) لە باکووری ڕۆژاوای ئێران ھەڵکەوتووە. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی میدیدا، بەشێک لە تارانی ئێستا دەوروبەری شاری دیاری میدییەکان ڕاگز (پاڵەوی: 𐎼𐎥𐎠، Ragā) بوو. لە ڤیدیڤداتی (بەشی یەک، بڕگەی ١٥) سەر بە ئاوێستادا، ڕاگز وەک ١٢ھەمین شوێنی پیرۆز کە لەلایەن ئۆرمەزد دروست کراوە، ناوی ھاتووە.[٩] لە نەخشەبەردینەکانی فارسیی کۆندا، ڕاگز وەک پارێزگایەک دەردەکەوێت (بێستوون ٢، ١٠–١٨). لە ڕاگزەوە، داریوشی یەکەم ھێزی کۆمەکی بۆ باوکی ویشتاسپ نارد، کە خەریکی سەرکوتکردنی ڕاپەڕینێک بوو لە پارت (بێستون ٣، ١–١٠).[٩] ھەندێک لە دەقەکانی فارسیی ناوەڕاست ڕاگز وەک شوێنی لەدایکبوونی زەردەشت دادەنێن،[١٠] ئەگەرچی مێژوونووسە نوێیەکان بە گشتی لەدایکبوونی زەردەشت لە پارێزگای خۆراسان دادەنێن.

کێوی دەماوەند، بەرزترین لووتکەی ئێران کە لە نزیک تاران ھەڵکەوتووە، شوێنێکی گرنگە لە شانامەی فیردەوسیدا،[١١] کە شیعرێکی حماسیی ئێرانییە و لەسەر بنەمای ئەفسانە کۆنەکانی ئێران داڕێژراوە. لە داستانەکاندا وەک نیشتمانی یەکەم مرۆڤ کیومەرس، شوێنی لەدایکبوونی پاشا مەنووچێھر، ئەو شوێنەی کە پاشا فەرەیدوون ئەژدیھای شەیتانی زەھاکی (بیوارەسپ) تێدا بەستەوە، و ئەو شوێنەی کە ئارەش تیری تێدا ھاوێشت، دەردەکەوێت.[١١]

سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست

[دەستکاری]

لە ساڵی ٦٤١دا، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانیدا، یەزدگەردی سێیەم دوا داواکاری خۆی لە ڕاگزەوە ئاراستەی نەتەوەکە کرد، پێش ئەوەی بەرەو خۆراسان ڕابکات.[٩] ڕاگز لە ژێر دەسەڵاتی ماڵباتی میھرانی پارتیدا بوو، و سیاوەخش — کوڕی میھران، کوڕی بارامی چوبین — کە لە سەدەی حەوتەمدا بەرەنگاری داگیرکاریی موسڵمانان بۆ سەر ئێران بووەوە.[٩] بەھۆی ئەم بەرگرییەوە، کاتێک عەرەبەکان ڕاگزیان گرت، فەرمانیان دا شارەکە وێران بکرێت و لەلایەن فەڕوخزادی خانەدانەوە لە نوێوە دروست بکرێتەوە.[٩]

لە سەدەی نۆیەمدا، تاران گوندێکی ناسراو بوو، بەڵام کەمتر لە ڕاگز کە لە نزیکییەوە گەشەی دەسەند. ڕاگز لەلایەن جوگرافیناسە موسڵمانەکانی سەدەی دەھەمەوە بە وردی وەسف کراوە.[٩] سەرەڕای ئەو بایەخەی بەغدای عەرەبی بە ڕاگز دەیدا، ژمارەی عەرەبەکان لە شارەکەدا بە کەمی مایەوە و دانیشتووانەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئێرانییەکانی ھەموو چینەکان پێکھاتبوون.[٩][١٢]

تورکە ئۆغوزەکان لە ساڵی ١٠٣٥ و دووبارە لە ١٠٤٢دا ھێرشیان کردە سەر ڕاگز، بەڵام شارەکە لە سەردەمی سەلجووقییەکان و خوارزمشاھییەکاندا وەرگیرایەوە.[٩] نووسەری سەدەکانی ناوەڕاست نەجمەدین ڕازی ڕای گەیاند کە ژمارەی دانیشتووانی ڕاگز پێش داگیرکاریی مەغۆلەکان نزیکەی ٥٠٠,٠٠٠ کەس بووە. لە سەدەی ١٣ھەمدا، مەغۆلەکان ھێرشیان کردە سەر ڕاگز، شارەکەیان وێران کرد و زۆرێک لە دانیشتووانەکەیان کۆمەڵکوژ کرد.[٩] ئەوانی دیکە بۆ تاران ھەڵاتن. لە تەممووزی ١٤٠٤دا، باڵیۆزی کاستیلی ڕووی گۆنزالێز دی کلاڤیخۆ لە گەشتێکدا بۆ سەمەرقەند، پایتەختی داگیرکەری تورک-مەغۆل تەیموور کە لەو کاتەدا فەرمانڕەوای ئێران بوو، سەردانی تارانی کرد. ئەو لە یاداشتنامەکەیدا وەک ناوچەیەکی بێ دیوار وەسفی کردووە.

سەردەمی نوێی پێشوو

[دەستکاری]

گەڕیدەی ئیتاڵی پیترۆ دێلا ڤالێ لە ساڵی ١٦١٨دا شەوێک بە تاراندا تێپەڕی و لە یاداشتەکانیدا شارەکەی بە «Taheran» ناو بردووە. گەڕیدەی ئینگلیزی تۆماس ھێربێرت لە ساڵی ١٦٢٧دا چووە ناو تاران و بە «Tyroan» ئاماژەی پێ کردووە. ھێربێرت دەڵێت شارەکە نزیکەی ٣،٠٠٠ خانووی ھەبووە.[١٣]

پۆرترێتێکی شای ئێران ئاغا محەممەد خان، لە مۆزەخانەی ڤیکتۆریا و ئەلبێرتی لەندەن

لە سەرەتای سەدەی ١٨دا، کەریم خان زەند لە زەندییەکان فەرمانی دروستکردنی کۆشک و نووسینگەیەکی حکوومی لە تاران دا، ڕەنگە بۆ ئەوەی شارەکە وەک پایتەختی خۆی ڕابگەیەنێت؛ بەڵام دواتر حکوومەتەکەی بۆ شیراز گواستەوە. سەرەنجام، پاشای قاجاڕ ئاغا محەممەد خان قاجاڕ لە ساڵی ١٧٨٦دا تارانی وەک پایتەختی ئێران ھەڵبژارد.[١٤] ھەڵبژاردنی پایتەختەکەی لەلایەن خانەوە لەسەر بنەمای نیگەرانییەکی ھاوشێوە بوو بۆ کۆنترۆڵکردنی ھەم باکوور و ھەم باشووری ئێران.[١٤] ئەو ئاگاداری دڵسۆزی دانیشتووانی پایتەختەکانی پێشوو ئەسفەھان و شیراز بوو بۆ بنەماڵەکانی سەفەوی و زەند، و ئاگاداری دەسەڵاتی کەسایەتییە دیارە ناوخۆییەکانی ئەو شارانە بوو.[١٤] بۆیە پێدەچێت کەمیی پێکھاتەیەکی شارستانی بەرچاو لە تارانی وەک بەرەکەتێک بینیبێت، چونکە ھەلی بەرگری لە فەرمانڕەوایییەکەی لەلایەن کەسایەتییە دیارەکان و جەماوەرەوە کەم دەکردەوە.[١٤] ئەو ناچار بوو لە نزیک ئازەربایجان و ناوچەکانی قەوقازی باکوور و باشووری ئێران بمێنێتەوە — کە لەو کاتەدا ھێشتا بەپێی پەیماننامەکانی گوڵستان و تورکمانچای بۆ ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیای دراوسێ لەدەست نەچووبوون — کە لە ماوەی سەدەی ١٩دا ڕوویان دەدا.[١٥]

شەقامێکی مۆدێرن لە تاران لە کۆتایی سەدەی ١٩دا. کۆمەڵەی کۆشکی گوڵستان.

دوای ٥٠ ساڵ لە دەسەڵاتی قاجاڕ، شارەکە ھێشتا بە زەحمەت زیاتر لە ٨٠,٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو.[١٤] تا ساڵانی ١٨٧٠، تاران لە قەڵایەکی دیواربەند، بازاڕێکی سەقفدار و سێ گەڕەکی سەرەکی عوودلاجان، چاڵە-مەیدان و سەنگەلەج پێکھاتبوو، کە زۆرینەی تێیدا نیشتەجێ بوون.

لە ماوەی فەرمانڕەوایی درێژخایەنی ناسرەدین شا قاجاڕ (١٨٤٨–١٨٩٦)، تاران شاھیدی یەکەم پەیمانگەی خوێندنی باڵا، بانک، ھێڵی ئاسن و مۆزەخانەی ئێران بوو.[١٦][١٧][١٨] کۆشکی گوڵستان لە ساڵی ١٨٦٥ لەلایەن حاجی ئەبوولحەسەن میمار نەوایی بە شێوەیەکی بەرچاو دووبارە دروست کرایەوە و فراوانکرا، لەوانە تەلاری بریقەدار، تەلاری ئاوێنە و بینای خۆر. شارەکە لە ڕێگەی چەندین پلانی گەشەپێدانەوە بە خێرایی فراوان بوو.[١٩] یەکەم پلانی گەشەپێدان لە ساڵی ١٨٥٥ جەختی لەسەر پێکھاتەی شوێنی نەریتی دەکردەوە. دووەمیان، لە ژێر چاودێری دارولفونوون لە ساڵی ١٨٧٨، دیوارە نوێیەکانی شاری لەخۆگرتبوو، لە شێوەی ھەشتلایەکی تەواو کە ڕووبەرەکەی ١٩ کیلۆمەتری چوارگۆشە بوو، بە لاساییکردنەوەی شارەکانی ڕێنێسانسی ئەورووپا.[٢٠] تاران ١٩.٧٩ کیلۆمەتری چوارگۆشە بوو و زیاتر لە چوار ھێندە فراوان ببوو.[٢١]

سەردەمی نوێی درەنگ

[دەستکاری]
سەرکەوتنی تاران: سەردار ئەسعەدی دووەم و سوپاسالاری تونکابۆنی لە کاتی گرتنی تاران لە تەممووزی ١٩٠٩دا

زیادبوونی ھۆشیاری سەبارەت بە مافە مەدەنییەکان بووە ھۆی شۆڕشی دەستووری و یەکەم دەستووری ئێران لە ساڵی ١٩٠٦دا. لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٠٧دا، پەرلەمان یاسایەکی لەسەر حوکمڕانی ناوخۆیی تێپەڕاند کە بە «بەلەدییە» (یاسای شارەوانی) ناسرابوو، کە تێیدا وردەکاریی بابەتەکانی وەک ڕۆڵی ئەنجومەنەکان لە ناو شاردا، لێھاتوویی ئەندامان، پڕۆسەی ھەڵبژاردن و مەرجەکانی مافی دەنگدان خرابوونە ڕوو.

محەممەد عەلی شا دەستووری ھەڵوەشاندەوە و بە ھاوکاری لیوای کازاکی ژێر کۆنترۆڵی ڕووسیا لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٠٨دا پەرلەمانی تۆپباران کرد. بەدوای ئەوەدا لە ١٣ی تەممووزی ١٩٠٩ شارەکە لەلایەن ھێزە شۆڕشگێڕەکانی عەلیقوڵی خان بەختیاری (سەردار ئەسعەدی دووەم) و محەممەد وەلی خان تونکابۆنی (سوپاسالاری تونکابۆنی) دەستی بەسەردا گیرا. لە ئەنجامدا پاشا دوورخرایەوە و کوڕەکەی ئەحمەد خرایە شوێنی، و پەرلەمان دووبارە دامەزرایەوە.

لە کاتی ھەڵمەتی فارسیی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ھێزەکانی ڕووسیا کە باکووری ڕۆژاوای ئێرانیان داگیرکردبوو، بە دەوری قەزویندا ڕێپێوانیان کرد و لە تاران نزیک بوونەوە، ئەمەش بووە ھۆی قەیران و ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان. ئەحمەد شا قاجاڕ و دەوروبەرەکەی بڕیاریان دا تاران بەجێبھێڵن و پایتەخت بۆ شوێنێکی تر بگوازنەوە، ئەمەش ترسی ڕاپەڕینی لە شارەکانی تردا دروست کرد.[٢٢] لە کاتی شەڕی ڕوبات کەریمدا، ھێزەکانی ئێران بە سەرکردایەتی حەیدەر لەتیفیان ڕێگرییان لە ڕووسەکان کرد تاران بگرن، سەرەڕای ئەوەی ئەمانەی دوایی لە شەڕەکەدا سەرکەوتن.[٢٣] ئەمەش ڕێگەی دا ئەرکەکانی حکوومەت بۆ قوم و پاشان بۆ ئەسفەھان بگوازرێنەوە، لەکاتێکدا پاشایەتی لە تاراندا مایەوە.[٢٢]

سەردەمی پەھلەوی

[دەستکاری]
لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ڕەزا شادا، تاران دوچاری مۆدێرنیزاسیۆنێکی گۆڕانکاری بوو، بە دامەزراندنی ژێرخانی شارستانی، شەقامە مۆدێرنەکان، خوێندنگەکان و ئیمکاناتی گشتی، کە ھەنگاوێکی سەرەکی بوو بەرەو پایتەختێکی ڕێکخراو و ھاوچەرخ.[٢٤]

دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، ئەنجومەنی دامەزرێنەر ڕەزا شای لە خانەوادەی پەھلەوی وەک پاشای نوێ ھەڵبژارد، کە دەستبەجێ یاسای «بەلەدییە»ی ١٩٠٧ی ڕاگرت، و ئەنجومەنە نامەرکەزی و سەربەخۆکانی شاری بە ڕێبازە ناوەندییەکانی حکوومەتداری و پلاندانان گۆڕی.[٢٠] لە ساڵانی ١٩٢٠ بۆ ١٩٣٠، لە ژێر دەسەڵاتی ڕەزا شادا، شارەکە دووبارە دروست کرایەوە. چەندین بینای کۆن، لەوانە بەشێک لە کۆشکی گوڵستان، تەکیەی دەوڵەت و مەیدانی تۆپخانە، بە بینای مۆدێرن گۆڕدران کە کاریگەر بوون بە تەلارسازیی کلاسیکی ئێرانی، بەتایبەتی بیناکانی بانکی نیشتمانی، بارەگای پۆلیس، نووسینگەی تەلەگراف و ئەکادیمیای سەربازی.

زانکۆی تاران لە ساڵی ١٩٣٤دا دامەزرا، کە وەرچەرخانێک بوو لە مۆدێرنکردنی ئێراندا. دامەزراندنی خوێندنی پێشکەوتوو، ژێرخانی مۆدێرن و ئیمکاناتی گشتی ناساند، کە تارانی گۆڕی بۆ پایتەختێکی زیندوو و ھاوچەرخ.

گۆڕانکاری لە پێکھاتەی شاردا بە یاسای فراوانکردنی شەقامەکان لە ساڵی ١٩٣٣ دەستی پێکرد، کە وەک چوارچێوەیەک بۆ گۆڕانکاری لە ھەموو شارەکانی تردا بوو. بازاڕی گەورە بۆ دوو بەش دابەش کرا و زۆرێک لە بینا مێژووییەکان ڕوخێنران و بە شەقامە پان و ڕاستەکان گۆڕدران،[٢٥] و پێکھاتەی نەریتی شارەکە بە شەقامە یەکتربڕە خاچییەکان گۆڕدرا کە مەیدانی گەورەیان لە شوێنە گشتییە سەرەکییەکان وەک بازاڕ دروست دەکرد. وەک ھەوڵێک بۆ دروستکردنی تۆڕێک بۆ گواستنەوەی ئاسان لە ناو شاردا، قەڵا و دیوارە کۆنەکانی شار لە ساڵی ١٩٣٧دا ڕوخێنران، و بە شەقامە پانەکان کە بە ناو پێکھاتەی شارەکەدا دەڕۆیشتن گۆڕدران. تا ساڵی ١٩٣٧، شارەکە بە توندی لەژێر کاریگەریی شێوازە مۆدێرنەکانی پلاندانانی زۆنکردن و تۆڕە شێوە چوارگۆشەییەکاندا بوو.[٢٠]

لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، تاران لە ئەنجامی داگیرکاریی ئەنگلۆ-سۆڤیەت بۆ سەر ئێران داگیرکرا. لە ساڵی ١٩٤٣دا، تاران شوێنی کۆنفرانسی تاران بوو، کە تێیدا سەرۆکی ئەمریکا فرانکلین دی ڕۆزڤێڵت، سەرۆکی سۆڤیەت جۆزێف ستالین و سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا وینستۆن چێرچڵ ئامادە بوون.

دامەزراندنی ڕێکخراوی پلاندانانی ئێران لە ساڵی ١٩٤٨ بووە ھۆی یەکەم پلانی گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتی کە ماوەی ١٩٤٩ بۆ ١٩٥٥ی دەگرتەوە. ئەم پلانانە نەک تەنھا نەیانتوانی گەشەی ناھاوسەنگی تاران خاو بکەنەوە، بەڵکو لەگەڵ چاکسازییەکانی زەوی لە ساڵی ١٩٦٢ کە کوڕ و جێنشینی ڕەزا شا، محەممەد ڕەزا شا بە «شۆڕشی سپی» ناوی برد، گەشەپێدانە بێسەروبەرەکەی تاران زیاتر پەرەی سەند.

لە ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٧٠دا، تاران لە ژێر دەسەڵاتی محەممەد ڕەزا شادا بە خێرایی گەشەی کرد. بینا مۆدێرنەکان ڕوخساری تارانیان گۆڕی، و پڕۆژەی گەورە بۆ دەیەکانی دواتر پلانیان بۆ دانرا. بۆ چارەسەرکردنی کێشەی پەراوێزخستنی کۆمەڵایەتی، یەکەم پلانی گشتگیر لە ساڵی ١٩٦٨دا پەسەند کرا. کۆنسۆرسیۆمی تەلارسازی ئێرانی عەبدولعەزیز فەرمانفەرمایان و کۆمپانیای ئەمریکی کۆمپانیای ڤیکتۆر گروین کێشە سەرەکییەکانی شارەکەیان وەک دەوروبەری چڕ، پیسبوونی ھەوا و ئاو، ژێرخانی ناکارامە، بێکاری و کۆچی گوند بۆ شار دەستنیشان کرد. سەرەنجام، تەواوی پلانەکە بەھۆی شۆڕشی ١٩٧٩ و شەڕی ئێران و عێراقی دوای ئەو پەراوێز خرا.[٢٠]

بەناوبانگترین نیشانەی تاران، بورجی ئازادی، لە ساڵی ١٩٧١ بە فەرمانی شا دروست کرا. لەلایەن حوسێن ئەمانەتەوە دیزاین کراوە، تەلارسازێک کە دیزاینەکەی لە پێشبڕکێیەکدا سەرکەوت، بە تێکەڵکردنی توخمەکانی تەلارسازیی ساسانیی کلاسیک لەگەڵ تەلارسازیی ئێرانیی دوای کلاسیک. پێشتر بە «بورجی شەھیاد» ناسرابوو، بۆ یادکردنەوەی ساڵیادی ٢٥٠٠ ساڵەی دەوڵەتی شاھانەی ئێران دروست کرا.

کۆماری ئیسلامی

[دەستکاری]
بورجی ئازادی لە کاتی شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێراندا

بەدوای شۆڕشی ١٩٧٩دا، تاران دوچاری گۆڕانکاری قووڵ بوو لە دیمەنی شارستانی، پێکھاتەی ڕامیاری و داینامیکی کۆمەڵایەتیدا. شۆڕش بووە ھۆی دامەزراندنی کۆماری ئیسلامی ئێران، کە گۆڕانکارییەکی لە پاشایەتییەکی لایەنگری ڕۆژاواوە بۆ سیستمێکی تیۆکراسی لەسەر بنەمای بنەما ئیسلامییەکان ھێنایە ئاراوە. ئەم گۆڕانکارییە لە لایەنە جیاوازەکانی گەشەپێدانی تاراندا ڕەنگی دایەوە.[٢٦][٢٧][٢٨] لە ڕووی ڕامیارییەوە، شۆڕش بووە ھۆی چەسپاندنی دەسەڵات لەلایەن ئەو ھێزانەی دڵسۆزی ئایەتوڵڵا ڕووحوڵڵا خومەینی ڕێبەری شۆڕش بوون. چەندین ملیۆن تاران پێشوازییان لە گەڕانەوەی خومەینی بۆ ئێران کرد.[٢٩] ئەم ماوەیە شاھیدی دامەزراندنی پێکھاتە نوێیەکانی حوکمڕانی بوو کە لەگەڵ ئایدۆلۆژیا ئیسلامییەکاندا یەکیان دەگرتەوە.[٣٠][٣١]

لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا لە ١٩٨٠ بۆ ١٩٨٨ و وەک بەشێک لە شەڕی شارەکان، تاران چەندین جار کرایە ئامانجی ھێرشە ئاسمانییەکان و ھێرشە موشەکە سکادەکان کە بووە ھۆی زیانێکی زۆری ژێرخانی.[٣٢][٣٣]

دانیشتووانناسی

[دەستکاری]
دانیشتووانی تاران
ھەرەمی دانیشتووانی پارێزگای تاران لە ساڵی ٢٠١٦دا

دانیشتووان

[دەستکاری]
مێژووی دانیشتووانی تاران
ساڵدان.±% p.a.
1554١٬٠٠٠—    
1626٣٬٠٠٠+1.54%
1797١٥٬٠٠٠+0.95%
1807٥٠٬٠٠٠+12.79%
1812٦٠٬٠٠٠+3.71%
1834٨٠٬٠٠٠+1.32%
1867١٤٧٬٢٥٦+1.87%
1930٢٥٠٬٠٠٠+0.84%
1940٥٤٠٬٠٨٧+8.01%
1956١٬٥٦٠٬٩٣٤+6.86%
1966٢٬٧١٩٬٧٣٠+5.71%
1976٤٬٥٣٠٬٢٢٣+5.23%
1986٦٬٠٥٨٬٢٠٧+2.95%
1991٦٬٤٩٧٬٢٣٨+1.41%
1996٦٬٧٥٨٬٨٤٥+0.79%
2006٧٬٧١١٬٢٣٠+1.33%
2011٨٬٢٤٤٬٧٥٩+1.35%
2016٨٬٧٣٧٬٥١٠+1.17%

تاران لە کاتی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٠٦دا ٧,٧١١,٢٣٠ دانیشتووی ھەبووە، لە ٢,٢٨٦,٧٨٧ خێزاندا.[٣٤] سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١دا ٨,١٥٤,٠٥١ کەسی لە ٢,٦٢٤,٥١١ خێزاندا ژماردووە.[٣٥] سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٦دا ٨,٦٩٣,٧٠٦ کەسی لە ٢,٩١١,٠٦٥ خێزاندا تۆمار کردووە.[٣٦]

زمان و نەتەوە

[دەستکاری]

بە کەشە جۆراوجۆرەکەیەوە، تاران ماڵی گرووپە نەتەوەیی و زمانییە جیاوازەکانی سەرتاسەری وڵاتە. زمانی باڵای ئێستا شێوەزاری تارانیی زمانی فارسییە، و زۆرینەی خەڵک خۆیان وەک فارس دەناسن.[٣٧][٣٨] لە ڕووی مێژووییەوە زمانی ڕەسەنی ناوچەی تاران–ڕەی فارسی نەبووە، کە لە ڕووی زمانەوانییەوە ئێرانیی باشووری ڕۆژاوایە و بنەچەی لە فارسە، بەڵکو دیالێکتێکی فارسیی لەناوچوو و زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا بووە.[٣٩]

ئازەرییەکانی ئێران دووەم گەورەترین گرووپی نەتەوەیین، کە نزیکەی ١٠–١٥٪[٤٠][٤١]ی دانیشتووان پێکدەھێنن. نەتەوەی مازەندەرانی سێیەم گەورەترینن، کە نزیکەی ٥٪ی دانیشتووان پێکدەھێنن.[٤٢] کۆمەڵگە نەتەوەییەکانی تری تاران بریتین لە کوردەکان، ئەرمەنییەکان، گورجییەکان، بەختیارییەکان، تەقڵش، بەلووچ، ئاشوورییەکان، عەرەبەکان، جووەکان، و چەرکەسەکان. لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا لەلایەن بەشی کۆمەڵناسیی زانکۆی تارانەوە، لە زۆرێک لە ناوچەکانی تاران لە نێوان چینە جیاوازە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکاندا بە پێی قەبارەی دانیشتووانی ھەر ناوچەیەک، ٦٣٪ی خەڵک لە تاران لەدایکبووبوون، ٩٨٪ فارسییان دەزانی، ٧٥٪ خۆیان وەک نەتەوەی فارس دەناساند، و ١٣٪ ئاستێکی شارەزایییان لە زمانێکی ئەورووپیدا ھەبووە.[٣٨]

لە سەرەتای ساڵانی ١٨٨٠دا گۆڕانکارییەکی گەورە لە پێکھاتەی نەتەوەیی-کۆمەڵایەتیدا ڕوویدا. دوای دەرئەنجامە ڕامیاری، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی شۆڕشی ١٩٧٩ و ساڵانی دواتر، زۆرێک لە ھاووڵاتیانی ئێران، کە زۆربەیان تارانین، ئێرانیان بەجێھێشت. زۆرینەی کۆچبەرانی ئێرانی بەرەو ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەڵمانیا، سوێد، و کەنەدا ڕۆیشتوون. لەگەڵ دەستپێکردنی شەڕی ئێران و عێراق، شەپۆلێکی دووەمی دانیشتووان لە شارەکە ھەڵاتن، بەتایبەتی لە کاتی ھێرشە ئاسمانییەکانی عێراق بۆ سەر تاران. بەھۆی پشتگیری زۆربەی زلھێزەکان لە عێراق لەو کاتەدا، دابڕانی ئابووری بووە ھۆکارێکی تر بۆ ئەوەی زۆرێک لە دانیشتووان تاران و وڵاتەکە بەجێبھێڵن. دوای ئەوەی ھەموو ئەوەی ھەیانبوو بەجێیان ھێشت و بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ وڵاتێکی نوێ و بنیادنانی ژیان تێکۆشان، زۆربەیان دوای کۆتایی ھاتنی شەڕ نەگەڕانەوە. لە کاتی شەڕدا، تاران ژمارەیەکی زۆر کۆچبەری لە ڕۆژاوا و باشووری ڕۆژاوای ئێرانەوە کە ھاوسنووری عێراق بوون، پێ گەیشت.

ئابووری

[دەستکاری]
بۆرسەی تاران

تاران ناوەندی ئابووریی ئێرانە.[٤٣] نزیکەی ٣٠٪ی ھێزی کاری کەرتی گشتیی ئێران و ٤٥٪ی کۆمپانیا پیشەسازییە گەورەکانی لەم شارەدا ھەڵکەوتوون، و نزیکەی نیوەی ئەم کرێکارانە لەلایەن حکوومەتەوە دامەزراون.[٤٤] زۆربەی کرێکارەکانی تر بریتین لە کرێکاری کارگەکان، دوکاندارەکان، ڕەنجدەرەکان و کرێکارانی گواستنەوە.

کۆمپانیا بیانییە کەمەکان لە تاراندا کار دەکەن، بەھۆی پێوەندییە نێونەتەوەیییە ئاڵۆزەکانی حکوومەتەوە. بەڵام پێش شۆڕشی ١٩٧٩، زۆرێک لە کۆمپانیا بیانییەکان لە ئێراندا چالاک بوون.[٤٥] پیشەسازییە مۆدێرنەکانی ئێستای تاران بریتین لە بەرھەمھێنانی ئۆتۆمبێل، ئەلیکترۆنیک و کەلوپەلی کارەبایی، چەک و تەقەمەنی، ڕستن و چنین، شەکر، چیمەنتۆ و بەرھەمە کیمیایییەکان. ھەروەھا ناوەندێکی پێشەنگە بۆ فرۆشتنی فەرش و مۆبڵ. کۆمپانیاکانی پاڵاوتنی نەوتی «پارس ئۆیڵ»، «کۆمپانیای نەوتی سپاھان» (سپیدی) و «کۆمپانیای نەوتی بێھران» بنکەکەیان لە تارانە.

تاران بە توندی پشت بە ئۆتۆمبێلی تایبەت، پاس، ماتۆڕسکیل و تەکسی دەبەستێت، و یەکێکە لەو شارانەی کە زۆرترین پشتبەستنیان بە ئۆتۆمبێل ھەیە لە جیھاندا. بۆرسەی تاران، ئەندامێکی تەواوی فیدراسیۆنی جیھانیی بۆرسەکان و ئەندامێکی دامەزرێنەری فیدراسیۆنی بۆرسەکانی ئەورووپا-ئاسیایە.[٤٦]

پیشەسازیی مۆدێ

[دەستکاری]

دیزاین، بەرھەمھێنان، دابەشکردن، بازاڕکردن، فرۆشتنی تاکەکەسی، ڕیکلام و کەرتەکانی تری پیشەسازیی مۆدێ لە تاران توانیویانە بە شێوەیەکی بەرچاو بەپێی پێداویستییەکانی وڵات گەشە بکەن. بە تایبەتی، ژمارەیەکی زۆر لە مۆدێلە نێر و مێیەکان لە بەشەکانی ڕیکلامی مۆدێ و بەرەوپێشبردنی تاراندا کار دەکەن. سەرەڕای نەبوونی یاسای گونجاو بۆ پشتگیریکردن لە مۆدێلەکان، پارەدانی مۆدێلە مێینەکان بە بەرز دادەنرێت. ھەروەھا، مۆدێلکردنی منداڵان بەزۆری لە تاران قەدەغەیە. بەرھەمھێنەرانی جلوبەرگ پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ کەرتەکانی تری مۆدێ لە تاراندا ھەیە. بۆ نموونە، بەرھەمھێنەرانی پۆستاڵ و «بودیسووت»ی ژنان ھەناردەکردن و مارکەی خۆیان لە وڵاتانی تردا لە ڕێگەی بەکارھێنانی ئەم پەیوەندییەوە بەھێز کردووە.[٤٧]

کڕین

[دەستکاری]

تاران خاوەنی کۆمەڵێکی بەرفراوان لە ناوەندەکانی کڕینە و ماڵی زیاتر لە ٦٠ مۆڵی کڕینی مۆدێرنە.[٤٨][٤٩] شارەکە چەندین ناوچەی بازرگانیی ھەیە، لەوانە ئەوانەی لە وەلیعەسر، داوودی و زەفەرانی ھەڵکەوتوون. گەورەترین بازاڕە کۆنەکان بریتین لە بازاڕی گەورە و بازاڕی تەجریش. ئێران مۆڵ گەورەترین مۆڵە لە جیھاندا لە ڕووی ڕووبەرەوە.[٥٠] زۆربەی فرۆشگەکان بە مارکەی نێونەتەوەیی و فرۆشگەکانی چینی باڵا لە بەشەکانی باکوور و ڕۆژاوای شارەکەدان. بازرگانیی تاکەکەسیی تاران لەگەڵ چەندین مۆڵ و ناوەندی کڕینی تازە دروستکراودا گەشە دەکات.[٤٨] کۆمپانیاکانی بەرھەمھێنانی پێڵاو (زۆربەیان پۆستاڵی ژنان) لە تاران دەتوانرێت لە مۆڵەکاندا دەستیان پێ بگات.[٥١]

خوێندن

[دەستکاری]
زانکۆی تاران کۆنترین زانکۆی مۆدێرنی ئێرانە

تاران گەورەترین و گرینگترین ناوەندی خوێندنە لە ئێراندا. بە گشتی نزیکەی ٥٠ کۆلێژ و زانکۆی سەرەکی لە تارانی گەورەدا ھەن. لە کاتی دامەزراندنی دارولفونوون بە فەرمانی ئەمیر کەبیر لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩ھەمەوە، تاران ژمارەیەکی زۆر لە دامەزراوەکانی خوێندنی باڵای کۆکردووەتەوە. ھەندێک لەم دامەزراوانە ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەیان لە پەرەسەندنی ڕووداوە ڕامیارییەکانی ئێراندا بینیوە. ساموێل ئێم جۆردن، کە شەقامی جۆردن لە تاران بە ناوی ئەوەوە ناونراوە، یەکێک بوو لە پێشەنگە دامەزرێنەرەکانی کۆلێژی ئەمریکیی تاران، کە یەکێک بوو لە یەکەم خوێندنگە مۆدێرنەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. تاران مەکۆی گەورەترین ئەکادیمیای سەربازیی ئێران و چەندین خوێندنگە و حەوزەی ئایینییە.

لە نێوان دامەزراوە سەرەکییەکانی خوێندن کە لە تاران ھەڵکەوتوون، زانکۆی تەکنەلۆژیی ئەمیر کەبیر (پۆلیتەکنیکی تاران)، زانکۆی تاران، زانکۆی تەکنەلۆژیی شەریف، و زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی تاران بەناوبانگترینن. زانکۆ سەرەکییەکانی تری تاران بریتین لە زانکۆی ھونەری تاران، زانکۆی عەللامە تەباتەبایی، زانکۆی تەکنەلۆژیی کەی. ئێن. تووسی، زانکۆی شەھید بەھەشتی (زانکۆی مەللی)، زانکۆی خوارەزمی، زانکۆی زانستە پزیشکییەکانی ئێران، زانکۆی ئازادی ئیسلامی، پەیمانگەی نێونەتەوەییی ئەندازیاریی بوومەلەرزە و بوومەلەرزەناسی، پەیمانگەی پۆلیمەر و پێترۆکیمیای ئێران، زانکۆی شاھید، و زانکۆی تەربیەت مودەریس. زانکۆی تەکنەلۆژیی شەریف، زانکۆی تەکنەلۆژیی ئەمیر کەبیر، زانکۆی زانست و تەکنەلۆژیی ئێران و زانکۆی تەکنەلۆژیی کەی. ئێن. تووسی کە ھەروەھا لە تارانن، لە ئاستی نیشتیمانیدا بە وەرگرتنی باشترین خوێندکارانی قۆناغی بەکالۆریۆسی ئەندازیاری و زانست ناسراون؛ و لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا بۆ پێگەیاندنی خوێندکارانی لێھاتوو ناسراون. پێدەچێت بەرزترین ڕێژەی ئەو دەرچووانەی ھەبێت کە بەدوای خوێندنی باڵادا لە دەرەوەی وڵات دەگەڕێن.

چاند

[دەستکاری]

فێستیڤاڵە ئێرانییەکان لە تاران لەگەڵ فێستیڤاڵە ناوچەیی و ڕۆژاوایییەکان بەڕێوە دەچن. نەورۆز، چوارشەممە سووری، سێزدەبەدەر، شەوی یەڵدا، ڕۆژی ڤالانتاین و ھالۆوین لە دەیەکانی دواییدا فێستیڤاڵی باو بوون.[٥٢]

تەلارسازی

[دەستکاری]

کۆنترین شوێنەوارە تەلارسازییە ماوەکان ھی سەردەمەکانی قاجاڕ و پەھلەوین. لە تارانی گەورەدا، ئەو شوێنەوارانەی مێژووەکەیان بۆ سەردەمی سەلجووکی دەگەڕێتەوە ماونەتەوە؛ بەتایبەت بورجی توغرول لە ڕەی. قەڵای ڕاشکان، کە مێژووەکەی بۆ ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانیی کۆن دەگەڕێتەوە و ھەندێک پارچەی لە مۆزەخانەی نەتەوەیی پارێزراون؛[٥٣] و ئاتەشگەی بەھرام، کە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانییەوە ماوەتەوە. تاران تا کۆتاییی سەدەی ١٨ھەم تەنھا دانیشتووانێکی کەمی ھەبوو، بەڵام دوای ئەوەی وەک پایتەخت ھەڵبژێردرا، دەستی بە وەرگرتنی ڕۆڵێکی بەرچاوتر لە کۆمەڵگەی ئێراندا کرد. سەرەڕای ڕوودانی بەردەوامی بوومەلەرزە لە ماوەی سەردەمی قاجاڕ و دوای ئەویش، ھەندێک بینای مێژوویی لەو سەردەمە ماونەتەوە.[٥٤] تاران گەورەترین شاری ئێرانە، و وا دادەنرێت کە نوێترین ژێرخانی لە وڵاتەکەدا ھەبێت. بەڵام گۆڕینی شێوازی گەڕەکە کۆنەکان و ڕووخاندنی ئەو بینایانەی بایەخی کولتوورییان ھەیە بووەتە ھۆی نیگەرانی.[٥٥]

تاران پێشتر بەھۆی چالاکیی بوومەلەرزەیی لە ناوچەکەدا شارێکی کەم-بەرز بوو، بەڵام لە دەیەکانی دواییدا پەرەپێدانی تەلاری بەرزی مۆدێرن بۆ خزمەتکردنی دانیشتووانە گەشەسەندووەکەی دروست کراون. لە ساڵی ١٨٣٠ەوە ھیچ بوومەلەرزەیەکی گەورە لە تاران ڕووی نەداوە.[٥٦] بورجی نێونەتەوەییی تاران بەرزترین ھەوربڕە لە ئێراندا. ٥٤ نھۆمە و لە ناوچەی باکووری یۆسف ئاوا ھەڵکەوتووە. بورجی ئازادی، یادگارییەکە کە لە سەردەمی دەسەڵاتی پەھلەوی دروست کراوە، لە مێژە بەناوبانگترین ھێمای تارانە. لە بنەڕەتدا بۆ یادکردنەوەی ساڵی ٢،٥٠٠ەمینی دامەزراندنی دەوڵەتی ئیمپراتۆریی ئێران دروست کراوە، و توخمەکانی تەلارسازیی سەردەمەکانی ئەخمینی و ساسانی لەگەڵ تەلارسازیی ئێرانیی دوای کلاسیک ئاوێتە دەکات. بورجی میلات، کە شەشەم بەرزترین بورج[٥٧] و ٢٤ەمین بەرزترین پێکھاتەی سەربەخۆیە لە جیھاندا،[٥٨] تەلاری تری ناوداری شارەکەیە. پردی تەبیعەتی لەیلا عێراقیان، گەورەترین پردی پیادەیە لە تاران، لە ساڵی ٢٠١٤دا تەواو بوو و ئەویش وەک نیشانەیەکی دیار دادەنرێت.[٥٩]

مۆدە و جلوبەرگ

[دەستکاری]

شارەکە چەندین ماڵی دیزاینی دیاری ئێرانی و کۆمپانیاکانی جلوبەرگی بەرھەم ھێناوە. چالاکییەکانی مۆدەش لە ھەندێک ناوچەی شارەکەدا بەڕێوە دەچن.[٦٠] چەندین مۆدێلی بەناوبانگی ئێرانی لە تاران لەدایکبوون، لەوانە نازەنین ئەفشین جەم، کامێرۆن ئەلبۆرزیان، سەحەر بێ نیاز، ئەلناز نەورۆزی، شەرمین شەھریڤار و سەدەف تاھێریان. ژنانی تاران دوای ٢٠٠٠ەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان پۆستاڵی درێژی سەرووی ئەژنۆ و چەرمیان بەکارھێنا.[٦١]

شانۆ

[دەستکاری]
(Vahdat)
تەلاری ڕوودەکی، تاران

لە سەردەمی دەسەڵاتی قاجاڕەکاندا، تاران مەکۆی شانۆی پاشایەتیی تەکیەی دەوڵەت بوو، کە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کۆشکی گوڵستان ھەڵکەوتبوو، کە تێیدا نمایشە نەریتی و ئایینییەکان دەبینران. لە کۆتاییدا ڕووخێنرا و لە ساڵی ١٩٤٧دا بینایەکی بانکی خرایە شوێنی، ئەمەش بەدوای چاکسازییەکانی سەردەمی ڕەزا شادا ھات.

پێش شۆڕشی ١٩٧٩، شانۆی نیشتمانیی ئێران ببووە ناودارترین گۆڕەپانی نمایش بۆ ھونەرمەندانی نێونەتەوەیی و تیپە ناسراوەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا،[٦٢] کە تەلاری وەحدەت، پێشتر و ئێستاش زۆرتر بە تەلاری ڕوودەکی ناسراوە، بۆ ئەوە دروست کرابوو وەک شانۆی نیشتمانی بۆ ئۆپێرا و بالێ کار بکات. تەلاری ناوبراو لە تشرینی یەکەمی ١٩٦٧دا کرایەوە و بە ناوی شاعیری دیاری فارس ڕوودەکی کراوە. مەکۆی ئۆرکێسترای سیمفۆنیی تاران، ئۆرکێسترای ئۆپێرای تاران، و کۆمپانیای بالێی نیشتمانیی ئێرانە.

شانۆی شاری تاران، یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵگە شانۆیییەکانی ئێران، کە چەندین ھۆڵی نمایش لەخۆ دەگرێت، لە ساڵی ١٩٧٢دا کرایەوە. بە دەسپێشخەری و سەرۆکایەتیی شاژنە فەرەح پەھلەوی دروست کرا، و لەلایەن تەلارساز عەلی سەردار ئەفخەمی دیزاین کرا، و لە ماوەی پێنج ساڵدا دروست کرا.

یەکێک لە ناوەندەکانی کۆبوونەوەی کابارێکان لە تارانی کۆندا شەقامی لالەزار بوو. کابارێ فارسییە بەناوبانگەکان تا ساڵی ١٩٧٩ لە شارەکەدا چالاک بوون. ھەروەھا چەندین ھونەرمەندی ناوخۆیییان ناساند. لە زمانی باودا، کابارێ ھەندێک جار بە «ماڵی سەما» یان «شوێنی سەما» ناودەبرا.[٦٣]

چالاکییە ساڵانەکانی فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی شانۆی فەجر و فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی شانۆی بووکەڵەی تاران لە تاران بەڕێوە دەچن.

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ https://worldpopulationreview.com/cities/iran/tehran?utm_source=perplexity
  2. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  3. ↑ http://www.ostan-th.ir/images/stories/pdf/ostantehran2.pdf[بەستەری مردووی ھەمیشەیی][بەستەری مردوو]
  4. ↑ Yahya، Zoka (١٩٧٨). Karvand of Kasravi. Tehran: Franklin. لاپەڕە ٢٧٣–٢٨٣.
  5. ↑ Behrooz, Samira؛ Karampour, Katayoun (١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨). «A Research on Adaptation of Historic Urban Landscapes». لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  6. ↑ «Tehran: national capital, Iran». Britannica.com. Encyclopædia Britannica, Inc. ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣. لە ١٣ی ئابی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  7. ↑ John Allen Gay for The National Interest, 27 May 2014. "When Did Peking Become Beijing and Persia Become Iran? We Have the Data", with the Google Books Ngram Viewer graph here. Accessed 12 December 2023.
  8. ↑ «Tehrān - History». Encyclopedia Britannica. لە 20 October 2021 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 1 September 2021 ھێنراوە.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Minorsky, Vladimir؛ Bosworth, Clifford Edmund. «Al-Rayy». Encyclopaedia of Islam: New Edition. بەرگی 8. لاپەڕە 471–473.
  10. ↑ Sarkhosh Curtis, Vesta؛ Stewart, Sarah (٢٠٠٥)، Birth of the Persian Empire، I.B. Tauris، لاپەڕە ٣٧
  11. 1 2 A. Tafazolli, "In Iranian Mythology" in Encyclopædia Iranica
  12. ↑ (Bulddan, Yackubl, 276)
  13. ↑ Houtum-Schindler، Albert (1911). «Teheran (city)» . لە Chisholm، Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica (بە ئینگلیزی). بەرگی 26 (چاپی 11th). Cambridge University Press. لاپەڕە 506–507: final para.
  14. 1 2 3 4 5 Amanat، Abbas (١٩٩٧). Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896. University of California Press. ژپنک ٩٧٨٠٥٢٠٠٨٣٢١٩. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  15. ↑ Dowling, Timothy C. (٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤). Russia at War: From the Mongol Conquest of Chechnya, and Beyond. ABC-CLIO. لاپەڕە ٧٢٨–٧٣٠. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٨٨٤-٩٤٨-٦. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئازاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
  16. ↑ «Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions)». Who Was Who. ٢٠٠٧. doi:١٠.١٠٩٣/ww/٩٧٨٠١٩٩٥٤٠٨٨٤.٠١٣.u١٩٤٦٥٨.
  17. ↑ Scott-Keltie، John؛ Epstein، Mortimer، eds. (٢٥ی ئابی ١٩٢٢). The Statesman's Year-Book. Basingstoke: Palgrave Macmillan. doi:١٠.١٠٥٧/٩٧٨٠٢٣٠٢٧٠٥١٠ (ناچالاک 1 March 2026). ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-٢٧٠٥١-٠.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: DOI inactive as of ئازار 2026 (بەستەر)
  18. ↑ «Iv. Karl Baedeker und Seine Erben – Reise-Information». Baedeker & Cook – Tourismus am Mittelrhein 1756 bis ca. 1914. ٢٠١٠. doi:١٠.٣٧٢٦/٩٧٨-٣-٦٥٣-٠٠٤٧١-٧/٦. ژپنک ٩٧٨-٣-٦٣١-٥٩٥٨١-٧.
  19. ↑ Chisholm، Hugh (١٩١٣). Britannica year-book, 1913 - a survey of the world's progress since the completion in 1910 of the Encyclopaedia Britannica (چاپی Eleventh). doi:١٠.٥٩٦٢/bhl.title.١٨٦٤٨.
  20. 1 2 3 4 Zad، Vahid Vahdat (شوباتی ٢٠١٣). «Spatial Discrimination in Tehran's Modern Urban Planning 1906–1979». Journal of Planning History. ١٢ (1): ٤٩–٦٢. doi:١٠.١١٧٧/١٥٣٨٥١٣٢١٢٤٥٩٧١٧.
  21. ↑ Shirazian, Reza, Atlas-i Tehran-i Qadim, Dastan Publishing House: Tehran, 2015, P. 11
  22. 1 2 بەھار، محەممەد تەقی (١٩٩٢). مێژوویەکی کورتی پارتە ڕامیارییەکان لە ئێران: لەناوچوونی بنەماڵەی قاجاڕ. ج. یەکەم. بڵاوکراوەکانی ئەمیر کەبیر. ISBN 9789640005965
  23. ↑ «جنگ‌های جهانی». مورخ (بە فارسی). لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  24. ↑ «نگاهي به تاريخ تهران در دوران قاجار و پهلوي /از دارالخلافه ناصري تا تهران مدرن». www.cgie.org.ir (بە فارسی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  25. ↑ Chaichian، Mohammad (٢٠٠٩). Town and Country in the Middle East: Iran and Egypt in the Transition to Globalization. New York: Lexington Books. لاپەڕە ٩٥–١١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٣٩١-٢٦٧٧-٦.
  26. ↑ «Ideology and Iran's Revolution: How 1979 Changed the World». institute.global (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  27. ↑ «1979: Iran and America». Brookings (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  28. ↑ Amirahmadi، Hooshang (١٩٩٠). «Economic Reconstruction of Iran: Costing the War Damage». Third World Quarterly. ١٢ (1): ٢٦–٤٧. doi:١٠.١٠٨٠/٠١٤٣٦٥٩٩٠٠٨٤٢٠٢١٣. ISSN ٠١٤٣-٦٥٩٧. JSTOR ٣٩٩٢٤٤٦.
  29. ↑ «1979: Exiled Ayatollah Khomeini returns to Iran» (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). ١ی شوباتی ١٩٧٩. لە ٩ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  30. ↑ «Iranian Revolution - Aftermath, Reforms, Legacy | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٥. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  31. ↑ «Tehran: An Introduction – Approaches to the Modern City» (بە ئینگلیزی). ١٧ی ئایاری ٢٠٢٠. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە. [بەستەری مردوو]
  32. ↑ Sedighi، Mohamad (١٢ی نیسانی ٢٠١٨). «Megastructure Reloaded: A New Technocratic Approach to Housing Development in Ekbatan, Tehran». ARENA Journal of Architectural Research (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٣ (1) 2. doi:١٠.٥٣٣٤/ajar.٥٦. ISSN ٢٣٩٧-٠٨٢٠.
  33. ↑ Khatam، Azam (4 December 2015). Tehran Urban Reforms Between Two Revolutions Developmentalism, Worlding Urbanism and Neoliberalism (زانستەوتار). hdl:١٠٣١٥/٣٢٢٨١. Veguherandina tezê bo pirtûkekê Veguherandina teza di pirtûkê de pêvajoyek dijwar e ku hewildan, sebir û motîvasyonê hewce dike. Di vê pêvajoyê de, nivîskar divê naveroka tezê analîz bike û ji bo xwendevanên gelemperî veguherîne formek balkêş û têgihîştî. Ev pêvajo ji nûvekirin, başkirin û berfirehkirina mijaran, lêzêdekirina materyalên nû, nûavakirin, û ji nû ve nivîsandina paragraf û beşan pêk tê. Her weha divê nivîskar ji pêvajoya çapkirina pirtûkê û kirrûbirra wê bi tevahî haydar be. Ji bo weşandina tezek di pirtûkekê de hevkarî bi edîtor, rexnegir û weşanxaneyan re hewce dike ku ne tenê pirtûkek bi kalîte çêbike, di heman demê de ji bo bazarê jî bike û temaşevanên rast bikişîne.[پەڕە پێویستە]
  34. ↑ سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان تهران [General Population and Housing Census 2006: Tehran Province]. مرکز آمار ایران [Statistical Centre of Iran] (بە فارسی). لە ڕەسەنەکە (Excel) لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  35. ↑ سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان تهران [General Population and Housing Census 2011: Tehran Province]. Iran Data Portal—Syracuse University (بە فارسی). مرکز آمار ایران [Statistical Centre of Iran]. لە ڕەسەنەکە (Excel) لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  36. ↑ سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان تهران [General Population and Housing Census 2016: Tehran Province]. مرکز آمار ایران [Statistical Centre of Iran] (بە فارسی). لە ڕەسەنەکە (Excel) لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  37. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Mohammad" نەدراوە
  38. 1 2 «چنددرصد تهرانی‌ها در تهران به دنیا آمده‌اند؟» [What percentage of Tehran residents were born in Tehran?]. tabnak.ir (بە فارسی). ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  39. ↑ Windfuhr، Gernot L. (1991). «Central Dialects». لە Yarshater، Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. بەرگی 5. London and New York: Routledge. لاپەڕە 242–252. لە 5 September 2013 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 23 August 2013 ھێنراوە.
  40. ↑ «Iran-Azeris». Library of Congress Country Studies. کانوونی یەکەمی ١٩٨٧. لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  41. ↑ «Country Study Guide-Azerbaijanis». STRATEGIC INFORMATION AND DEVELOPMENTS-USA. ٢٠٠٥. ژپنک ٩٧٨٠٧٣٩٧١٤٧٦٨. لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  42. ↑ «یک و نیم میلیون مازندرانی پایتخت نشین شدند» (بە فارسی). IRNA. ٣ی نیسانی ٢٠١٦. لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  43. ↑ «Tehran (Iran): People – Britannica Online Encyclopedia». Encyclopædia Britannica. لە 23 November 2012 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 21 May 2012 ھێنراوە.
  44. ↑ Cordesman, Anthony H. (٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٠٨). «The US, Israel, the Arab States and a Nuclear Iran. Part One: Iranian Nuclear Programs» (PDF). Center for Strategic and International Studies. لە ٦ی ئابی ٢٠١٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  45. ↑ Chaichian، Mohammad (٢٠٠٩). Town and Country in the Middle East: Iran and Egypt in the Transition to Globalization. New York: Lexington Books. لاپەڕە ٩٨–١٠٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٣٩١-٢٦٧٧-٦.
  46. ↑ «Iran blocks share price gains». BBC News. ٦ی ئابی ٢٠٠٣. لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئایاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
  47. ↑ تاریخچه صنعت مد، پوشاک و شبکه توزیع وابسته in جهان و ایران (چاپ نخست) (بە Persian). ٢٠٢٠. لاپەڕە ٣٤, ٣٥.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  48. 1 2 Gulf News (٩ی حوزەیرانی ٢٠١٧). «Hopes for shopping revolution as malls sprout in Iran». لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  49. ↑ «THE 10 BEST Tehran Shopping Malls (with Photos)». Tripadvisor.com (بە ئینگلیزی). لە ٧ی ئابی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  50. ↑ «Top 10 Biggest Shopping Malls In The World 2022». Infos10.com. ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  51. ↑ کتابشناسى و راهنماى صناىع دستى کشور - Page 177, 180.
  52. ↑ فرهنگ عامه مردم تهران - ۹۸ [Popular culture of Tehran people - 98] (بە فارسی).
  53. ↑ Karimian، Hossein. «Anjomane Asare Melli». Ancien Rey.داڕێژە:Full citation needed
  54. ↑ «A guide to Iran – etiquette, customs, clothing and more…». Kwintessential.co.uk. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  55. ↑ Urschel، Donna. «The Style of Tehran – Library of Congress». Loc.gov. لە ١٩ی ئابی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئایاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
  56. ↑ «Women to blame for earthquakes, says Iran cleric». The Guardian. ١٩ی نیسانی ٢٠١٠. لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  57. ↑ «Milad Tower, a perfect product for a perfect project». NBN (Nasl Bartar Novin). n.d. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  58. ↑ Andrew Burke, Mark Elliott. Iran (Lonely Planet Country Guide). p. 114. Lonely Planet Publications, 5th Edition, 2008. ISBN 978-1-74104-293-1.
  59. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "archdaily" نەدراوە
  60. ↑ ھ-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF «ششمین نمایشگاه ایران مد از فردا آغاز می‌شود» [The sixth Iran Mode exhibition begins tomorrow]. خبرگزاری ایلنا (بە فارسی). لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٩ ھێنراوە. {{cite news}}: نرخی |ناونیشان= بپشکنە (یارمەتی)
  61. ↑ Fashion Fads History V2 -Persia-, p.171,172,176.
  62. ↑ Kiann, Nima (٢٠١٥). The History of Ballet in Iran. Wiesbaden, Germany: Reichert Verlag.
  63. ↑ Entekhab Analytical News Website (٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣). «گزارشی از شب های تهران ۴۷ سال پیش / آمارهای قابل توجه درمورد تهرانی ها و خرج هایی که صرف خوشگذرانی می کردند» [A report on Tehran nights 47 years ago / Remarkable statistics about Tehranians and the expenses they spent on entertainment]. www.entekhab.ir (بە فارسی). لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=تاران&oldid=1680050»