Haiti

Republika Haiti République d'Haïti Repiblik Dayiti
Zastava
Himna: "La Dessalinienne" ("Dessalinesova pjesma")
Položaj Haitija na karti Položaj Haitija
Glavni i najveći grad		Port-au-Prince 18°32′10″N 72°20′47″W
Službeni jezik		francuski i kreolski
Državno uređenje
• Predsjednik		upražnjeno mjesto
• Premijer		Alix Didier Fils-Aimé(v.d)
Nezavisnost		od Francuske
• Priznato		1. januar 1804.
Valuta		Gourde (HTG)
Vremenska zona		UTC−05:00
• Ljeti (DST)		UTC−06:00
Pozivni broj		+509
Internetska domena		.ht

Haiti (francuski: Haïti; kreolski: Ajiti), službeno Republika Haiti (francuski: République d'Haïti; kreolski: repiblik D Ayiti), je država smještena na ostrvu Hispaniola na arhipelagu Velikih Antila u Karipskom moru, istočno od Kube i Jamajke i južno od Bahama i ostrva Turks i Caicos. Zauzima zapadne tri osmine ostrva koje dijeli s Dominikanskom republikom. Na jugozapadu se nalazi malo ostrvo Navassa koje je sporno kao teritorija SAD-a pod saveznom upravom. Haiti ima površinu od 27.750 km² i procenjuje se da ima oko 11,47 milion stanovnika što ga čini najmnogoljudnijom državom u Karipskoj zajednici (CARICOM) i drugom najmnogoljudnijom državom na Karibima poslije Kube.

Ostrvo je bilo naseljeno autohtonim narodom Taíno koji je migrirao iz Južne Amerike. Prvi Europljani stigli su 5. decembra 1492. tokom prvog putovanja Kristofora Kolumba koji je u početku vjerovao da je pronašao Indiju ili Kinu. Kolumbo je nakon toga osnovao prvo europsko naselje u Americi, La Navidad, na sjeveroistočnoj obali Haitija. Ostrvo je zauzela Španija i nazvala ga La Española do početka 17. stoljeća. Međutim, nagodba s Francuzima je dovela do toga da se zapadni dio ostrva ustupi Francuskoj 1697. koja ga je preimenovala u Saint-Domingue. Francuski kolonisti osnovali su unosne plantaže šećerne trske, na kojima je radio ogroman broj robova dovedenih iz Afrike, što je koloniju učinilo jednom od najbogatijih na svijetu.

Tokom Francuske revolucije (1789 - 1799), robovi i slobodni ljudi su pokrenuli Haićansku revoluciju (1791 - 1804) koju je predvodio bivši rob i prvi crni general francuske vojske Toussaint-Louverture. Nakon 12 godina sukoba, snage Napoleona Bonaparte su poražene od Jean-Jacques Dessalinesa (kasnije cara Jacquesa I) koji je 1. januara 1804. proglasio suverenitet nad Haitijem - prvom nezavisnom državom Latinske Amerike i Kariba, prvom državom koja je ukinula ropstvo i jedinom državom u historiji koju je uspostavila uspješna pobuna robova. Nakon kratkog perioda u kojem je država bila podijeljena na dva dijela, predsjednik Jean-Pierre Boyer je ujedinio zemlju, a zatim pokušao cijelu Hispaniolu staviti pod Haićansku kontrolu prouzrokujući dugi niz ratova koji su završili 1870-ih, kada je Haiti službeno priznao nezavisnost Dominikanske republike. Prvo stoljeće nezavisnosti Haitija obilježila je politička nestabilnost, ostracizam od strane međunarodne zajednice i plaćanje osakaćenog duga Francuskoj.

Politička volatilnost i vanjskoekonomski utjecaj u zemlji naveli su SAD da okupiraju zemlju od 1915. do 1934. Nakon toga je François 'Papa Doc' Duvalier preuzeo vlast 1956, pokrenuvši dugotrajnu autokratsku vladavinu koju je nastavio njegov sin Jean-Claude 'Baby Doc' Duvalier do 1986; ovaj period je obilježio nasilno sankcionirano nasilje protiv opozicije i civila, korupciju i ekonomsku stagnaciju. Haiti od 1986. pokušava uspostaviti demokratski politički sistem.

Haiti je članica Ujedinjenih nacija, Organizacije američkih država, Asocijacije karipskih država i Međunarodne organizacije za frankofoniju. Pored CARICOM-a, članica je Međunarodnog monetarnog fonda, Svjetske trgovinske organizacije i Zajednice latinoameričkih i karipskih država. Historijski siromašan i politički nestabilan, Haiti ima najniži indeks ljudskog razvoja u Americi. Od početka 21. stoljeća, zemlja je preživjela državni udar što je potaknulo američku intervenciju, kao i smrtonosni zemljotres u kojem je poginulo preko 250.000 ljudi.

Historija

Iskrcavanje Kolumba na ostrvo

Predsjednička palata

Ovo ostrvo koje pripada grupi Velikih Antila je otkrio Kristofor Kolumbo u decembru 1492. On mu je dao ime Hispaniola.

Prije dolaska Španaca, ostrvo su naseljavali narodi kultura Arawak, Kariba i Tainos. Pretpostavlja se da je krajem 15. vijeka broj prvobitnih stanovnika ostrva iznosio oko 300.000.

Španci su iskorištavali ostrvo zbog nalazišta zlata. Indijanci koji su odbijali rad u rudnicima su ubrzo doživjeli masakre i pretvaranje u robove. Rijetki stanovnici ostrva koji su uspjeli izbjeći ropstvo su se morali sakrivati u planinama. Zarazne bolesti koje su donijeli Evropljani , uz lošu prehranu i smanjenje nataliteta kod prvobitnih stanovnika su vrlo brzo desetkovale broj indijanaca.

Španci su odlučili da na plantažama zamijene indijance crnim robovima koje su deportirali iz Afrike. Trgovinu robovima je zvanično dozvolio Charles Quint 1517.

Pošto Španci nisu bili zainteresirani za zapadni dio ostrva, na tom području su se vremenom nastanili francuski lovci koji su vremenom počeli gradnju vlastitih plantaža i gradova.

Ugovorom iz Ryswicka iz 1697, ostrvo je podijeljeno između Španije i Francuske. Zapadni dio ostrva po imenu Saint-Domingue je u 18. vijeku postao najbogatija francuska kolonija u cijeloj Americi zahvaljujući ogromnim zaradama od proizvodnje šećera. Stotine hiljada Afrikanaca su dovedene u Saint-Domingue kao robovi kako bi proizvodnja šećera mogla neometano funkcionirati.

Francuska revolucija je dovela do velikih socijalnih promjena koje su na kraju rezultirale u ustanku robova. Civilni komesari Sontonax i Polverel su na kraju ustanka 1793. i zvanično ukinuli ropstvo (ova odluka je potvrđena šest mjeseci kasnije). Crnac Toussaint Louverture koje je imenovan za guvernera od strane Francuske je ponovo uspio uspostaviti prosperitet na ostrvu, nakon što je ponovo uspostavio mir i uspio protjerati Špance i Engleze koji su ugrožavali koloniju. Ipak, otišao je predaleko proglašavanjem autonomnog ustava. Napoléon Bonaparte je pod uticajem Kreolaca poslao ekspediciju od 30.000 ljudi pod komandom svog šurjaka, generala Leclerca kako bi smijenili Louverturea i ponovo zaveli ropstvo. Unatoč tome, francuske snage je nakon nekoliko početnih pobjeda porazio Jean-Jacques Dessalines u bici iz Vertièresa. Ubrzo nakon toga, 1. januara 1804, proglašena je nezavisnost zemlje pod imenom Haiti.

Dessalines je proglašen za doživotnog guvernera. Odlučio je da pogubi sve bijelce koji su ostali na ostrvu i vladao je despotski. Zbog ovakve vladavine je na njega izvršen atentat u kojem je izgubio život. Nakon njegove smrti je došlo do podjele zemlje u sjeverno kraljevstvo pod vodstvom Henrija Christopha i južnu republiku koju je vodio Alexandre Pétion.

Predsjednik Jean Pierre Boyer je uspio ponovo ujediniti oba dijela. Osim toga mu je pošlo za rukom da pokori i istočni dio ostrva. 11. jula 1825, francuski kralj Karlo X je pokušao ponovo osvojiti ostrvo i u tu svrhu je poslao flotu od 14 brodova. Boyer je bio primoran da potpiše ugovor po kojem Francuska priznaje nezavisnost samo u zamjenu za plaćanje odštete u iznosu od 150 miliona zlatnih franaka (iznos je 1838. promijenjen na 90 miliona franaka). (Narod Haitija danas zahtijeva od Francuske povrat ovog novca jer smatraju da je plaćanje ove sume u velikoj mjeri krivo za trenutnu lošu ekonomsku situaciju).

Nakon odlaska Boyera, došlo je do nekoliko uzastopnih državnih udara. Vlast su za sebe tražile različite interesne grupe: vojska, gornji socijalni slojevi mulata ili crnaca ili trgovačka klasa (u kojoj su glavnu ulogu igrali uglavnom stranci – Nijemci, Amerikanci, Francuzi, Englezi itd). Unatoč tome je došlo do naglog siromašenja zemlje jer se skoro nijedan šef države nije zaista interesirao za njen razvoj. Početkom 20. vijeka, zemlja se nalazila manje-više stalno u vanrednom stanju.

Sjedinjene Američke Države su držale ostrvo pod okupacijom između 1915. i 1934. Nakon američke okupacije, od 1957. do 1986, u zemlji je vladala diktatura Duvaliera, za vrijeme koje su uvedeni doušnički sistem i eskadroni smrti po imenu Tonton Macoute. Mnogo Haićana je pobjeglo u egzil, prije svega u SAD i Kanadu. Bivši svećenik Jean-Bertrand Aristide je izašao kao pobjednik izbora u decembru 1990. Njegov mandat je počeo 7. februara 1991. ali je zbačen s vlasti državnim udarom koji je izvela vojska uz podršku bogatog građanstva u septembru iste godine. Godine 1994. se vratio na vlast zahvaljujući američkoj vojnoj intervenciji pod uslovom da mu se godine koje je izgubio zbog vojne vlasti uračunaju u trajanje mandata. Stoga je 1995. napustio mjesto predsjednika ali je na tu funkciju ponovo izabran 2000. Nakon nekoliko mjeseci protesta naroda i pritiska međunarodne zajednice (prije svega SAD i Francuske, Aristide je smijenjen s vlasti od strane američkih vojnika 29. februara 2004. kada su vojne snage opozicije i bivših vojnika bili na ulazu u glavni grad Port-au-Prince. Aristide je nakon toga izjavljivao da je otet bez vlastitog pristanka dok je po izjavama zvaničnika SAD-a dobrovoljno odlučio da napusti zemlju.

Boniface Alexandre, predsjednik Vrhovnog suda je po dužnosti preuzeo upravljanje zemljom. U februaru 2006, nakon izbora koji su propraćeni nesigurnostima oko ispravnosti brojanja glasačkih listića i zahvaljujući protestima naroda, za predsjednika Haitija je izabran René Préval, saradnik Aristida i već jednom predsjednik između 1995. i 2000.

Geografija

Topografska karta Haitija

Departmani na Haitiju

Haiti zauzima zapadne tri osmine ostrva Hispaniola, drugog po veličini ostrva u arhipelagu Veliki Antili. Sa površinom od 27.750 km², Haiti je treća najveća zemlja na Karibima, iza Kube i Dominikanske Republike, s kojom dijeli granicu dugu 360 km. Zemlja ima oblik koji podsjeća na potkovicu, zbog čega ima nesrazmjerno dugu obalu – drugu po dužini (1.771 km) u regiji Velikih Antila, odmah iza Kube.

Haiti je najplaninskija zemlja na Karibima. Reljef čine planine ispresijecane malim obalnim ravnicama i riječnim dolinama. Ravnice zauzimaju samo 22 % teritorije. Klima je tropska, uz određene varijacije zavisno od nadmorske visine. Najviša tačka je Pic la Selle, sa visinom od 2.680 m.

Sjeverni region, poznat i kao regija Marien, čine planinski masiv Massif du Nord (Sjeverni masiv) i ravnica Plaine du Nord (Sjeverna ravnica). Massif du Nord predstavlja nastavak planinskog lanca Cordillera Central iz Dominikanske Republike. Počinje na istočnoj granici Haitija, sjeverno od rijeke Guayamouc, i proteže se prema sjeverozapadu kroz sjeverno poluostrvo. Nizije ravnice Plaine du Nord prostiru se duž sjeverne granice s Dominikanskom Republikom, između masiva Massif du Nord i sjevernog Atlantskog okeana.

Centralna regija, odnosno regija Artibonite, sastoji se od dvije ravnice i dva planinska lanca. Centralna visoravan (Plateau Central) proteže se duž obje strane rijeke Guayamouc, južno od masiva Massif du Nord. Pruža se u pravcu od jugoistoka ka sjeverozapadu. Jugozapadno od visoravni Plateau Central nalaze se planine Montagnes Noires, čiji se krajnji sjeverozapadni dio spaja sa masivom Massif du Nord. Najvažnija dolina za poljoprivredne kulture je Plaine de l'Artibonite, smještena između planina Montagnes Noires i Chaîne des Matheux. Kroz ovu regiju protiče najduža rijeka u zemlji, Artibonite; ona izvire u zapadnom dijelu Dominikanske Republike, većim dijelom toka prolazi kroz centralni Haiti, a zatim se ulijeva u Zaliv Gonâve. U ovoj dolini nalazi se i drugo najveće jezero na Haitiju, Lac de Péligre, nastalo izgradnjom brane Péligre sredinom pedesetih godina prošlog vijeka.

Južna regija, odnosno regija Xaragua, obuhvata ravnicu Plaine du Cul-de-Sac (na jugoistoku) i planinsko južno poluostrvo (poluostrvo Tiburon). Plaine du Cul-de-Sac je prirodna depresija u kojoj se nalaze slana jezera, poput jezera Trou Caïman i najvećeg haićanskog jezera, Étang Saumatre. Planinski lanac Chaîne de la Selle – koji predstavlja nastavak južnog planinskog lanca Dominikanske Republike (Sierra de Baoruco) – proteže se od masiva Massif de la Selle na istoku do masiva Massif de la Hotte na zapadu.

Haiti obuhvata i nekoliko ostrva. Ostrvo Tortuga nalazi se uz sjevernu obalu Haitija. Arondisman La Gonâve smješten je na istoimenom ostrvu u zaljevu Golfe de la Gonâve; Gonâve je najveće haićansko ostrvo i umjereno je naseljeno seoskim stanovništvom. Ostrvo Île à Vache nalazi se uz jugozapadnu obalu, a dio Haitija su i ostrva Cayemites, smještena u zaljevu Gonâve, sjeverno od mjesta Pestel. Ostrvo Navassa, smješteno 74 km zapadno od Jérémieja na jugozapadnom poluostrvu, predmet je dugotrajnog teritorijalnog spora sa Sjedinjenim Državama, koje trenutno upravljaju ovim ostrvom.

Također pogledajte

• Veliki Antili

Reference

Izvori

• "Haiti 1987 (rev. 2012)". Prevod: Carmen Gress, Maria del; Ruchti, Jefri J. Constitute Project.
• Heinl, Robert (1996). Written in Blood: The History of the Haitian People. Lantham, Md.: University Press of America.
• Kinzie, Juliette (1856). Wau-Bun, the "Early Day" in the North-West. Derby and Jackson. Pristupljeno 25 August 2010.
• Meehan, Thomas A. (1963). "Jean Baptiste Point du Sable, the First Chicagoan". Journal of the Illinois State Historical Society. 56 (3): 439–453. JSTOR 40190620.
• Metz, Helen Chapin (2001). Dominican Republic and Haiti: Country Studies. Area handbook series. Washington, D.C.: Federal Research Division, Library of Congress. ISBN 978-0-8444-1044-9.

Dalje čitanje

• Arthur, Charles. Haiti in Focus: A Guide to the People, Politics, and Culture. Interlink Publishing Group (2002). ISBN 1-56656-359-3.
• Dayan, Colin. Haiti, History, and the Gods. University of California Press (1998).
• Ferrer, Ada. Freedom's Mirror: Cuba and Haiti in the Age of Revolution. New York: Cambridge University Press, 2014.
• Geggus, David (1997). "The Naming of Haiti". NWIG: New West Indian Guide / Nieuwe West-Indische Gids. 71 (1/2): 43–68. doi:10.1163/13822373-90002615. ISSN 1382-2373. JSTOR 41849817.
• Girard, Philippe. Haiti: The Tumultuous History (New York: Palgrave, September 2010).
• Hadden, Robert Lee and Steven G. Minson. 2010. The Geology of Haiti: An Annotated Bibliography of Haiti's Geology, Geography and Earth Science Arhivirano 11. 1. 2020. na Wayback Machine. US Army Corps of Engineers, Army Geospatial Center. July 2010.
• Heinl, Robert (1996). Written in Blood: The History of the Haitian People. Lantham, Md.: University Press of America.
• Kinzie, Juliette (1856). Wau-Bun, the "Early Day" in the North-West. Derby and Jackson. Pristupljeno 25. 8. 2010.
• Kovats-Bernat, J. Christopher. Sleeping Rough in Port-au-Prince: An Ethnography of Street Children and Violence in Haiti. University Press of Florida (2008). ISBN 978-0-8130-3302-0.
• Meehan, Thomas A. (1963). "Jean Baptiste Point du Sable, the First Chicagoan". Journal of the Illinois State Historical Society. 56 (3): 439–453. JSTOR 40190620.
• Prichard, Hesketh. Where Black Rules White: A Journey Across and About Hayti. These are exact reproductions of a book published before 1923: (Nabu Press, ISBN 978-1-146-67652-6, 5 March 2010); (Wermod and Wermod Publishing Group, ISBN 978-0-9561835-8-3, 15 October 2012).
• Robinson, Randall. An Unbroken Agony: Haiti, From Revolution to the Kidnapping of a President. Basic Civitas (2007). ISBN 0-465-07050-7.
• Wilentz, Amy. The Rainy Season: Haiti Since Duvalier. Simon & Schuster (1990). ISBN 0-671-70628-4.
• Marquis, John. Papa Doc: Portrait of a Haitian Tyrant (LMH Publishing, 2007)
• Robert James, Cyril Lionel (1938). The Black Jacobins: Toussaint l'Ouverture and the San Domingo Revolution. Secker & Warburg.

Vanjski linkovi

Government

• (fr) Prime Minister of Haiti Arhivirano 17. 4. 2015. na Wayback Machine
• (fr) Haitian Parliament (archived 8 August 2018)
• (fr) Ministère de la Santé Publique et de la Population

Opće informacije

• Visit Haiti Official Tourism Website
• Champlin, John Denison (1880). "Hayti" . Encyclopædia Britannica. XI (9th izd.). str. 543–546.
• "Haiti" . Encyclopædia Britannica. 12 (11. izd.). 1911. str. 824–827.
• Haiti Arhivirano 9. 2. 2021. na Wayback Machine. The World Factbook. Central Intelligence Agency.
• Haiti at UCB Libraries GovPubs (archived 7 June 2008)
• A Country Study: Haiti from the US Library of Congress (December 1989).

• Haiti profile from the BBC News.
• Country Profile at New Internationalist.
• Web Site about Safe and Sustainable Water Solutions for Haiti

Vlada

• Službeni sajt Predsjednika Haitija
• Službeni sajt Ministra Haitija
• Službeni sajt Parlamenta Haitija

Ostale informacije

• Haiti na CIA World Factbook