مابعدالطبعيات
| The School of Athens, Aristotle.png رافائيل جي مصوريءَ «ايٿنس جو درسگاهه» ۾ ارسطو؛ سندس تحريرن سان مابعدالطبيعات جي اصطلاح جي تاريخ لاڳاپيل آهي. | |
| بنيادي ڄاڻ | |
|---|---|
| ٻيو نالو | مابعد الطبيعات، مابعدالطبيعه، ميٽافزڪس |
| علمي شعبو | فلسفو |
| اهم موضوع | وجوديات، حقيقت، سبب ۽ نتيجو، زمان، مڪان، سڃاڻپ، امڪان ۽ ضرورت |
| تاريخي بنياد | قديم يوناني فلسفو |
| اهم مفڪر | افلاطون، ارسطو، ابن سينا، باروخ اسپنوزا، گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز، ڊيوڊ هيوم، ايمانوئل ڪانٽ، جارج ولهيلم فريڊرش هيگل |
| لاڳاپيل فلسفياتي شعبا | |
| علميات، منطق، فلسفي جو ذهن، فلسفي جو سائنس، مذهب جو فلسفو | |
مابعدالطبيعات (انگريزي: Metaphysics) فلسفي جي هڪ بنيادي شاخ آهي، جنهن ۾ وجود، حقيقت ۽ ڪائنات جي بنيادي بناوت جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. هن شعبي جا اهم سوال هي آهن ته ڪهڙيون شيون موجود آهن، انهن جي وجود جي نوعيت ڪهڙي آهي، هڪ شيءِ وقت گذرڻ باوجود ساڳي ڪيئن رهي ٿي، سبب ۽ نتيجي ۾ ڪهڙو تعلق آهي، ۽ امڪان، ضرورت، زمان ۽ مڪان جي بنيادي حيثيت ڇا آهي.[1][2] روايتي طور مابعدالطبيعات کي وجود جي آخري اصولن، پهرين سببن ۽ حقيقت جي اهڙن پهلوئن جي تحقيق سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو، جيڪي ڪنهن هڪ مخصوص علم جي مطالعي تائين محدود نه هجن. جديد فلسفي ۾ ان جو دائرو وسيع آهي ۽ ان ۾ مادي شين، انساني ذهن، سڃاڻپ، امڪاني جهانن ۽ سائنسي نظرين جي بنيادي مفروضن بابت بحث پڻ شامل آهن.[1][3] مابعدالطبيعات کي رڳو مافوق الفطرت يا روحاني وجودن جي مطالعي سان برابر سمجهڻ درست نه آهي. جيتوڻيڪ خدا، روح ۽ غيرمادي حقيقتن بابت فلسفياتي سوال ان جي دائري ۾ اچي سگهن ٿا، پر هي شعبو طبعي دنيا جي وجود ۽ بنيادي خصوصيتن بابت به تحقيق ڪري ٿو.[1]
اصطلاح ۽ لفظي معنيٰ
[سنواريو]«مابعدالطبيعات» عربيءَ مان ورتل اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «طبعيات کان پوءِ» آهي. انگريزي اصطلاح Metaphysics يوناني لفظن meta ta physika مان نڪتل آهي، جن جو تاريخي مطلب ارسطو جي طبعيات بابت تحريرن کان پوءِ ايندڙ تحريرون آهي.[4] ارسطو پنهنجي تحقيق لاءِ «پهريون فلسفو» ۽ «وجود، بطور وجود» جي مطالعي جهڙا تصور استعمال ڪيا هئا. سندس تحريرن جي پوءِ ٿيل ترتيب سان «مابعدالطبيعات» جو نالو رائج ٿيو. وقت گذرڻ سان هن اصطلاح کي اهڙن بنيادي سوالن جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو ويو، جيڪي عام طبعياتي تحقيق کان وڌيڪ وسيع فلسفياتي نوعيت رکن ٿا.[4][2] سنڌيءَ ۾ «مابعدالطبيعات»، «مابعد الطبيعات» ۽ «ميٽافزڪس» جهڙيون صورتون استعمال ٿين ٿيون. سنڌي فلسفياتي ۽ ادبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي ڪائنات جي بنيادي حقيقت، مادي، تحرڪ، مڪان، زمان ۽ سبب جي مطالعي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.[5][6]
مابعدالطبيعات جا بنيادي سوال
[سنواريو]مابعدالطبيعات ڪنهن هڪ خاص شيءِ جي بدران حقيقت جي عام ۽ بنيادي خصوصيتن بابت سوال اٿاري ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو سائنسدان ڪنهن مادي شيءِ جي حرڪت کي ماپي ٿو، ته مابعدالطبيعات ان کان وڌيڪ بنيادي سوال پڇي سگهي ٿي ته حرڪت، تبديلي، زمان يا سبب جو فلسفياتي مفهوم ڇا آهي.[1]
| موضوع | بنيادي سوال | لاڳاپيل تصور |
|---|---|---|
| وجوديات | ڪهڙيون شيون حقيقت ۾ موجود آهن؟ | وجود، شيءِ، خاصيت، تعلق |
| سڃاڻپ ۽ تبديلي | ڪا شيءِ تبديل ٿيڻ باوجود ساڳي ڪيئن رهي ٿي؟ | سڃاڻپ، تسلسل، تبديلي |
| سبب ۽ نتيجو | ڇا سبب ۽ نتيجي جو تعلق ضروري آهي؟ | سبب، قانون، تعين |
| زمان ۽ مڪان | ڇا زمان ۽ مڪان آزاد حقيقتون آهن يا شين جا تعلق؟ | زمان، مڪان، تسلسل |
| امڪان ۽ ضرورت | ڇا ممڪن آهي ۽ ڇا لازمي آهي؟ | امڪان، ضرورت، امڪاني جهان |
| ذهن ۽ مادو | ذهن ۽ جسم جو پاڻ ۾ ڪهڙو تعلق آهي؟ | شعور، ماديت، ٻه جوهريت |
| آزاد ارادو | ڇا انسان جا فيصلا اڳين سببن سان مڪمل طور طئي ٿيل آهن؟ | ارادي جي آزادي، تعينيت |
مابعدالطبيعات جون اهم شاخون
[سنواريو]وجوديات
[سنواريو]وجوديات مابعدالطبيعات جو اهو حصو آهي، جيڪو وجود ۽ موجود شين جي بنيادي قسمن جو مطالعو ڪري ٿو. هن ۾ بحث ٿيندو آهي ته مادي شيون، خاصيتون، عدد، واقعا ۽ تعلق ڪهڙي معنيٰ ۾ موجود آهن. وجوديات جو بنيادي سوال آهي ته «ڇا موجود آهي؟» ۽ موجود شين کي ڪهڙن بنيادي قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.[1]
سڃاڻپ ۽ تسلسل
[سنواريو]سڃاڻپ بابت فلسفياتي بحث ۾ اهو سوال اٿاريو ويندو آهي ته وقت سان تبديلي اچڻ باوجود ڪا شيءِ پنهنجي سڃاڻپ ڪيئن برقرار رکي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن ٻيڙيءَ جا سڀ پراڻا تختا آهستي آهستي تبديل ڪيا وڃن، ته ڇا اها اڳوڻي ٻيڙي ئي رهندي؟ هي سوال «ٿيسيوس جي ٻيڙي» جي فلسفياتي مسئلي سان لاڳاپيل آهي.[1]
سبب ۽ نتيجو
[سنواريو]سبب ۽ نتيجي بابت مابعدالطبيعات اهو معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته هڪ واقعي جو ٻئي واقعي جو سبب هجڻ ڇا معنيٰ رکي ٿو. ڇا سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ ڪو لازمي تعلق آهي، يا انسان واقعن جي باقاعده گڏ ٿيڻ مان اهڙو تعلق اخذ ڪري ٿو؟ ڊيوڊ هيوم جي فلسفي کان پوءِ هي سوال جديد فلسفي ۾ خاص اهميت اختيار ڪري ويو.[1]
زمان ۽ مڪان
[سنواريو]زمان ۽ مڪان بابت بحث ۾ اهو سوال شامل آهي ته ڇا اهي شين کان آزاد حقيقتون آهن، يا شين ۽ واقعن جي وچ ۾ تعلقن جي صورت ۾ سمجهڻ گهرجن. آئزڪ نيوٽن، گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز ۽ ايمانوئل ڪانٽ هن موضوع بابت مختلف نظريا پيش ڪيا.[1]
امڪان ۽ ضرورت
[سنواريو]هن شاخ ۾ ممڪن، ناممڪن، اتفاقي ۽ ضروري حقيقتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. مثال طور، اهو چوڻ ته ڪا شيءِ موجود آهي ۽ اهو چوڻ ته اها لازمي طور موجود هجڻ گهرجي، ٻه الڳ فلسفياتي دعوائون آهن. جديد بحثن ۾ «امڪاني جهانن» جو تصور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.[1]
ذهن ۽ جسم جو مسئلو
[سنواريو]ذهن ۽ جسم جو مسئلو اهو سوال آهي ته ذهني حالتون، شعور ۽ سوچ جسماني يا دماغي عملن سان ڪهڙي ريت لاڳاپيل آهن. ڪجهه نظريا ذهن کي مادي حقيقت سان وابسته سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ذهن ۽ مادو بنيادي طور الڳ قرار ڏين ٿا. هي موضوع مابعدالطبيعات ۽ ذهن جي فلسفي ٻنهي سان لاڳاپيل آهي.[1]
تاريخي ارتقا
[سنواريو]قديم يوناني فلسفو
[سنواريو]قديم يوناني مفڪرن ڪائنات جي ابتدا، تبديلي، مستقل حقيقت ۽ شين جي بنيادي جوهر بابت سوال اٿاريا. پارمينيدس وجود ۽ تبديلي بابت بحث ڪيو، جڏهن ته افلاطون محسوس ٿيندڙ شين ۽ غيرمادي صورتن جي تعلق تي زور ڏنو. ارسطو پنهنجي فلسفي ۾ وجود، جوهر، صورت، مادو، امڪان ۽ فعليت جهڙن تصورن جي منظم تشريح ڪئي.[4][2] ارسطو جي ڪتاب Metaphysics ۾ وجود جي بنيادي نوعيت، شين جي جوهر، تبديلي ۽ پهرين سببن بابت تحقيق ملي ٿي. هن وٽ مابعدالطبيعات ڪنهن خاص مادي شيءِ جي علم بدران وجود جي عام اصولن جي تحقيق هئي.[7][4]
وچئين دور جو فلسفو
[سنواريو]وچئين دور ۾ يوناني فلسفي جا تصور اسلامي، يهودي ۽ عيسائي فلسفياتي روايتن ۾ نون سوالن سان گڏ اڳتي وڌيا. اسلامي فلسفي ۾ الفارابي ۽ ابن سينا وجود، ماهيت، ضرورت ۽ امڪان بابت بحث ڪيا. ابن سينا جي فلسفي ۾ واجب الوجود ۽ ممڪن الوجود جي وچ ۾ فرق خاص اهميت رکي ٿو. ابن رشد ارسطو جي فلسفي تي شرحون لکيون ۽ فلسفياتي استدلال ۽ مذهبي علم جي لاڳاپي بابت بحث ڪيو. ٿامس اڪويناس جي فلسفي ۾ پڻ وجود، جوهر ۽ سبب بابت ارسطوي تصورن جو اثر نمايان آهي.
جديد يورپي فلسفو
[سنواريو]سترهين ۽ ارڙهين صدين ۾ ريني ڊيڪارٽ، باروخ اسپنوزا ۽ گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز مابعدالطبيعات کي نوان رخ ڏنا. ڊيڪارٽ ذهن ۽ جسم جي فرق تي زور ڏنو، اسپنوزا هڪ جوهر واري فلسفياتي نظام جي تشريح ڪئي، ۽ لائبنز حقيقت جي بنيادي جوڙجڪ بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. ڊيوڊ هيوم سبب ۽ نتيجي، ذاتي سڃاڻپ ۽ انساني ڄاڻ جي بنيادن بابت شڪ پرست سوال اٿاريا. سندس تنقيد کان پوءِ مابعدالطبيعات جي دعوائن جي علمي جواز بابت بحث وڌيڪ اهم ٿيو.
ڪانٽ ۽ جرمن مثاليت
[سنواريو]ايمانوئل ڪانٽ پنهنجي ڪتاب Critique of Pure Reason ۾ اهو سوال اٿاريو ته انسان جو عقل تجربي کان آزاد ڪهڙي ڄاڻ حاصل ڪري سگهي ٿو. هن روايتي مابعدالطبيعات جي ڪيترين دعوائن تي تنقيد ڪئي ۽ ڄاڻ جي ممڪن حدن جي تحقيق کي اهميت ڏني. جرمن مثاليت جي مفڪرن، خاص طور يوهان گوٽليب فشٽي، فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ ۽ جارج ولهيلم فريڊرش هيگل، شعور، فطرت، آزادي ۽ حقيقت جي بنيادي جوڙجڪ بابت فلسفياتي نظام پيش ڪيا.
جديد ۽ همعصر فلسفو
[سنواريو]اڻويهين ۽ ويهين صدين ۾ مابعدالطبيعات جي روايتي طريقن تي مختلف اعتراض ڪيا ويا. منطقي اثباتيت سان لاڳاپيل ڪجهه مفڪرن اهڙن بيانن جي علمي حيثيت تي سوال اٿاريا، جيڪي سندن خيال ۾ تجربي سان پرکي نه سگهجن. بعد ۾ تجزياتي فلسفي جي ڪيترن مفڪرن وجوديات، سڃاڻپ، امڪان، سبب ۽ زمان بابت نئين انداز ۾ بحث شروع ڪيو. همعصر مابعدالطبيعات ۾ منطقي تجزيي، فلسفياتي استدلال ۽ سائنسي نظرين سان لاڳاپيل بنيادي سوالن کي اهميت ڏني وڃي ٿي.[1][2]
مابعدالطبيعات ۽ طبعيات
[سنواريو]طبعيات ۽ مابعدالطبيعات جي وچ ۾ فرق مڪمل طور تي موضوعن جي الڳ هجڻ تي ٻڌل ناهي. طبعيات تجربي، مشاهدي ۽ رياضياتي نمونن ذريعي قدرتي واقعن جي وضاحت ڪري ٿي، جڏهن ته مابعدالطبيعات انهن وضاحتن جي بنيادي مفهومن ۽ حقيقت بابت مفروضن جو فلسفياتي جائزو وٺي ٿي. مثال طور، طبعيات زمان ۽ مڪان جي خاصيتن بابت سائنسي نظريا پيش ڪري ٿي؛ مابعدالطبيعات اهو سوال اٿاري سگهي ٿي ته انهن نظرين مان زمان ۽ مڪان جي وجود بابت ڪهڙا فلسفياتي نتيجا نڪرن ٿا. اهڙيءَ طرح ٻنهي شعبن ۾ اختلاف سان گڏ علمي لاڳاپو پڻ موجود آهي.[3][1]
مابعدالطبيعات ۽ علميات
[سنواريو]علميات جو بنيادي سوال آهي ته انسان ڇا ڄاڻي سگهي ٿو ۽ سندس ڄاڻ جو جواز ڪهڙو آهي. مابعدالطبيعات ان جي ڀيٽ ۾ حقيقت جي نوعيت بابت سوال اٿاري ٿي. مثال طور، «ڇا ٻاهرين دنيا موجود آهي؟» مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل سوال آهي، جڏهن ته «اسان ٻاهرين دنيا جي موجودگي ڪيئن ڄاڻون ٿا؟» علميات سان لاڳاپيل سوال آهي. ٻنهي شعبن جي وچ ۾ ويجهو تعلق آهي، ڇاڪاڻ ته حقيقت بابت فلسفياتي دعوائن جي قبوليت لاءِ انهن جي علمي جواز بابت بحث به ضروري ٿي سگهي ٿو.[2]
مابعدالطبيعات ۽ مذهب
[سنواريو]مابعدالطبيعات ۽ مذهب جو فلسفو جي وچ ۾ ڪجهه موضوع گڏيل آهن، جهڙوڪ خدا جو وجود، روح جي نوعيت، ڪائنات جي ابتدا ۽ ضرورت ۽ امڪان جو تعلق. تنهن هوندي به مابعدالطبيعات کي الاهيات جي برابر سمجهڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ اهڙا فلسفياتي سوال پڻ شامل آهن، جيڪي ڪنهن مخصوص مذهبي عقيدي تي منحصر ناهن. مابعدالطبيعات ۾ مذهبي ۽ غيرمذهبي، ماديت پسند ۽ مثاليت پسند، توڙي حقيقت پسند ۽ غيرحقيقت پسند نظريا بحث هيٺ اچي سگهن ٿا.[1][2]
تنقيد ۽ فلسفياتي اختلاف
[سنواريو]مابعدالطبيعات جي طريقن ۽ نتيجن بابت فلسفي جي تاريخ ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه مفڪرن دليل ڏنو آهي ته حقيقت جي بنيادي جوڙجڪ بابت عقلي تحقيق ضروري آهي، جڏهن ته ٻين اهڙن دعوائن جي تصديق ۽ علمي جواز تي سوال اٿاريا آهن. ڪانٽ جي تنقيدي فلسفي ۾ انساني ڄاڻ جي حدن کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي. منطقي اثباتيت جي ڪجهه نمائندن روايتي مابعدالطبيعات جي بيانن کي غيرتجرباتي هجڻ سبب تنقيد جو نشانو بڻايو. ان جي ابتڙ، همعصر فلسفي ۾ مابعدالطبيعات کي منطقي ۽ تصوري تجزيي ذريعي اڳتي وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.[1]
لاڳاپيل موضوع
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 van Inwagen, Peter; Sullivan, Meghan; Bernstein, Sara. "Metaphysics". The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2026-11-04 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 Craig, Edward (1998). "Metaphysics". Routledge Encyclopedia of Philosophy. Routledge. doi:10.4324/9780415249126-N095-1.
- 1 2 3 "Metaphysics". Nature Index. Springer Nature. 2026-11-04 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 Cohen, S. Marc; Reeve, C. D. C. (2025-01-24). "Aristotle's Metaphysics". The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2026-11-04 تي حاصل ڪيل.
- ↑ ملاح, مختيار احمد. ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت. حيدرآباد، سنڌ: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي.
- ↑ ول ڊيورنٽ. "فلسفي جي ڪهاڻي". سنڌي ادبي بورڊ. 2026-11-04 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Aristotle. Metaphysics (انگريزي ۾). Ross, W. D. پاران ترجمو ڪيل. The Internet Classics Archive.
وڌيڪ مطالعو
[سنواريو]- Aristotle. Metaphysics. Translated by W. D. Ross.
- Aquinas, Thomas. On Being and Essence.
- Avicenna. The Metaphysics of The Healing. Translated by Michael E. Marmura. Brigham Young University Press, 2005.
- Ayer, A. J. Language, Truth and Logic. 1936.
- Bealer, George. Quality and Concept. Oxford University Press, 1982.
- Blackburn, Simon. Think: A Compelling Introduction to Philosophy. Oxford University Press, 1999.
- Bradley, F. H. Appearance and Reality. 1893.
- Carnap, Rudolf. The Logical Syntax of Language. 1937.
- Chalmers, David J. The Conscious Mind. Oxford University Press, 1996.
- Della Rocca, Michael. Spinoza. Routledge, 2008.
- Descartes, René. Meditations on First Philosophy. 1641.
- Fine, Kit. Modality and Tense. Oxford University Press, 2005.
- Fine, Kit. The Question of Ontology. 2009.
- Heil, John. From an Ontological Point of View. Oxford University Press, 2003.
- Hume, David. An Enquiry Concerning Human Understanding. 1748.
- Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason. 1781; second edition 1787.
- Kim, Jaegwon. Mind in a Physical World. MIT Press, 1998.
- Kripke, Saul A. Naming and Necessity. Harvard University Press, 1980.
- Lewis, David. Counterfactuals. Harvard University Press, 1973.
- Lewis, David. On the Plurality of Worlds. Blackwell, 1986.
- Lowe, E. J. A Survey of Metaphysics. Oxford University Press, 2002.
- Loux, Michael J. Metaphysics: A Contemporary Introduction. Routledge.
- McTaggart, J. M. E. The Unreality of Time. 1908.
- Mellor, D. H. Real Time II. Routledge, 1998.
- Mumford, Stephen. Laws in Nature. Routledge, 2004.
- Nozick, Robert. Philosophical Explanations. Harvard University Press, 1981.
- Oderberg, David S. Real Essentialism. Routledge, 2007.
- Olson, Eric T. The Human Animal. Oxford University Press, 1997.
- Plantinga, Alvin. The Nature of Necessity. Oxford University Press, 1974.
- Quine, W. V. O. From a Logical Point of View. Harvard University Press, 1953.
- Schaffer, Jonathan. On What Grounds What. 2009.
- Sider, Theodore. Four-Dimensionalism. Oxford University Press, 2001.
- Sider, Theodore. Writing the Book of the World. Oxford University Press, 2011.
- Simons, Peter. Parts: A Study in Ontology. Oxford University Press, 1987.
- Strawson, P. F. Individuals: An Essay in Descriptive Metaphysics. Methuen, 1959.
- van Inwagen, Peter. Metaphysics. Westview Press.
- Williamson, Timothy. Modal Logic as Metaphysics. Oxford University Press, 2013.
- Wiggins, David. Sameness and Substance Renewed. Cambridge University Press, 2001.