Metafizik

Metafizik ialah cabang falsafah yang mengkaji ciri dan struktur paling umum tentang realiti, termasuk persoalan tentang apa yang wujud, apakah jenis entiti yang wujud, bagaimana sesuatu entiti bergantung pada entiti lain, serta sifat kemungkinan, kemestian, ruang, masa, perubahan dan sebab-musabab. Skop metafizik telah berubah sepanjang sejarah. Ahli falsafah purba dan zaman pertengahan lazimnya mengaitkannya dengan kajian tentang "yang wujud sebagai yang wujud", sebab pertama dan perkara yang tidak berubah, manakala metafizik kontemporari turut merangkumi persoalan seperti tekad bebas, determinisme, identiti, hubungan antara mental dengan fizikal dan sifat realiti sosial.^[1]

Nama bidang ini berasal daripada judul yang diberikan kemudian kepada sekumpulan karya Aristoteles yang kini dikenali sebagai Metaphysics. Aristoteles sendiri tidak menggunakan istilah "metafizik". Judul Yunani ta meta ta physika secara harfiah merujuk kepada karya yang diletakkan "selepas [karya tentang] fizik" atau alam tabii dalam susunan pengajian, bukannya pada asalnya membawa maksud kajian perkara ghaib atau sesuatu yang semestinya berada "di luar" alam fizikal.^[2]

Metafizik bertindih dengan beberapa bidang lain, khususnya ontologi, epistemologi, falsafah sains, falsafah minda, logik dan falsafah agama. Dalam falsafah semasa, tidak terdapat satu takrif tunggal yang merangkumi setiap persoalan yang lazim dikategorikan sebagai metafizik. Sebaliknya, bidang ini disatukan secara longgar oleh usaha menjelaskan ciri realiti pada aras yang sangat umum, hubungan kebergantungan antara pelbagai jenis entiti dan struktur yang dianggap paling asas bagi dunia.^[1]

Takrif, skop dan istilah

Metafizik secara tradisional menanyakan persoalan yang lebih umum daripada persoalan yang biasanya dikaji oleh sains tertentu. Seorang ahli biologi, misalnya, mungkin mengkaji ciri spesies tertentu, manakala seorang ahli metafizik boleh bertanya apakah yang menjadikan sesuatu itu suatu spesies, sama ada jenis semula jadi benar-benar merupakan pembahagian objektif dalam realiti, atau apakah jenis hubungan yang wujud antara suatu benda dengan sifat yang dimilikinya. Begitu juga, fizik boleh menghasilkan teori tentang ruang dan masa, sementara metafizik bertanya apakah status ontologi ruang dan masa serta sama ada kedua-duanya wujud secara bebas daripada benda dan peristiwa.^[1]

Oleh sebab skopnya telah berkembang, metafizik tidak boleh ditakrifkan semata-mata sebagai kajian tentang entiti tidak fizikal. Dakwaan bahawa entiti seperti jiwa, Tuhan atau objek abstrak wujud boleh menjadi dakwaan metafizik, tetapi penafian terhadap kewujudan entiti sedemikian juga merupakan pendirian metafizik. Begitu juga, teori yang menganggap seluruh realiti pada asasnya bersifat fizikal tetap melibatkan persoalan metafizik tentang apa yang wujud dan apakah struktur asas dunia.^[1]

Etimologi

Karya yang kini dikenali sebagai Metaphysics terdiri daripada empat belas buku yang dikaitkan dengan Aristoteles. Menurut kajian sejarah teks, Aristoteles tidak menamakan kumpulan karya itu Metaphysics dan tidak menggunakan "metafizik" sebagai nama bidangnya. Beliau menggunakan ungkapan seperti "falsafah pertama", "sains pertama", "kebijaksanaan" dan "teologi" bagi penyelidikan yang dibincangkan dalam karya berkenaan.^[2]

Seorang penyunting pada zaman selepas Aristoteles kemudian mengumpulkan bahan tersebut di bawah judul Yunani ta meta ta physika (τὰ μετὰ τὰ φυσικά), iaitu secara kasar "yang [datang] selepas perkara-perkara tentang alam". Tafsiran sejarah yang lazim ialah judul itu merujuk kepada kedudukan karya tersebut selepas risalah tentang alam atau Physics dalam susunan karya atau pengajian Aristoteles. Oleh itu, etimologi istilah ini tidak dengan sendirinya menunjukkan bahawa metafizik ialah kajian alam ghaib atau perkara yang "melampaui fizik".^[2]^[1]

Hubungan dengan ontologi

Ontologi mengkaji persoalan tentang kewujudan dan jenis entiti yang wujud. Dalam penggunaan moden, ontologi biasanya dianggap sebagai bahagian penting metafizik, tetapi kedua-dua istilah tersebut tidak sentiasa bersinonim. Persoalan metafizik seperti sebab-musabab, kemungkinan, identiti merentasi masa atau hubungan antara mental dengan fizikal tidak semestinya hanya berupa persoalan tentang senarai entiti yang wujud.^[1]

Perbezaan ini berkembang seiring dengan peluasan makna "metafizik" pada abad ke-17. Christian Wolff kemudian membezakan "metafizik umum", yang disamakannya dengan ontologi atau kajian tentang yang wujud secara umum, daripada "metafizik khusus", yang membincangkan kategori tertentu seperti jiwa dan jasad serta persoalan teologi tabii.^[1]

Persoalan utama

Kewujudan, kategori dan universal

Antara persoalan tertua metafizik ialah apakah yang dimaksudkan apabila dikatakan bahawa sesuatu "wujud". Persoalan ini membawa kepada perbahasan tentang sama ada semua yang wujud mempunyai cara kewujudan yang sama, serta tentang kategori ontologi yang paling umum. Calon bagi kategori sedemikian termasuk objek fizikal, peristiwa, proses, sifat, hubungan dan objek abstrak, tetapi ahli falsafah berbeza pendapat tentang kategori yang benar-benar diperlukan.^[1]

Masalah universal pula berkaitan dengan bagaimana beberapa benda yang berlainan boleh mempunyai sifat yang sama. Sebagai contoh, dua objek mungkin sama-sama merah. Satu pandangan menyatakan bahawa kedua-duanya berkongsi suatu sifat sejagat, iaitu "kemerahan", manakala pandangan nominalis dalam pelbagai bentuk menolak keperluan untuk menganggap universal sebagai entiti yang wujud secara tersendiri. Perbahasan ini berkaitan rapat dengan persoalan mengenai sifat, hubungan, persamaan dan pengelasan semula jadi.^[1]

Metafizik turut meneliti hubungan antara keseluruhan dengan bahagiannya, syarat sesuatu benda kekal sebagai benda yang sama apabila bahagiannya berubah, dan bagaimana objek biasa seperti meja atau organisma harus ditempatkan dalam gambaran ontologi dunia. Persoalan seperti ini menjadi sebahagian daripada kajian tentang komposisi, ketekalan dan kebergantungan ontologi.^[1]

Kemungkinan dan kemestian

Modaliti ialah kajian tentang kemungkinan dan kemestian. Sesuatu pernyataan dikatakan mungkin jika keadaan yang dihuraikannya boleh berlaku, manakala sesuatu yang mesti benar tidak mungkin sebaliknya. Ahli metafizik juga membezakan antara ciri yang dimiliki sesuatu benda secara kebetulan dengan ciri yang dianggap penting atau perlu bagi benda itu.^[1]

Sebahagian besar metafizik modal kontemporari menggunakan gagasan dunia mungkin sebagai alat untuk menerangkan pernyataan modal. Namun, terdapat perbezaan besar mengenai bagaimana dunia mungkin harus difahami. Sesetengah teori menganggapnya sebagai alat abstrak untuk mewakili cara dunia boleh jadi, manakala teori lain memberikan status ontologi yang lebih kukuh kepada dunia mungkin. Oleh itu, bahasa dunia mungkin tidak dengan sendirinya menentukan satu teori metafizik tertentu.^[1]

Persoalan modal berkait rapat dengan logik modal, identiti, sebab-musabab dan teori tentang hukum alam. Ia juga penting dalam perbahasan sama ada sesuatu objek memiliki sifat tertentu secara hakiki atau hanya secara kebetulan.^[1]

Ruang, masa, perubahan dan identiti

Metafizik ruang dan masa menanyakan sama ada ruang dan masa merupakan unsur realiti yang wujud secara tersendiri atau hanya terdiri daripada hubungan antara benda dan peristiwa. Tentang masa, satu kelompok teori memberikan peranan metafizik khas kepada masa kini dan perjalanan masa, manakala teori lain menganggap hubungan "lebih awal daripada" dan "lebih kemudian daripada" sebagai lebih asas serta menolak kewujudan perjalanan masa objektif dalam pengertian tertentu.^[1]

Persoalan tentang perubahan pula berkaitan dengan identiti merentasi masa. Sebuah kapal, organisma atau manusia boleh mengalami perubahan besar sambil masih dianggap benda atau individu yang sama. Metafizik berusaha menjelaskan syarat kesinambungan tersebut. Penyelesaian yang dicadangkan berbeza mengikut jenis entiti dan teori masa yang diterima.^[1]

Masalah komposisi menambah satu lapisan lagi. Sekiranya sebuah patung dibentuk daripada segumpal tanah liat, misalnya, boleh ditanyakan sama ada patung dan tanah liat itu satu benda atau dua benda yang kebetulan menduduki ruang yang sama. Perbahasan sedemikian menunjukkan bahawa persoalan mengenai benda sehari-hari boleh membawa kepada persoalan yang lebih umum tentang identiti, bahagian dan keseluruhan.^[1]

Sebab-musabab, determinisme dan tekad bebas

Sebab-musabab merupakan satu lagi bidang penting metafizik. Ahli falsafah menanyakan apakah yang menjadikan suatu peristiwa sebab bagi peristiwa lain, sama ada hubungan sebab-musabab merupakan ciri asas realiti atau boleh dihuraikan melalui hukum, kebarangkalian, keadaan kontrafaktual atau hubungan yang lebih asas.^[1]

Persoalan ini berhubung rapat dengan determinisme, iaitu secara umum pandangan bahawa keadaan dunia bersama hukum yang mengawalnya menentukan keadaan kemudian. Perbahasan mengenai tekad bebas meneliti sama ada manusia boleh bertindak secara bebas jika determinisme benar, dan apakah jenis kebebasan yang diperlukan untuk tanggungjawab atau tindakan yang benar-benar berasal daripada pelaku. Pendukung kompatibilisme berpendapat bahawa bentuk tekad bebas yang bermakna boleh serasi dengan determinisme, manakala inkompatibilis menolaknya.^[1]

Minda, jasad dan realiti sosial

Hubungan antara minda dengan jasad menjadi sebahagian daripada metafizik khususnya sejak zaman moden awal. Kedwianan menganggap mental dan fizikal sebagai dua jenis yang berbeza pada suatu aras asas, manakala fizikalisme berusaha menerangkan mental dalam dunia yang pada asasnya bersifat fizikal. Perbahasan ini menimbulkan persoalan tentang kesedaran, sebab-musabab mental, sifat mental dan identiti seseorang.^[3]

Skop metafizik kontemporari juga merangkumi ontologi sosial. Bidang ini mengkaji sifat entiti dan ciri sosial seperti wang, institusi, undang-undang, kumpulan, keluarga dan kategori sosial. Persoalannya termasuk apakah yang menjadikan sesuatu institusi atau kumpulan wujud, sejauh mana entiti sosial bergantung pada sikap atau amalan manusia, dan dalam pengertian apakah sesuatu kategori boleh dikatakan dibentuk secara sosial.^[4]

Kebergantungan dan struktur asas realiti

Sebahagian metafizik kontemporari tidak sekadar bertanya apa yang wujud, tetapi juga apakah yang lebih asas. Dua teori mungkin menerima kewujudan entiti yang sama tetapi berbeza pendapat tentang entiti mana yang menerangkan atau menjadi asas kepada yang lain. Sebagai contoh, seseorang boleh menerima bahawa meja wujud tetapi berpendapat bahawa fakta tentang meja sepenuhnya bergantung pada fakta tentang bahagian fizikal yang menyusunnya.^[1]

Perbahasan ini menggunakan konsep seperti kebergantungan ontologi dan hubungan pengasasan metafizik (metaphysical grounding). Dalam beberapa teori, matlamat metafizik ialah mengenal pasti struktur asas dunia dan menerangkan bagaimana fakta atau entiti yang kurang asas bergantung pada yang lebih asas. Walau bagaimanapun, tidak terdapat persetujuan bahawa semua persoalan metafizik boleh disatukan melalui gagasan keasasan atau pengasasan tersebut.^[1]

Perkembangan dalam tradisi falsafah

Yunani purba

Persoalan tentang kewujudan, perubahan, kesatuan dan sebab telah dibincangkan dalam falsafah Yunani purba sebelum Aristoteles. Namun, karya Aristoteles yang kemudian diberi judul Metaphysics menjadi titik rujukan utama bagi sejarah bidang yang memakai nama tersebut.^[2]

Dalam karya itu, Aristoteles menghuraikan bidang yang disebutnya antara lain sebagai "falsafah pertama" dan kajian tentang "yang wujud sebagai yang wujud". Beliau turut membincangkan prinsip pertama, sebab, kategori, hakikat benda, bentuk dan bahan, potensi dan aktualiti serta persoalan teologi. Himpunan persoalan ini memberikan kerangka penting kepada banyak perbincangan metafizik dalam tradisi falsafah kemudian.^[2]

Falsafah Islam dan penerimaan Latin

Pemikiran metafizik Aristoteles mengalami perkembangan penting dalam falsafah Islam. Al-Farabi berusaha membina semula metafizik sebagai sains sejagat tentang yang wujud. Dalam kerangkanya, persoalan tentang Tuhan merupakan sebahagian daripada metafizik kerana Tuhan dibincangkan sebagai sebab pertama kewujudan, bukan kerana metafizik disamakan sepenuhnya dengan teologi.^[5]

Ibnu Sina kemudian mengembangkan suatu sistem metafizik yang sangat berpengaruh. Beliau mentakrifkan metafizik sebagai ilmu tentang yang wujud sejauh ia wujud dan membezakan persoalan "apakah sesuatu itu" daripada persoalan sama ada sesuatu itu benar-benar wujud. Perbezaan antara hakikat atau esens sesuatu dengan kewujudannya menjadi unsur penting dalam metafiziknya. Beliau juga mengembangkan analisis tentang kemungkinan dan kemestian serta Prinsip Yang Niscaya atau Wujud Yang Wajib dalam kerangka sistemnya.^[6]

Metafizik Ibnu Sina mempunyai pengaruh yang luas di dunia Islam dan juga dalam falsafah Latin zaman pertengahan. Terjemahan Latin bahagian Ilāhiyyāt daripada Kitāb al-Shifāʾ yang dihasilkan di Toledo menyebabkan tafsiran metafizik Ibnu Sina dikenali oleh ahli falsafah Latin sejak akhir abad ke-12 dan mempengaruhi perbincangan kemudian, termasuk dalam tradisi skolastisisme.^[6]

Tradisi India

Tradisi falsafah India mengembangkan persoalan ontologi dan metafizik melalui kerangka tersendiri. Antara tradisi yang penting ialah Nyāya dan Vaiśeṣika. Nyāya awal memberi perhatian besar kepada logik dan epistemologi, manakala Vaiśeṣika membangunkan sistem kategori ontologi yang membincangkan antara lain benda, sifat, gerakan, ruang, masa dan hubungan.^[7]

Sekitar abad ke-11 atau ke-12, tradisi Nyāya dan Vaiśeṣika bergabung dalam perkembangan yang dikenali sebagai Navya-Nyāya atau "Nyāya baharu". Tradisi ini menggabungkan metafizik kategori Vaiśeṣika dengan epistemologi dan kaedah analisis Nyāya serta mengembangkan bahasa teknikal yang terperinci untuk menangani pelbagai masalah falsafah.^[7]

Oleh sebab tradisi India merangkumi banyak aliran yang berbeza, metafiziknya tidak boleh dikurangkan kepada satu doktrin tunggal. Pandangan tentang diri, perubahan, sebab-musabab, kekekalan, kategori dan realiti berbeza dengan ketara antara aliran Hindu, Buddha dan Jain serta antara sekolah dalam setiap tradisi.

Tradisi Cina

Penggunaan istilah "metafizik" untuk falsafah Cina memerlukan sedikit kehati-hatian kerana falsafah Cina tradisional tidak mempunyai satu istilah yang sepadan tepat dengan konsep metafizik sebagaimana ia berkembang dalam sejarah Eropah. Walau bagaimanapun, terdapat tradisi panjang yang membincangkan sifat asas realiti, asal-usul dunia, perubahan, hubungan antara benda dan prinsip yang mendasarinya.^[8]

Perbincangan metafizik yang lebih jelas muncul dalam teks Cina sejak sekitar pertengahan abad ke-4 SM, khususnya melalui persoalan kosmogoni. Banyak tradisi kemudian menekankan dunia sebagai saling berhubung dan sentiasa berubah, dengan Dao sebagai salah satu gagasan penting tentang sumber atau jalan yang mendasari proses tersebut. Corak perubahan berkitar serta hubungan kutub seperti yin dan yang turut memainkan peranan dalam beberapa tradisi.^[8]

Perbezaan kerangka konseptual ini menyebabkan persoalan metafizik dalam tradisi Cina tidak sentiasa sepadan dengan pembahagian yang berkembang dalam falsafah Eropah. Oleh itu, penggunaan kategori "metafizik Cina" dalam kajian moden merupakan suatu cara perbandingan falsafah dan bukan dakwaan bahawa semua tradisi tersebut berkongsi satu sistem metafizik yang seragam.^[8]

Falsafah moden Eropah dan Kant

Pada abad ke-17, skop metafizik di Eropah menjadi lebih luas. Persoalan yang sebelum itu sering dikaitkan dengan falsafah alam, seperti hubungan antara minda dengan jasad, tekad bebas dan identiti seseorang sepanjang masa, semakin dimasukkan ke dalam metafizik.^[1] René Descartes memberi pengaruh besar kepada perbahasan minda dan jasad dengan membezakan mental dengan fizikal dalam kerangka kedwianannya.^[3]

Ahli rasionalis kemudian berusaha menyusun metafizik secara sistematik. Christian Wolff, misalnya, membezakan metafizik umum atau ontologi daripada cabang metafizik khusus. Perkembangan ini membantu membentuk pengertian luas metafizik yang terus digunakan pada zaman moden.^[1]

Immanuel Kant mengubah haluan perbahasan melalui Kritik Akal Murni. Beliau menanyakan bagaimana pengetahuan metafizik mungkin diperoleh dan mengkritik percubaan metafizik rasional tradisional untuk mendapatkan pengetahuan tentang jiwa, alam semesta sebagai keseluruhan dan Tuhan dengan akal semata-mata melampaui syarat pengalaman yang mungkin. Kritikan Kant bukan sekadar penolakan terhadap semua persoalan metafizik, tetapi usaha menentukan sempadan penggunaan sah konsep dan akal dalam memperoleh pengetahuan.^[9]

Abad ke-20 dan metafizik kontemporari

Pada awal dan pertengahan abad ke-20, sebahagian ahli empirisisme logik dan positivisme logik mengkritik metafizik dengan kuat. Dalam beberapa bentuk teori pengesahan, pernyataan yang tidak dapat dikaitkan dengan pengalaman atau tidak benar semata-mata berdasarkan bentuk logiknya dianggap tidak mempunyai kandungan kognitif yang sah. Oleh sebab banyak dakwaan metafizik didakwa gagal memenuhi kriteria tersebut, metafizik menjadi salah satu sasaran utama gerakan itu.^[10]

Kedudukan antimetafizik tersebut kemudiannya kehilangan banyak pengaruhnya. Willard Van Orman Quine mengkritik beberapa asas empirisisme logik tetapi pada masa yang sama mengembangkan pendekatan naturalistik yang menolak pemisahan tajam antara falsafah dengan sains empirikal. Dalam ontologi, pendekatannya menghubungkan persoalan "apa yang wujud" dengan komitmen ontologi teori terbaik yang digunakan untuk menerangkan dunia.^[11]

Pada separuh kedua abad ke-20 dan awal abad ke-21, metafizik kembali menjadi bidang utama dalam falsafah analitis. Perbahasan tentang modaliti, dunia mungkin, identiti, komposisi, masa, sebab-musabab dan kebergantungan metafizik berkembang bersama penggunaan logik formal dan perbincangan yang lebih rapat dengan sains.^[1] Pada masa yang sama, metafizik sosial berkembang sebagai bidang aktif yang meluaskan kajian metafizik kepada institusi, kumpulan, kategori sosial dan pembentukan realiti sosial.^[4]

Kaedah dan hubungan dengan sains

Tidak terdapat satu kaedah tunggal yang diterima oleh semua ahli metafizik. Hujah metafizik lazimnya menilai keselarasan sesuatu teori, kuasa penjelasannya, akibat logiknya, kesesuaiannya dengan pengetahuan lain dan jumlah andaian ontologi yang diperlukan. Sebahagian pendekatan menekankan analisis konsep atau hubungan kebergantungan, sementara pendekatan naturalistik memberikan keutamaan yang lebih besar kepada teori dan penemuan sains.^[1]

Hubungan antara metafizik dengan sains amat penting dalam metafizik sains, bidang yang mengkaji persoalan metafizik yang timbul daripada konsep dan teori saintifik. Antara topiknya ialah sifat hukum alam, sebab-musabab, kecenderungan, jenis semula jadi, kemungkinan dan kemestian, pengurangan, kemunculan, ruang, masa dan hubungan kebergantungan antara aras realiti.^[12]

Pendekatan yang berpandukan sains berusaha memastikan teori metafizik selaras dengan pengetahuan empirikal terbaik. Namun, metafizik tidak hanya mengulangi hasil sains. Persoalan tentang apakah yang menjadikan sesuatu hukum sebagai hukum alam, apakah hubungan antara aras penerangan saintifik, atau apakah status ontologi entiti yang digunakan dalam teori saintifik memerlukan analisis falsafah tambahan. Ahli falsafah berbeza pendapat tentang sejauh mana metafizik harus ditentukan oleh sains.^[12]^[1]

Dalam pemilihan antara teori metafizik, ahli falsafah turut menggunakan pertimbangan seperti kesederhanaan, keluasan, ketekalan dan kuasa penjelasan. Inferens kepada penjelasan terbaik dan penilaian sama ada sesuatu teori dapat menerangkan kes yang sepatutnya diterangkan turut digunakan. Walau bagaimanapun, nilai dan berat relatif kriteria ini sendiri menjadi bahan perbahasan, dan banyak dakwaan metafizik tidak dapat diuji melalui eksperimen secara langsung seperti hipotesis dalam sains empirikal.^[12]

Kritikan dan metametafizik

Metafizik telah berulang kali menjadi sasaran kritikan. Sebahagian kritikan mempertikaikan dakwaan metafizik tertentu, manakala yang lain mempersoalkan sama ada manusia mempunyai kaedah yang boleh dipercayai untuk menjawab persoalan metafizik. Kritikan Kant terhadap metafizik rasional tradisional merupakan salah satu contoh berpengaruh bagi persoalan tentang batas pengetahuan metafizik.^[9]

Pada abad ke-20, positivis dan empirisis logik mengemukakan kritikan yang lebih radikal dengan mendakwa bahawa sebahagian pernyataan metafizik tidak bermakna secara kognitif kerana tidak mempunyai akibat pengalaman yang dapat mengesahkannya. Kriteria tersebut sendiri kemudian menerima pelbagai kritikan, termasuk persoalan sama ada prinsip pengesahan dapat memenuhi syarat yang ditetapkannya sendiri.^[10]^[1]

Perbahasan moden mengenai sifat, kaedah dan kesahihan metafizik sering dikelompokkan di bawah istilah metametafizik. Antara persoalannya ialah sama ada pertikaian ontologi benar-benar mempunyai jawapan objektif, apakah yang menjadikan suatu persoalan metafizik substantif, bagaimana komitmen ontologi sesuatu teori harus dikenal pasti, dan apakah hubungan yang sewajarnya antara analisis konseptual, bahasa, intuisi dan sains.^[1]

Kewujudan pertikaian mengenai kaedah tidak bermakna bahawa semua ahli falsafah menolak metafizik. Sebaliknya, metafizik kontemporari merangkumi pendekatan yang sangat berbeza, daripada naturalisme yang mengutamakan kesinambungan dengan sains hingga pendekatan yang memberi peranan lebih besar kepada analisis modal, struktur asas, kebergantungan ontologi atau analisis konsep. Oleh itu, persoalan tentang apa yang patut dianggap sebagai metafizik merupakan sebahagian daripada perbahasan metafizik itu sendiri.^[1]

Lihat juga

Rujukan

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 van Inwagen, Peter; Sullivan, Meghan; Bernstein, Sara (4 Mei 2023). "Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
1 2 3 4 5 Cohen, S. Marc; Reeve, C. D. C. (24 Januari 2025). "Aristotle's Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
1 2 Robinson, Howard; Weir, Ralph (17 Oktober 2025). "Dualism". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
1 2 Epstein, Brian (4 Mac 2024). "Social Ontology". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
↑ Menn, Stephen (7 Januari 2026). "al-Fārābī's Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
1 2 Lizzini, Olga (9 Jun 2026). "Ibn Sina's Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
1 2 Ganeri, Jonardon (5 November 2023). "Analytic Philosophy in Early Modern India". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
1 2 3 Perkins, Franklin (16 Oktober 2023). "Metaphysics in Chinese Philosophy". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
1 2 Grier, Michelle (14 September 2022). "Kant's Critique of Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
1 2 Creath, Richard (21 September 2022). "Logical Empiricism". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
↑ Hylton, Peter; Kemp, Gary (6 Julai 2023). "Willard Van Orman Quine". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.
1 2 3 Göhner, Julia F.; Schrenk, Markus. "Metaphysics of Science". Internet Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). University of Tennessee at Martin. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-metafizik-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 van Inwagen, Peter; Sullivan, Meghan; Bernstein, Sara (4 Mei 2023). "Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-Aristoteles-2] 1 2 3 4 5 Cohen, S. Marc; Reeve, C. D. C. (24 Januari 2025). "Aristotle's Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-dualisme-3] 1 2 Robinson, Howard; Weir, Ralph (17 Oktober 2025). "Dualism". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-ontologi-sosial-4] 1 2 Epstein, Brian (4 Mac 2024). "Social Ontology". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-Farabi-5] Menn, Stephen (7 Januari 2026). "al-Fārābī's Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-IbnuSina-6] 1 2 Lizzini, Olga (9 Jun 2026). "Ibn Sina's Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-India-7] 1 2 Ganeri, Jonardon (5 November 2023). "Analytic Philosophy in Early Modern India". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-Cina-8] 1 2 3 Perkins, Franklin (16 Oktober 2023). "Metaphysics in Chinese Philosophy". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-Kant-9] 1 2 Grier, Michelle (14 September 2022). "Kant's Critique of Metaphysics". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-empirisisme-logik-10] 1 2 Creath, Richard (21 September 2022). "Logical Empiricism". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[SEP-Quine-11] Hylton, Peter; Kemp, Gary (6 Julai 2023). "Willard Van Orman Quine". Stanford Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[IEP-metafizik-sains-12] 1 2 3 Göhner, Julia F.; Schrenk, Markus. "Metaphysics of Science". Internet Encyclopedia of Philosophy (dalam bahasa Inggeris). University of Tennessee at Martin. Dicapai pada 9 Ogos 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]