सामग्री पर जाएँ

थाई लिपि

मुक्त ज्ञानकोश विकिपीडिया से
थाई लिपि में बौद्ध सूत्र

थाई लिपि (थाई भाषा: อักษรไทย, अक्षरथय), थाई भाषा के अलावा थाईलैण्ड की अन्य अल्पसंख्यक भाषाएँ लिखने के लिये प्रयुक्त होती है।

थाई लिपि में ४४ व्यंजन (थाई : พยัญชนะ, बयञचन) और १५ स्वर (थाई : สระ, सर) हैं। थाई स्वरों के कम से कम २८ रूप होते हैं तथा चार टोन-मार्क (थाई : วรรณยุกต์ या วรรณยุต, वन्नयुक/वन्नयुत) होते हैं। देवनागरी की तरह थाई लिपि भी बाएँ से दाएँ लिखी जाती है। इसमें भी मात्राएँ व्यंजन के उपर, नीचे, पहले या बाद में लगाई जाती हैं।

थाई लिपि के अपने अंक भी हैं जो हिन्दू अंक प्रणाली पर आधारित है। किन्तु अन्तर्राष्ट्रीय हिन्दू अंक प्रणाली का भी प्रायः उपयोग किया जाता है।

थाई वर्णमाला प्राचीन खमेर वर्णमाला (थाई : อักขระเขมร, अक्खर खमेर) से निकली है जो ब्राह्मी लिपि की दक्षिणी शाखा की एक लिपि है। इसे वट्टेलुट्टु या पल्लव लिपि भी कहते हैं। परम्परा के अनुसार थाई वर्णमाला १२८३ ई में महाराज रामगंहैंङ के द्वारा सृजित हुई थी (थाई: พ่อขุนรามคำแหงมหาราช)। थाई लिपि का सबसे पहला प्रमाण 1292 का राम खम्हेंग शिलालेख है, हालांकि कुछ विद्वान इसकी प्रामाणिकता पर सवाल उठाते हैं।

वर्णमाला

[संपादित करें]
वर्ण नाम रॉयल थाई IPA वर्ग (Class) देवनागरी
समकक्ष
थाईRTGSअर्थआरम्भिकअन्तिमआरम्भिकअन्तिम
กก ไก่ko kaiमुर्गीkk[k][k̚]मध्यक
ขข ไข่kho khaiअंडाkhk[kʰ][k̚]उच्चख
ฃฃ ขวดkho khuatबोतल (पुराना)khk[kʰ][k̚]उच्च
คค ควายkho khwaiभैंसkhk[kʰ][k̚]निम्नग
ฅฅ คนkho khonआदमी (पुराना)khk[kʰ][k̚]निम्न
ฆฆ ระฆังkho ra-khangघंटीkhk[kʰ][k̚]निम्नघ
งง งูngo nguसाँपngng[ŋ][ŋ]निम्नङ
จจ จานcho chanथालीcht[tɕ][t̚]मध्यच
ฉฉ ฉิ่งcho ching(झांझ का एक प्रकार है)ch –[tɕʰ]–उच्चछ
ชช ช้างcho changहाथीcht[tɕʰ][t̚]निम्नज
ซซ โซ่so soसांकलst[s][t̚]निम्न
ฌฌ เฌอcho choeपेड़ch –[tɕʰ]–निम्नझ
ญญ หญิงyo yingऔरतyn[j][n]निम्नञ
ฎฎ ชฎาdo cha-da(साफ़ा का एक प्रकार है)dt[d][t̚]मध्यट
ฏฏ ปฏักto pa-takअंकुशtt[t][t̚]मध्य
ฐฐ ฐานtho than(मूर्ति की) कुरसीtht[tʰ][t̚]उच्चठ
ฑฑ มณโฑtho monthoमंदोदरीtht[tʰ][t̚]निम्नड
ฒฒ ผู้เฒ่าtho phu-thaoबूढ़ाtht[tʰ][t̚]निम्नढ
ณณ เณรno nenश्रामणेरnn[n][n]निम्नण
ดด เด็กdo dekबच्चाdt[d][t̚]मध्यत
ตต เต่าto taoकछुआtt[t][t̚]मध्य
ถถ ถุงtho thungबोराtht[tʰ][t̚]उच्चथ
ทท ทหารtho thahanसैनिकtht[tʰ][t̚]निम्नद
ธธ ธงtho thongझंडाtht[tʰ][t̚]निम्नध
นน หนูno nuचूहाnn[n][n]निम्नन
บบ ใบไม้bo baimaiपत्तीbp[b][p̚]मध्यप
ปป ปลาpo plaमछलीpp[p][p̚]मध्य
ผผ ผึ้งpho phuengमधुमक्खीph –[pʰ]–उच्चफ
ฝฝ ฝาfo faढक्कनf –[f]–उच्च
พพ พานpho phan(टांगों ट्रे का एक प्रकार है)php[pʰ][p̚]निम्नब
ฟฟ ฟันfo fanदांतfp[f][p̚]निम्न
ภภ สำเภาpho sam-phaoबादबानीphp[pʰ][p̚]निम्नभ
มม ม้าmo maघोड़ाmm[m][m]निम्नम
ยย ยักษ์yo yakदैत्य, यक्षyy[j][j]निम्नय
รร เรือro rueaनावrn[r][n]निम्नर
ลล ลิงlo lingबंदरln[l][n]निम्नल
วว แหวนwo waenअंगूठीww[w][w]निम्नव
ศศ ศาลาso salaमंडपst[s][t̚]उच्चश
ษษ ฤๅษีso rue-siऋषिst[s][t̚]उच्चष
สส เสือso sueaबाघst[s][t̚]उच्चस
หห หีบho hipसंदूकh–[h]–उच्चह
ฬฬ จุฬาlo chu-laपतंगln[l][n]निम्नळ
ออ อ่างo angपरात* –[ʔ]–मध्यअ
ฮฮ นกฮูกho nok-hukउल्लूh –[h]–निम्न-
प्रतीकनामआईपीएशाही थाई लिपि
–निहित aaa
– –निहित ooo
–รร–ro han *ɑa
–ว–tua wo *uaua
–วยsara uaiuɛjuai
–อsara oɔːo
–อยsara oiɔːjoi
–ะsara aaʔa
–ั –mai han-akataa
–ัยsara aiɑjai
–ัวsara uauaua
–ัวะsara uauaʔua
–าsara aaːa
–ายsara aiaːjai
–าวsara aoaːwao
–ำsara amɑmam
–ิsara iii
–ิวsara ioiwio
–ีsara iiːi
–ึsara ueɯue
–ืsara ueɯːue
–ุsara uuu
–ูsara uuːu
เ–sara eeːe
เ–็ –sara eee
เ–ะsara eeʔe
เ–ยsara oeiɤːjoei
เ–อsara oeɤːoe
เ–อะsara oeɤʔoe
เ–ิ –sara oeɤoe
เ–วsara eoeːweo
เ–าsara aoawao
เ–าะsara oɔʔo
เ–ียsara iaiːaia
เ–ียะsara iaiaʔia
เ–ียวsara iaoioiao
เ–ือsara ueaɯːauea
เ–ือะsara ueaɯaʔuea
แ–sara aeɛːae
แ–ะsara aeɛʔae
แ–็ –sara aeɛae
แ–วsara aeoɛːwaeo
โ–sara ooːo
โ–ะsara ooʔo
ใ–sara ai mai muanɑjai
ไ–sara ai mai malaiɑjai
ฤro rue (छोटी) *rɯrue
ฤๅro rue (लंबी) *rɯːrue
ฦlo lue (छोटी) *lɯlue
ฦๅlo lue (लंबी) *lɯːlue
  • ๑ [nɯŋ2] : १
  • ๒ [sɔːŋ5] : २
  • ๓ [saːm5] : ३
  • ๔ [siː2] : ४
  • ๕ [haː3] : ५
  • ๖ [hok2] : ६
  • ๗ [ʨet2] : ७
  • ๘ [pεːt2] : ८
  • ๙ [kaːw3] : ९
  • 0 [suːn2] : ०

संस्कृत तथा पाली

[संपादित करें]

थाई लिपि (सभी भारतीय लिपियों की तरह) संस्कृत और संबंधित भाषाओं (विशेष रूप से पाली) को लिखने के लिए कई संशोधनों का उपयोग करती है।

थाई लिपि का गोडेक लिप्यन्तरण

[संपादित करें]

जॉर्ज कोडेक (George Cœdès) द्वारा प्रस्तुत लिप्यन्तरण योजना 'कोडेक योजना' कहलाती है। यह थाई और खमेर लिपियों के लिए है। इसका प्रकाशन उनके शिष्य उरैसी वरसारिन ने किया[1] लोग शाही थाई सामान्य लिप्यन्तरण प्रणाली (Royal Thai General System of Transcription) की अपेक्षा इसे अधिक पसंद करते हैं क्योंकि यह उत्क्रमणीया (रिवर्सिबल) है।

कोडेक लिप्यन्तरण योजना में ब्राह्मी लिपि से व्युत्पन्न लिपियों की लिप्यन्तरण योजना के कुछ अवयव उपस्थित हैं, उदाहरण के लिए- कण्ठ्य नासिक्य के लिए ṅ का प्रयोग तथा मैक्रोन का प्रयोग।

व्यञ्जन

[संपादित करें]
थाई के ४४ व्यञ्जन
ก क ข ख ฃ ख ค ख ฅ ख ฆ ख ง ङ
จ च ฉ छ ช छ ซ स ฌ छ ญ य
ฎ द ฏ त ฐ थ ฑ थ ฒ थ ณ न
ด द ต त ถ थ ท थ ธ थ น न
บ ब ป प ผ फ ฝ फ़ พ फ ฟ फ़ ภ फ ม म
ย य ร र ล ल ว व
ศ स ษ स ส स ห ह ฬ ल อ औ ฮ ह
लघु स्वर दीर्घ स्वर
सरल स्वर

◌ะ

◌

◌ั◌

आ

◌า

◌า◌

आ

◌ิ

◌ิ◌

इ

◌ี

◌ี◌

ई

◌ึ

◌ึ◌

कोरियाई का "으"

◌ือ

◌ื◌

कोरियाई का "으으"

◌ุ

◌ุ◌

उ

◌ู

◌ู◌

ऊ

เ◌ะ

เ◌็◌

ऎ

เ◌

เ◌◌

ए

แ◌ะ

แ◌็◌

ऍ

แ◌

แ◌◌

ऐ

โ◌ะ

◌◌

ऒ

โ◌

โ◌◌

ओ

เ◌าะ

◌็อ◌

ऑ

◌อ

◌อ◌

◌◌

◌็

औ
เ◌อะ अ

เ◌อ

เ◌ิ◌

เ◌อ◌

अ
सन्ध्यक्षर
เ◌ียะ ्या

เ◌ีย

เ◌ีย◌

्या
เ◌ือะ ◌आ

เ◌ือ

เ◌ือ◌

◌आ
◌ัวะ ुआ

◌ัว

◌ว◌

ुआ
ध्वनिग्रामिक सन्ध्यक्षर
◌ิว ्यु
เ◌็ว ेओ เ◌ว ेओ
แ◌ว ैओ
เ◌า ाउ ◌าว ाउ
เ◌ียว ◌याउ
◌ัย ाई ◌าย ाई

ใ◌

ไ◌

ไ◌ย

◌็อย ौए ◌อย ौए
โ◌ย ोए
◌ุย ुई
เ◌ย ◌ई
◌วย ुआई
เ◌ือย ◌आई
अतिरिक्त स्वर
◌ำ अं
ฤ ऋ ฤา ॠ
ฦ ऌ ฦา ॡ

टोन का लिप्यन्तरण

[संपादित करें]
टोन ◌็ ◌่ ◌้ ◌๊ ◌๋
थाई ไม้ไต่คู้ไม้เอกไม้โทไม้ตรีไม้จัตวา
वर्णन माई ताईखुमाई एक (टोन 1)माई थो (टोन 2)माई त्रि (टोन 3)माई चातवा (टोन 4)
यूनिकोड संकेत U+0E47 U+0E48 U+0E49 U+0E4A U+0E4B

थाई यूनिकोड

[संपादित करें]
  0123456789ABCDEF
E00 ฀กขฃคฅฆงจฉชซฌญฎฏ
E10 ฐฑฒณดตถทธนบปผฝพฟ
E20 ภมยรฤลฦวศษสหฬอฮฯ
E30 ะ ัาำ ิ ี ึ ื ุ ู ฺ฻฼฽฾฿
E40 เแโใไๅๆ ็ ่ ้ ๊ ๋ ์ ํ ๎๏
E50 ๐๑๒๓๔๕๖๗๘๙๚๛๜๝๞๟
E60 ๠๡๢๣๤๥๦๧๨๩๪๫๬๭๮๯
E70 ๰๱๲๳๴๵๶๷๸๹๺๻๼๽๾๿

इन्हें भी देखें

[संपादित करें]

बाहरी कड़ियाँ

[संपादित करें]

सन्दर्भ

[संपादित करें]
  1. ↑ Varasarin, Uraisi (1984). Les éléments khmers dans la formation de la langue siamoise. Paris: SELAF. pp. 60–62. ISBN 2-85297-161-5.