Jump to content

An tSúdáin Theas

Athraigh naisc
Ón Vicipéid, an chiclipéid shaor.
Bosca Geografaíocht PholaitiúilAn tSúdáin Theas
Republic of South Sudan (en)
جمهورية جنوب السودان (ar)
South Sudan (en)
جنوب السودان (ar) Cuir in eagar ar Wikidata
Bratach Armas
Bratach Armas

Cuir in eagar ar Wikidata
AintiúnSouth Sudan Oyee! Cuir in eagar ar Wikidata
Mana«Justice, Liberty, Prosperity»
«Справедливост, свобода, просперитет»
«Justiça, Liberdade, Prosperidade»
«Cyfiawnder, Rhyddid, Ffyniant» Cuir in eagar ar Wikidata
Suíomh
Map
 7° N, 30° E / 7°N,30°E / 7; 30
PríomhchathairJuba Cuir in eagar ar Wikidata
Daonra
Iomlán12,575,714 (2017) Cuir in eagar ar Wikidata
• Dlús19.52 hab./km²
Teanga oifigiúilBéarla Cuir in eagar ar Wikidata
Tíreolaíocht
Cuid dean Afraic Cuir in eagar ar Wikidata
Achar dromchla644,329 km² Cuir in eagar ar Wikidata
Pointe is airdeKinyeti (en) Aistrigh (3,187 m) Cuir in eagar ar Wikidata
Pointe is ísleAn Níl Bhán (350 m) Cuir in eagar ar Wikidata
Ar theorainn le
an tSúdáin
Poblacht Dhaonlathach an Chongó
Poblacht na hAfraice Láir
Uganda
an Aetóip
an Chéinia
Léig na nArabach Cuir in eagar ar Wikidata
Sonraí stairiúla
Cruthú9 Iúil 2011
Eagraíocht pholaitiúil
Córas rialtaispoblacht chónaidhme Cuir in eagar ar Wikidata
Comhlacht reachtachNational Legislature of South Sudan (en) Aistrigh Cuir in eagar ar Wikidata
• President of South Sudan (en) Aistrigh Cuir in eagar ar WikidataSalva Kiir Mayardit (2011–) Cuir in eagar ar Wikidata
• President of South Sudan (en) Aistrigh Cuir in eagar ar WikidataSalva Kiir Mayardit Cuir in eagar ar Wikidata
Eacnamaíocht
AirgeadraPunt na Súdáine Theas Cuir in eagar ar Wikidata
Aitheantóir tuairisciúil
Lonnaithe i gcrios ama
Fearann Idirlín barrleibhéil.ss Cuir in eagar ar Wikidata
Glaochód+211 Cuir in eagar ar Wikidata
Uimhir theileafóin éigeandála911 Cuir in eagar ar Wikidata
Cód tíreSS Cuir in eagar ar Wikidata

Is tír thalamhiata in oirthear-lár na hAfraice í an tSúdáin Theas, nó Poblacht na Súdáine Theas go hoifigiúil. Is í Juba an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír. Tá teorainneacha aici leis an tSúdáin ó thuaidh, leis an Aetóip ar an taobh thoir, leis an Chéinia agus le Uganda ó dheas, le Poblacht Dhaonlathach an Chongó san iardheisceart agus le Poblacht na hAfraice Láir san iarthar.

Bhain an tSúdáin Theas neamhspleáchas amach ón tSúdáin ar an 9 Iúil 2011, tar éis reifrinn inar vótáil tromlach mór ar son an neamhspleáchais. Tháinig sí chun bheith ina ballstát de na Náisiúin Aontaithe ar an 14 Iúil 2011.

Daonra

[cuir in eagar | athraigh foinse]

De réir meastachán ón mBanc Domhanda, bhí 12,188,788 duine ina gcónaí sa tSúdáin Theas in 2025.[1] Níor cheart na meastacháin sin a ghlacadh mar chomhaireamh cruinn den daonra, áfach. Tá dúshláin ann maidir le sonraí daonra na tíre a bhailiú agus a nuashonrú, agus tá tionchar ag coinbhleacht, ag easáitiú agus ag gluaiseachtaí daonra ar na meastacháin.

Tá daonra na Súdáine Theas éagsúil ó thaobh eitneachta agus teanga de. I measc na ngrúpaí eitneacha is mó tá na Dinka, na Nuer agus na Shilluk, chomh maith leis na Azande, na Bari agus pobail eile. Tá go leor pobal éagsúil ina gcónaí i réigiúin éagsúla na tíre, agus tá a dteangacha agus a dtraidisiúin féin ag cuid mhór díobh.[2]

Tréadú eallaigh sa tSúdáin Theas

Tá cuid mhór den daonra ag brath ar an talmhaíocht, ar an bhfeirmeoireacht beostoic, ar an iascaireacht agus ar acmhainní nádúrtha eile chun slí bheatha a bhaint amach. Tá pobail thuaithe scaipthe ar fud na tíre, agus tá Juba ar an bpríomhionad uirbeach agus riaracháin. Bíonn tionchar ag easpa bonneagair, ag bochtaineacht agus ag coinbhleacht ar rochtain daoine ar sheirbhísí bunúsacha agus ar dheiseanna eacnamaíocha.[2]

Stair

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Bhí an tSúdáin Theas mar chuid den tSúdáin, a bhain neamhspleáchas amach ón mBreatain agus ón Éigipt in 1956. Bhí teannas ann le fada idir tuaisceart agus deisceart na Súdáine, mar gheall ar dhifríochtaí polaitiúla, reiligiúnacha agus cultúrtha, chomh maith le díospóidí faoi chumhacht agus faoi acmhainní. Thosaigh an chéad chogadh cathartha sa tSúdáin in 1955 agus tháinig deireadh leis in 1972 le Comhaontú Addis Ababa, a thug leibhéal áirithe féinriail don deisceart.[3]

Thosaigh an dara cogadh cathartha in 1983, nuair a tháinig coimhlint nua idir rialtas na Súdáine agus an Arm Fuascailte Phobal na Súdáine agus a ghluaiseacht pholaitiúil, an SPLM. Mhair an cogadh breis agus fiche bliain agus bhí tionchar millteach aige ar an daonra agus ar bhonneagar an réigiúin. Ar an 9 Eanáir 2005, shínigh an dá thaobh an Comhaontú Cuimsitheach Síochána, a chuir deireadh leis an gcogadh agus a leag síos an bealach do reifreann ar neamhspleáchas an deiscirt.[4]

Ceiliúradh Neamhspleáchas na Súdáine Theas, 2011

Reáchtáladh an reifreann i mí Eanáir 2011, agus vótáil 98.83% de na rannpháirtithe ar son an neamhspleáchais. Tháinig an tSúdáin Theas chun bheith ina stát neamhspleách ar an 9 Iúil 2011 agus glacadh léi mar bhallstát de na Náisiúin Aontaithe ar an 14 Iúil an bhliain chéanna.[5]

Níor tháinig deireadh leis an éagobhsaíocht leis an neamhspleáchas. I mí na Nollag 2013, bhris coinbhleacht pholaitiúil agus mhíleata amach sa tír, agus leathnaigh an foréigean go réigiúin éagsúla. Síníodh comhaontú síochána athnuaite in 2018, ach tá dúshláin mhóra fós ann maidir lena chur i bhfeidhm, leis an tslándáil agus le reáchtáil toghchán náisiúnta.[6][7]

Tíreolaíocht agus aeráid

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tá an tSúdáin Theas suite in oirthear-lár na hAfraice agus tá achar de thart ar 644,000 ciliméadar cearnach aici. Tá an tír suite laistigh d'abhantrach na Níle agus is cuid thábhachtach den tíreolaíocht í an córas fairsing aibhneacha agus bogaigh.[8]

Is machairí ísle, féarthailte agus sabhánaí atá i gcuid mhór den tír, agus tá coillearnacha agus limistéir shléibhtiúla le fáil go háirithe sa deisceart agus san oirthear. Tá ithreacha créafóige coitianta sna machairí lárnacha, agus tá ithreacha eile le fáil i gceantair níos airde agus feadh aibhneacha. Athraíonn an tírdhreach agus an fásra de réir na báistí agus na dtuilte séasúracha.[9]

An Níl Bhán

Tá an Níl Bhán ar cheann de na príomhghnéithe geografacha sa tír. Sníonn sí ó dheas go thuaidh, agus téann sí trí limistéir fhairsinge bhogaigh agus tuilemhánna. Tá tábhacht mhór ag aibhneacha agus aibhneacha fo-abhann na tíre don talmhaíocht, don iascaireacht, don bheostoc agus do shlite beatha na bpobal áitiúil.[10]

Ceann de na gnéithe nádúrtha is suntasaí sa tír is ea an Sudd, ceann de na bogaigh fhionnuisce is mó ar domhan. Cruthaíonn uiscí na Níle Báine agus a craobh-aibhneacha líonra fairsing de bhogaigh, locháin, féarthailte faoi uisce agus tuilemhánna. Athraíonn achar an Sudd de réir na báistí agus na dtuilte séasúracha. Tá tábhacht mhór éiceolaíoch leis an limistéar, mar cuireann sé gnáthóga ar fáil do go leor speiceas éan, éisc agus mamaigh, agus tacaíonn sé le slite beatha na bpobal sa cheantar.[11]

Tá aeráid thrópaiceach sa tSúdáin Theas, agus is iad an bháisteach agus fad an tséasúir thirim na príomhfhachtóirí a mbíonn tionchar acu ar na dálaí aeráide. Maireann an séasúr tirim go ginearálta ó thús na bliana go dtí mí an Mhárta, agus tosaíonn an séasúr báistí thart ar mhí Aibreáin. Bíonn an bháisteach níos flúirsí i gcuid mhór den deisceart agus san iarthar, agus bíonn ceantair eile níos tirime. Bíonn na teochtaí arda i rith na bliana, agus is minic a bhíonn teas agus stoirmeacha toirní ann le linn an tséasúir báistí.[12]

Bíonn tuilte agus triomaigh ina ndúshláin chomhshaoil sa tír. Is féidir le tuilte fairsinge pobail a easáitiú agus damáiste a dhéanamh do thithe, do bhóithre agus do bharra, agus is féidir le tréimhsí tirime cur isteach ar sholáthar uisce agus ar tháirgeadh bia. Tá imní ann freisin faoi éifeachtaí an athraithe aeráide ar infhaighteacht uisce, ar thalmhaíocht agus ar éiceachórais na tíre.[13]

Rialtas agus polaitíocht

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Is poblacht í an tSúdáin Theas a bhfuil córas rialtais uachtaráin aici. Is é an tUachtarán ceann stáit agus ceann rialtais na tíre, agus tá an córas polaitiúil á rialú ag Bunreacht Idirthréimhseach Phoblacht na Súdáine Theas, a glacadh in 2011. Tá sé beartaithe bunreacht buan a dhréachtú mar chuid den phróiseas aistrithe chuig córas polaitiúil níos cobhsaí.[14]

Is é Salva Kiir Mayardit uachtarán na tíre. Bhí sé ina cheannaire ar an ngluaiseacht a bhí ag troid ar son neamhspleáchas na Súdáine Theas, agus bhí sé ina uachtarán nuair a tháinig an tír chun bheith neamhspleách in 2011. Tá dhá sheomra sa reachtas náisiúnta: an Tionól Reachtach Náisiúnta agus Comhairle na Stát. Tá freagracht ar an reachtas as dlíthe a achtú agus as maoirseacht a dhéanamh ar obair an rialtais. Tá an tír roinnte ina stáit agus ina limistéir riaracháin, agus tá institiúidí rialtais ag leibhéil éagsúla den riarachán.[15]

Tá an t-aistriú chuig rialtas bunaithe ar thoghcháin ina cheist lárnach i bpolaitíocht na tíre. Le Comhaontú Athbheochana Síochána 2018, rinneadh iarracht deireadh a chur leis an gcoimhlint idir na príomhpháirtithe agus córas comhroinnte cumhachta a bhunú. Cuireadh síneadh leis an tréimhse idirthréimhseach arís agus arís eile, áfach, agus bhí cur chun feidhme an chomhaontaithe mall. I measc na saincheisteanna conspóideacha bhí comhtháthú na bhfórsaí armtha, dréachtú bunreachta buaine agus ullmhúchán na dtoghchán.[16]

Cháin an tAontas Eorpach agus roinnt tíortha eile athruithe a rinneadh go haontaobhach ar an gcomhaontú síochána, agus d’iarr siad go bhfillfeadh na páirtithe ar an idirphlé. I gcomhráiteas a foilsíodh i mí na Bealtaine 2026, dúirt siad gur cheart don chomhaontú síochána leanúint de bheith mar bhunús le dlisteanacht an rialtais idirthréimsaigh.[17]

I mí Mheán Fómhair 2026, shínigh an tUachtarán Kiir leasuithe ar an dlí toghcháin a bhain an ceanglas go mbeadh bunreacht buan agus daonáireamh náisiúnta curtha i gcrích roimh thoghcháin. Fógraíodh ansin go ndíscaoilfí an rialtas idirthréimhseach mar chuid den phróiseas toghcháin. Bhí na chéad toghcháin náisiúnta i stair na tíre sceidealaithe don 22 Nollaig 2026, ach bhí imní fós ann faoi ullmhúcháin an phróisis, lena n-áirítear clárú vótálaithe agus an timpeallacht pholaitiúil.[18]

Tá dúshláin mhóra fós le sárú ag an tír maidir le cobhsaíocht pholaitiúil, slándáil agus cosaint na gceart sibhialta. Tá imní curtha in iúl ag breathnóirí idirnáisiúnta faoi shrianta ar ghníomhaíochtaí an fhreasúra, ar shaoirse na meán agus ar obair chosantóirí chearta an duine. Tá rath an phróisis toghcháin ag brath ar ullmhúchán cuimsitheach, ar shlándáil agus ar rannpháirtíocht na bpáirtithe polaitiúla éagsúla.[19]

Geilleagar agus acmhainní nádúrtha

[cuir in eagar | athraigh foinse]
Áis phróiseála ola sa tSúdáin Theas

Tá geilleagar na Súdáine Theas ag brath go mór ar tháirgeadh agus ar onnmhairiú ola. Is í an ola príomhfhoinse ioncaim an rialtais agus is cuid mhór d’onnmhairí na tíre í.[20] Dá bhrí sin, bíonn tionchar mór ag athruithe ar tháirgeadh ola agus ag praghsanna idirnáisiúnta ar airgeadas an stáit agus ar an ngeilleagar i gcoitinne. Tá tábhacht ar leith ag baint leis na réimsí ola i stáit ar nós Unity agus Níl Uachtarach. Cé go dtáirgtear an ola sa tSúdáin Theas, braitheann a honnmhairiú ar phíblínte agus ar bhonneagar atá suite sa tSúdáin chomharsanach. Mar gheall ar an spleáchas sin, tá an tír leochaileach i leith coinbhleachtaí agus briseadh sa soláthar. Chuir damáiste don bhonneagar agus cur isteach ar iompar na hola isteach ar tháirgeadh agus ar ioncam an rialtais le blianta beaga anuas.[21]

Is í an talmhaíocht ceann de na príomhfhoinsí slí bheatha sa tír. Bíonn teaghlaigh i gceantair thuaithe ag brath ar bharra a shaothrú agus ar bheostoc a choinneáil; tá eallach an-tábhachtach do shlí bheatha agus do chultúr roinnt pobal. I measc na mbarr a shaothraítear tá sorgham, muiléad, arbhar Indiach agus casabhaigh. De réir an Bhainc Dhomhanda, tá acmhainneacht shuntasach ag an talmhaíocht tacú le téarnamh eacnamaíoch agus le slándáil bia.[22] Mar sin féin, cuireann coinbhleacht, tuilte agus easpa bonneagair srian ar tháirgeadh talmhaíochta. Bíonn deacrachtaí ag feirmeoirí freisin maidir le hiompar, stóráil agus rochtain ar mhargaí, rud a fhágann go mbíonn an tír ag brath ar allmhairí bia.

Tá tábhacht eacnamaíoch agus shóisialta ag baint le hacmhainní nádúrtha eile. Soláthraíonn aibhneacha agus bogaigh éisc do phobail áitiúla, agus is foinse bia agus ioncaim í an iascaireacht do go leor teaghlach. Tá acmhainní foraoiseachta ann freisin, lena n-áirítear adhmad agus táirgí neamh-adhmaid.[23] Tá acmhainneacht ag baint leis an bhfiadhúlra agus leis an turasóireacht dúlra freisin, ach bheadh infheistíocht, bonneagar agus cosaint chomhshaoil riachtanach chun an acmhainneacht sin a fhorbairt ar bhealach inbhuanaithe.

Tá dúshláin shuntasacha os comhair an gheilleagair, lena n-áirítear boilsciú, luaineachtaí in ioncam ola agus easpa deiseanna fostaíochta. Thug an Banc Domhanda foláireamh in 2025 faoi ghéarchéim eacnamaíoch agus faoin tionchar a bhí ag cur isteach ar onnmhairí ola ar ionchais fáis na tíre.[24] Bíonn tionchar ag boilsciú agus ag dímheas an airgeadra ar chumhacht ceannaigh na dteaghlach, agus cuireann spleáchas an rialtais ar ioncam ola srian ar mhaoiniú seirbhísí poiblí agus bonneagair. Tá éagsúlú an gheilleagair ar cheann de na príomhdhúshláin atá roimh an tír. D’fhéadfadh forbairt na talmhaíochta, na hiascaireachta agus na foraoiseachta níos mó fostaíochta agus ioncaim a chruthú lasmuigh den earnáil ola. Bheadh síocháin níos buaine, bainistíocht phoiblí éifeachtach agus feabhas ar an iompar agus ar rochtain ar mhargaí tábhachtach chun an acmhainneacht sin a bhaint amach.[25]

Féach freisin

[cuir in eagar | athraigh foinse]

Tagairtí

[cuir in eagar | athraigh foinse]
  1. ↑ "South Sudan". An Banc Domhanda. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  2. 1 2 Tuarascáil ón mBanc Domhanda ar an tSúdáin Theas, 2025.
  3. ↑ "Comprehensive Peace Agreement". Misean na Náisiún Aontaithe sa tSúdáin. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  4. ↑ "2005 Sudanese Comprehensive Peace Agreement". Na Náisiúin Aontaithe. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  5. ↑ "Referendum in Southern Sudan". Na Náisiúin Aontaithe. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  6. ↑ "UNMISS Background". Misean na Náisiún Aontaithe sa tSúdáin Theas. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  7. ↑ "An tSúdáin Theas: Conclúidí glactha ag an gComhairle" (ga). Consilium. Dáta rochtana: 2026-10-20.
  8. ↑ "Environmental and Social Management Framework for the South Sudan Resilient Livelihoods Project". An Banc Domhanda. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  9. ↑ "South Sudan: Environmental and Social Management Framework". An Banc Domhanda. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  10. ↑ "New World Bank Report: Water Security Is Key for Development and Stability in South Sudan". An Banc Domhanda. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  11. ↑ "A Rapid Environmental Assessment of Sudd Wetland Ecosystem in South Sudan". Clár Comhshaoil na Náisiún Aontaithe. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  12. ↑ "South Sudan: Environmental and Social Management Framework". An Banc Domhanda. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  13. ↑ "Water Security Is Key for Development and Stability in South Sudan". An Banc Domhanda. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  14. ↑ "Constitution and Government". Aireacht Dlí agus Cúrsaí Bunreachtúla na Súdáine Theas. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  15. ↑ "Background". Tionól Reachtach Náisiúnta Idirthréimhseach na Súdáine Theas. Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  16. ↑ "Situation in South Sudan: Report of the Secretary-General". Na Náisiúin Aontaithe (2 Feabhra 2026). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  17. ↑ "Joint Statement on the current situation in South Sudan". An tSeirbhís Eorpach Gníomhaíochta Seachtraí (21 Bealtaine 2026). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  18. ↑ "South Sudan's Kiir dissolves government, clears hurdles to delayed election". Reuters (22 Meán Fómhair 2026). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  19. ↑ "South Sudan Enabling Environment Baseline Snapshot". An tAontas Eorpach (Bealtaine 2026). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026. [nasc briste go buan]
  20. ↑ "Country Focus Report 2026: South Sudan". Banc Forbartha na hAfraice (29 Iúil 2026). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  21. ↑ "Republic of South Sudan: 2023 Article IV Consultation". An Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta (10 Meitheamh 2024). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  22. ↑ "With Peace and Accountability, Oil and Agriculture Can Support Early Recovery in South Sudan". An Banc Domhanda (15 Meitheamh 2022). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  23. ↑ "Renewable Natural Resources Potential Can Promote Inclusive Economic Growth in South Sudan". An Banc Domhanda (27 Eanáir 2025). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  24. ↑ "South Sudan Economic Monitor: A Pathway to Overcome the Crisis". An Banc Domhanda (13 Márta 2025). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
  25. ↑ "Renewable Natural Resources Potential Can Promote Inclusive Economic Growth in South Sudan". An Banc Domhanda (27 Eanáir 2025). Dáta rochtana: 20 Deireadh Fómhair 2026.
Aisghafa ó "https://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=An_tSúdáin_Theas&oldid=1331217"