એઆઇ (AI)ના ધખારા અને એનાં દુષ્પરિણામો
16/04/2026 Leave a comment
હમણાં ક્વોરા પર એક સવાલના જવાબમાં જોયું કે જવાબમાં જાતે મહેનત કરવાને બદલે કોઈકે AIને પૂછ્યું અને આદત મૂજબ, જ્યારે AIને ખબર ન હોય ત્યારે તે ટાઢા પહોરનાં ગપ્પાં હાંકે છે એ આ સવાલના જવાબમાં સાબીત થયું. સવાલ હતો કે “સાવજ સાથે એક રાત ક્યા પુસ્તકનો ભાગ છે?” એના જવાબમાં એકભાઈ (ઉર્ફે તેમણે વાપરેલું AI) જણાવે છે કે, “‘સાવજ સાથે એક રાત’ એ પ્રખ્યાત ગુજરાતી લેખક ઝવેરચંદ મેઘાણીની રચના છે” અને એટલે જ ન અટકતા પોતાની ફેંકાફેંક ચાલુ રાખતા AI જણાવે છે કે, “શાળાના પાઠ્યક્રમમાં પણ આ લેખ લોકપ્રિય રહ્યો છે“. આ બન્ને દાવામાં સૌરાષ્ટ્રની રસધારના કયા ભાગમાં, શાળાના પાઠ્યક્રમમાં કયા ધોરણમાં, વગેરે જેવી કોઈ જ વધુ વિગતો નહીં. એ ચાર છ લીટીના સ્ટન્ડર્ડ એઆઇ ફોર્મેટ (મુદ્દાસર, ઘાટાઅક્ષરો, વગેરે)માં એઆઇ એટલું કોન્ફિડન્ટ્લી જૂઠું બોલે છે કે અજ્ઞાની માણસો એને સાચું માની ને આગળ વધી જાય.
હકીકતમાં ઝવેરચંદ મેઘાણી રચિત સૌરાષ્ટ્રની રસધાર એ કોઈ એક પુસ્તક નથી, બલ્કે પાંચ પુસ્તકો છે, સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ૧-૫ અને આ પાંચેપાંચ ગુજરાતી વિકિસ્રોતમાં ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ છે. મને આ પાંચમાંની એકેય રસધારની અનુક્રમણિકામાં ‘સાવજ સાથે એક રાત‘ નામની કોઈ વાર્તા દેખાઈ નહીં. એટલું જ નહીં, સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ભાગ ૧થી ૫માં એકેય વાર્તાનાં શીર્ષકમાં ‘સાવજ’ કે ‘રાત’ આ બે શબ્દો આવતા પણ નથી.
આ નીચે હું ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર (ભાગ ૫)’ની અનુક્રમણિકા પણ વાચકોના સંદર્ભ માટે મૂકું છું, એમાં ક્યાંય કોઈને સાવજ સાથે એક રાત નામનું પ્રકરણ દેખાય છે? (આ પાંચમી આવૃત્તિના વર્ષ ૨૦૦૬માં થયેલા પુનઃમુદ્રણની અનુક્રમણિકા છે.)
તો ભાઈઓ, બહેનો અને એ સિવાયના સર્વે, બહુ હરખપદુડા થઈ ને AI પર આંધળો વિશ્વાસ ન મૂકો. આ એઆઇ તમારા અને મારા માથે આવી ખોટી માહિતી મારે અને પછી તમે એને એક જગ્યાએ છાપો એટલે એ ટેક્સ્ટ સ્ક્રોલ કરી ને વારંવાર એ માહિતી અન્યોને દેખાડતું રહે અને પરિણામે એણે પોતે ફેલાવેલું જૂઠાણું તમારા માધ્યમથી એ સત્યમાં પરિવર્તિત કરી દે. આ જુઓ, નીચે મેં હમણાં ગુગલમાં આ સવાલ બેઠેબેઠો પૂછતાં એ ક્વોરા ગુજરાતીનો ઉપરોક્ત જવાબ ટાંકી ને એની એ જ વાત દોહરાવે છે (અહિં હવે તે ભાગ ૫ એવું ઉમેરે છે).
જેને શ્રી. ઝવેરચંદ મેઘાણીની સૌરાષ્ટ્રની રસધાર મફતમાં ઓનલાઇન વાંચવી હોય તે નીચે આપેલી કડીઓ પર જઈ ને વાંચી શકે છે.
અને અંતે જો તમારી પાસે ઝવેરચંદ મેઘાણીની સૌરાષ્ટ્રની રસધારના પુસ્તકની એવી નકલ હોય જેમાં આ વાર્તા આપેલી હોય તો તેની વિગતો જણાવજો જેથી વિકિસ્રોત પર એનો ઉમેરો કરી શકાય.
ગઈ કાલે પ્રજાસત્તાક દિને મગજમાં એક જ વિચાર ચાલતો રહ્યો કે શું ભારત ખરા અર્થમાં પ્રજાસત્તાક બન્યું છે ખરૂં? આપણા દેશનું બંધારણ તો ડૉ. આંબેડકરની અધ્યક્ષતા હેઠળની સમિતિએ ૨ વર્ષ ૧૧ મહિના અને ૧૮ દિવસના ગાળામાં તૈયાર કરીને આપી દીધું હતું. બંધારણ ભારત દેશને “સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, પ્રજાસત્તાક લોકશાહી, તેના નાગરીકોને ન્યાયની, સમાનતાની અને સ્વાધિનતાની ખાતરી આપનારો અને તેમની વચ્ચે ભ્રાતૃત્વને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયત્ન કરનારો” ઘોષિત કરે છે. જો કે, મૂળ બંધારણ સમિતિએ ઘડેલા બંધારણમાં ભારત દેશને સમાજવાદી અને બિનસાંપ્રદાયિક તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો ન હતો, તે તો પાછળથી આપણા જનપ્રતિનિધિઓએ છેક ૧૯૭૬માં ઈન્દિરા ગાંધીની સરકારે કરેલું ઉમેરણ છે. હવે જ્યારે આ વ્યાખ્યાના એક એક શબ્દને લઈને આજના ભારતને મૂલવવાનો પ્રયત્ન કર્યો તો મને નીચે પ્રમાણેના જવાબો પ્રાપ્ત થયા. જો કે, આ ઉત્તરો મારા અંગત વિચારોને પ્રતિબિંબિત કરે છે, પરંતુ અહિં આપ સૌની સાથે વહેંચવાનો ઉદ્દેશ્ય એટલો જ છે કે, કદાચ તમારામાંથી કોઈ પણ આ ઉત્તરો સાથે સહમત થતું હોય, અથવા મારા વિચારોને સુધારવાનો પ્રયત્ન કરીને કદાચ હું ખોટો હોઉં તો મને સુધારવાનો પ્રયત્ન પણ કરે.
આપના પ્રતિભાવ