આઈ બહાર આજ આઈ બહાર

- સઈ પરાંજપે

એ વખતે મેં દંતકથારૂપ સંગીતકાર પંકજ મલિક પર બાયોપિક બનાવવાની દરખાસ્ત મૂકી. એ વર્ષના (1971) દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કારના વિજેતા તરીકે તેમનું નામ ઘોષિત કરાયેલું હોવાથી એ તરત મંજૂર થઈ ગઈ. પણ એમાં એક અવરોધ હતો. પંકજ મલિક પોતે આ પ્રકલ્પના વિરોધી હતા. ફોન પર સુદ્ધાં તેમણે આ બાબત ચર્ચવાનો ઈન્કાર કર્યો. ગમે એમ કરીને તેમને મળવાનું મેં ગોઠવ્યું અને મનાવ્યા. એક વાર તેઓ સંમત થયા એ પછી તેમણે દરેક બાબતમાં પૂરો સહયોગ આપ્યો. યુનિટ માટે તેમનું ઘર ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું અને એ અમારો અડ્ડો બની ગયું. તેઓ મને હંમેશાં 'માય ડીઅર સિસ્ટા...આ..ર' કહીને સંબોધતા- બુલંદ અને સ્પષ્ટ સ્વરે. 'દાદા' (તેઓ એ નામે ઓળખાતા) એક જન્મજાત અભિનેતા અને ખરેખરા શોમેન હતા. કેમેરા તેમની તરફ ફરે કે તેઓ ખીલી ઉઠતા. તેઓ જે કિસ્સા યાદ કરતા એ નમૂનેદાર હતા. અચાનક તેઓ કોઈ ધૂન ગણગણતા, કશાની નકલ કરતા, કે કોઈક સંવાદ બોલતા- એકદમ જોશભેર. એક વાર અમે તેમની અગાસી પર શૂટિંગ કરી રહ્યા હતા. તેઓ કશાકની યાદમાં ગળાડૂબ હતા અને દાદરના સ્તંભ પર ઝૂકેલા હતા. બાજુમાં તેમનાં પત્ની હાથમાં સ્ટીલની થાળી લઈને ઊભેલાં, અને એમાંથી દાણા સાફ કરતા હતાં. દાદાએ પોતાનું ખ્યાતનામ પ્રેમગીત 'દો નૈના મતવારે' ગાવાનું શરૂ કર્યું અને એકદમ ફિલ્મી અંદાજમાં પોતાનાં પત્નીને ઉદ્દેશીને એ ગાયું. કેમેરા ચાલુ હતો, અને સહેજ મૂંઝાયેલાં દીદીની ચેષ્ટાઓને મસ્ત રીતે ઝડપી રહ્યો હતો. પંકજદાનાં શાશ્વત ગીતોની કેટલીક દુર્લભ ફિલ્મ ક્લીપો પણ અમને મળી. પડદા પર 'ચલે પવન કી ચાલ' ગીત જોવાનો રોમાંચ કેટલો બધો હતો!

ફિલ્મસંગીતના ધુરંધર રાયચંદ બોરાલ ન્યુ થિયેટર્સના સંગીત વિભાગના વડા હતા. તે બોલીવુડ ફિલ્મસંગીતના પિતામહ ગણાય છે. આરંભિક દિવસોથી તેઓ અને પંકજ મલિક સાથીદાર હતા. બંગાળી ફિલ્મસંગીતને ઓળખ આપવામાં બન્નેનું પ્રચંડ પ્રદાન છે. આથી દાદાની ફિલ્મમાં તેમના વિશે બોરાલનું કથન અનિવાર્ય હતું. કમભાગ્યે વીતેલાં વરસોમાં સંગીતના આ બન્ને ધુરંધરો વચ્ચેના સંબંધમાં તિરાડ પડી હતી. તેમની વચ્ચે વાતચીતનો સંબંધ પણ નહોતો. આથી આ બાયોપિકમાં બોરાલને સહભાગી કરાવવું બેધારી તલવાર જેવું હતું. બન્ને ધુરંધરોને હું મનાવી શકી અને બોરાલના હૃદયસ્પર્શી ભાવને ફિલ્મમાં સમાવી શકી. હેમંતકુમાર બાબતે પણ આ જ સ્થિતિ હતી. વરસોથી તેઓ અને દાદા વચ્ચે સંબંધ નહોતો રહ્યો. તેમની વચ્ચેની ગાંઠને હું ઊકેલી શકી અને બન્ને મહારથીઓના એકમેક માટેના પ્રદાન માટેની કદર શબ્દોમાં પ્રાપ્ત કરી શકી. દાદાની પ્રતિભા અને ફિલ્મસંગીતમાં તેમના પ્રદાન વિશે હેમંતકુમારે અર્થપૂર્ણ રીતે જણાવ્યું, સાથોસાથ પોતાના ઘેરા અવાજમાં દાદાનું એક ગીત પણ લલકાર્યું.

પ્રતિષ્ઠિત દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર સ્વીકારતા પંકજ મલિકના ભવ્ય સમારંભને પડદે દર્શાવવામાં આવ્યો ત્યારે પશ્ચાદભૂમાં તેમનું સદાબહાર ગીત 'આઈ બહાર આજ' વગાડવામાં આવ્યું.

આ ફિલ્મ અસાધારણ હતી. પ્રેમ અને પ્રતિબદ્ધતાથી બનાવેલી આ ફિલ્મનું ઐતિહાસિક અને આર્કાઈવલ મૂલ્ય ઘણું છે. એક અતિ રોમાંચક યુગ એમાં જીવંત થયો હતો. કમનસીબે ફિલ્મ સચવાઈ નહીં કે તેની દરકાર કરવામાં ન આવી. આજે દૂરદર્શનના આર્કાઈવમાં એની એકે ફ્રેમનો પત્તો નથી.

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2020)

એ રકમ હું ચૂકવી શકીશ નહીં

- સઈ પરાંજપે

અહીં મારે એ બાબતનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી છે કે 'સાઝ'નું નિર્માણ સહેજે આનંદદાયક અનુભવ નહોતો. વાસ્તવમાં એ એક જ ફિલ્મ એવી છે કે જે બનાવવામાં મને મજા ન આવી, તેમજ એ મારી પ્રિય ફિલ્મોમાંની એક પણ નથી.

'સાઝ'નું નિર્માણ પણ વિવાદાસ્પદ બની રહ્યું. ટી.વી. પર તેનું પ્રસારણ થયું ત્યારે નવેસરથી એની પર વિવાદ ચાલ્યો. ખરેખર તો આને કારણે ટિકિટોના વેચાણમાં વધારો થવો જોઈતો હતો, કેમ કે, પ્રેક્ષકોને વિવાદ બહુ ગમતો હોય છે. હકીકત શું છે એ જોવા-જાણવા પ્રેક્ષકોએ થિયેટર પર ધસારો કરવો જોઈતો હતો. પણ અફસોસ! 'સાઝ'ની નિયતિમાં થિયેટરની રજૂઆત લખાઈ નહોતી.

મારી પૂરેપૂરી ફી મને ન મળી, કે નિર્માણ પેટે મેં ખર્ચેલાં નાણાંની ચૂકવણી કરવામાં ન આવી. નસીબજોગે હું નિયમીતપણે નાણાં ચૂકવતી રહેતી હતી, આથી કેવળ શબાના (આઝમી)ને ચૂકવવાની રકમનો આખરી હપતો જ બાકી રહેલો. હું ગર્વભેર કહી શકું કે ફિલ્મ, થિયેટર અને ટી.વી.ની મારી સુદીર્ઘ કારકિર્દીમાં મેં કોઈ પણનું ચૂકવણું બાકી રાખ્યું નથી. છેતરપિંડી અને ધોખાધડી માટે કુખ્યાત એવા આ ગ્લેમર બિઝનેસમાં આ બાબતે હું બહુ સાવચેત રહી છું. પણ આ અપવાદે એ નિયમ પુરવાર કરવાનો દા'ડો દેખાડ્યો. મેં શબાનાને ફોન કરીને જણાવ્યું, 'આપણું કામ પતી ગયું છે. મારે તને છેલ્લો હપતો ચૂકવવાનો રહે છે.'

"શી ઉતાવળ છે?" શબાનાએ કહ્યું. "તેં ફક્ત આટલા માટે ફોન કરેલો?"

"ના. મારે એ કહેવું હતું કે એ રકમ હું ચૂકવી શકીશ નહીં."

"હેં? સોરી....શું કહ્યું?"

"મેં એ કહેવા ફોન કરેલો કે મારાથી એ વાયદો પૂરો થઈ નહીં શકે."

"પણ...પણ કેમ? શું થયું?"

મેં શબાનાને આખી વાત જણાવી. મેં કહ્યું કે મને મારા પોતાના ખર્ચેલાં નાણાં મળ્યા નથી- મારું મહેનતાણું અને પ્રોડક્શન ખર્ચ બન્ને. શબાનાએ અને મેં બન્નેએ ટીમમેટ્સ તરીકે સાથે મળીને આ ફિલ્મ કરી હતી. આથી મારી ખોટમાં એનો ભાગ હોવો જોઈએ. મારું આવું માનવું હતું. સ્વાભાવિકપણે જ એ મારી સાથે સંમત નહોતી. તેણે દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું, 'જો સઈ, મને ઉતાવળ નથી. તારી પાસે બીજે ક્યાંકથી યા અન્ય પ્રોજેક્ટમાંથી પૈસા આવે ત્યારે ચૂકવજે.'

"મુદ્દો એ નથી." મેં તરત ધ્યાન દોર્યું. "તારું ચૂકવણું કરી શકું એટલા નાણાં મારી પાસે બેન્‍કમાં પડ્યા છે. પણ આપણે આ ચોક્કસ પ્રકલ્પની વાત કરી રહ્યા છીએ, જેમાં આપણે સહિયારા દાખલ થયેલાં. મને પ્રામાણિકપણે લાગે છે કે તારે મને થયેલી ખોટમાં પણ ભાગ રાખવો જોઈએ, જેથી મારા માટે એ થોડી હળવી બની શકે. બસ, આટલી જ વાત છે."

આજે હવે પાછું વળીને જોતાં વિચારું છું કે મારો મુદ્દો યોગ્ય હતો કે નહીં. પણ એ વખતે એ બાબતે હું બહુ મક્કમ હતી. સ્વાભાવિકપણે જ શબાના નારાજ થઈ, પણ એ મુદ્દો ફરી કદી ઊખળ્યો નહીં. અત્યારે પણ અમે મળીએ ત્યારે એ જ પ્રેમ અને ઉષ્માથી મળીએ છીએ. અમે એકમેકને અવગણતા નથી.

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2020)

મેં નક્કી કર્યું કે ફરી કદી મોટાં બેનર પાસે જવું નહીં.

- સઈ પરાંજપે

મારી તલાશ દરમિયાન 'નયા દૌર'ના જાણીતા નિર્માતા બી.આર.ચોપડાને મળવાનું બન્યું. તેમણે મારી સ્ક્રીપ્ટ વાંચવા માટે લીધી અને મને ઘેર આમંત્રી. જુહુ તારા રોડ પર તેમનો આલીશાન બંંગલો આવેલો છે. તેના વિશાળ પ્રાંગણમાં હું પ્રવેશી ત્યારે મને ભાગ્યે જ અંદાજ હતો કે ભવિષ્યમાં અહીં મારે વારંવાર આવવાનું થશે. ઘણા, ઘણા સમય પછી મારી પોતાની ફિલ્મના કામ માટે બંગલાના પાછળના ભાગમાં આવેલા સાઉન્‍ડ સ્ટુડિયોમાં હું આવતી થયેલી. ચોપડાને ઘેર બહુ ઉષ્માસભર પંજાબી મહેમાનગતિ માણી, અને એ મહાન વ્યક્તિ સાથે મારે બહુ દિલથી વાતો થઈ. તેમના મત મુજબ, આ કથા બહુ સશક્ત, પણ પ્રાસંગિક હોવાથી ફિલ્મ માટે સુયોગ્ય નહોતી. તેઓ ખરેખર શું કહેવા માગે છે એ હું સમજી શકી નહીં, અને ખરું કહું તો આજે પણ 'પ્રાસંગિક' એટલે શું એ સમજતી નથી. પણ મને એ શબ્દ બરાબર યાદ રહી ગયો છે.

થોડાં વરસો પછી અમે તાશ્કંદ ફિલ્મ ફેસ્ટીવલમાં મળ્યાં. 'સ્પર્શ' જોઈને તેઓ થિયેટર હોલમાંથી બહાર નીકળી રહ્યા હતા. તેમણે મને ઉષ્માથી અભિનંદન આપતાં કહ્યું, 'તમે મને ખોટો ઠેરવ્યો. બહુ સુંદર ફિલ્મ છે. બ્રેવો!'

હું તારાચંદ બડજાત્યાને પણ મળેલી. 'સ્વચ્છ પારિવારિક' ફિલ્મો બનાવવાનું ગૌરવ લેતી નિર્માણસંસ્થા રાજશ્રી પ્રોડક્શન્સના તેઓ પિતામહ. આગોતરો સમય લઈને હું તેમને તેમની ઓફિસે મળવા ગયેલી. મારા હાથમાં દળદાર સ્ક્રિપ્ટ જોઈને તેમણે સલૂકાઈથી મને કથા વાંચી સંભળાવાને બદલે કહેવા જણાવ્યું. મેં હા પાડી. પણ ત્રણ જ મિનીટમાં મને ખ્યાલ આવી ગયો કે તેમનું ધ્યાન આમાં નથી. એટલે હું અટકી ગઈ. તેમણે મને કહ્યું કે તેઓ મેલોડ્રામા પ્રકારની કથા વધુ પસંદ કરે છે. તેમણે લાક્ષણિક રાજશ્રી ફિલ્મની કથા મને સંભળાવી. 'અગાઉ હજારો વાર જોયેલી' હોય એવી, તદ્દન ધારી શકાય એવી વાર્તા હતી. પણ તેમણે બહુ ઉત્સાહથી સંભળાવી એટલે ખુરશીમાં આઘાપાછા થતાં થતાં મેં એ સાંભળી. વાર્તા પૂરી થઈ એટલે એ કહે, 'તમારે અમારી આ લેટેસ્ટ ફિલ્મ જોવી જ જોઈએ.' તેમના પેસેજમાં આવેલા પ્રોજેક્શન રૂમમાં ખાસ મારા માટે ફિલ્મ ચલાવવા તેમણે પ્રોજેક્શનિસ્ટને કહ્યું. એ ફિલ્મ હતી 'દુલ્હન વોહી જો પિયા મન ભાયે'. એ ફિલ્મ સુપરહીટ થયેલી. ફિલ્મ પતી એટલે હું ત્યાંથી છટકી, અને નક્કી કર્યું કે ફરી કદી મોટાં બેનર પાસે જવું નહીં.

અમારી ફિલ્મના હજી સુધી કોઈ લેવાલ નહોતા, એટલે મેં પ્રચંડ આશાવાદ સાથે બીજી તૈયારીઓ કરવા માંડી. અચાનક કશું થાય તો તૈયાર રહેવું સારું. મણિ કૌલની ફિલ્મ 'દુવિધા' માટે પ્રશંસા પ્રાપ્ત કરનાર સિનેમેટોગ્રાફર નવરોઝ કોન્‍ટ્રાક્ટરે અમારી ફિલ્મના સિનેમેટોગ્રાફર બનવા સંમતિ આપી. પૂણેના આર્કિટેક્ટ જયુ પટવર્ધને આર્ટ ડિરેક્ટર બનવાનું સ્વીકાર્યું. હવે અમે આ સાહસનું નામ નક્કી કર્યું- 'સ્પર્શ (ધ ટચ).' શોર્ટ, સ્વીટ અને સચોટ.

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2020)

ત્યાં કાગડો અને અહીં કોયલ

- સઈ પરાંજપે

એક સરસ બનાવ મને યાદ આવે છે. નેહા (દિપ્તી નવલ) સાથે ઓમી (રાકેશ બેદી)ની મુલાકાતના વાસ્તવિક અને કાલ્પનિક વર્ણનવાળાં દૃશ્ય પર અમે કામ કરી રહ્યા હતાં. 'વાસ્તવિક' મુલાકાત દરમિયાન નેહા ઓમીને પ્લમ્બરનો માણસ ધારીને બેસિનનો નળ રીપેર કરવા જણાવે છે. ચૂપચાપ બહાર નીકળી જઈને ઓમી સમય પસાર કરવા માટે એક મ્યુનિસિપલ પાર્કમાં જઈને બેસે છે. જ્યારે મિત્રો સમક્ષ વર્ણવેલા કાલ્પનિક દૃશ્યમાં તે કોઈ પરીકથા જેવા માહોલમાં બતાવાયો છે. મંગેશજી (દેસાઈ, સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટ)એ ફિલ્મને અધવચ્ચે અટકાવી દીધી અને કહ્યું, 'સઈ બાઈ, આપણે એવું કરીએ તો? મ્યુનિસિપલ પાર્કવાળા દૃશ્યમાં વાસ્તવિક વર્ણન વખતે કાગડાના 'કા...કા'ની સાઉન્ડટ્રેક મૂકીએ અને 'ડ્રીમ વર્ઝન'માં કોયલના ટહુકા મૂકીએ તો?' શું કહેવું છે?' મારે શું કહેવાનું હોય! હું આશ્ચર્ય અને અહોભાવથી દિગ્મૂઢ બની ગઈ. કેટલો અદ્‍ભુત વિચાર! કાગડાનું કર્કશ 'કાઉં કાઉં' અને કોયલના મધુર ટહુકાએ બન્ને દૃશ્યમાં મૂલ્યવૃદ્ધિ કરી. પરિણામ જોઈને અમે રોમાંચિત થઈ ગયાં. એ પછી મંગેશજીએ મારી સામે જોયું અને રમૂજમાં બોલ્યા, 'આ બધું કરવામાં અમને સહેજ મુશ્કેલી પડી. પણ કોઈ એની નોંધ લેશે કે એની તરફ કોઈનું ધ્યાન જશે કે કેમ એ સવાલ છે. જે હોય એ, આપણે બન્નેને આનંદ થયો ને! સર્જકતાની એ જ તો મઝા છે.'

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.

(Published by: HarperCollins India, 2020)

(નોંધ: 'ચશ્મે બદ્દૂર'નું આ દૃશ્ય આ ક્લિપમાં જોઈ શકાશે. ક્લિપ એ જ દૃશ્યથી આરંભાશે અને 19.00 સુધી જોવાથી બન્ને દૃશ્યો અને મંગેશ દેસાઈની કમાલ 'જોઈ' શકાશે.)

અન્યના કામની પ્રશંસા પીઠ પાછળ કરવી દુર્લભ છે

- સઈ પરાંજપે

'ચશ્મે બદ્દૂર'ની લગભગ સમાંતરે જ રણધીર કપૂરની 'બીવી ઓ બીવી'નું નિર્માણ આર.કે.બેનર તળે થઈ રહ્યું હતું. આથી ડબિંગ, સાઉન્ડ ઈફેક્ટ્સના રેકોર્ડિંગ અને રિમિક્સિંગ બાબતે બન્ને ફિલ્મો વચ્ચે જાણે કે હોડ લાગેલી. અમારું શેડ્યુલ ચસોચસ રહેતું, આથી એક પક્ષ પોતાનું કામ પતાવે ત્યાં સુધી બીજા પક્ષે રાહ જોવી પડતી.

રાહ જોનારી ટીમ કન્ટ્રોલ રૂમમાં આવેલી કાચની પેનલમાંથી બીજી ફિલ્મ જોઈ શકતી. 'બીવી ઓ બીવી' અમારા કરતાં ત્રણ દિવસ વહેલી સંપન્ન થઈ અને યોગ્ય સમયે સેન્સર બોર્ડને મોકલવામાં આવી. એ ટીમમાંથી કોઈકે એ ફિલ્મ ગજબનાક કોમેડી હોવાનું પ્રશંસાના સૂરે કહ્યું ત્યારે રણધીર કપૂરે કહેલું: 'ચશ્મે બદ્દૂર' ની સરખામણીએ આ કંઈ ન કહેવાય. અસલ કોમેડી તો એ છે.' મારી ફિલ્મ સેન્‍સરમાં ગઈ ત્યારે મને આમ જણાવાયેલું. ફિલ્મનો આ સૌથી પહેલો પ્રતિભાવ અને મંજૂરીની મહોર કહી શકાય. ફિલ્મ જગતમાં કોઈ અન્યના કામની પ્રશંસા પીઠ પાછળ કરવી દુર્લભ છે. રણધીર કપૂરનો એ ઉદાર પ્રતિભાવ મને હજી યાદ રહી ગયો છે.

'ચશ્મે બદ્દૂર'ની રજૂઆત તારદેવ ખાતે આવેલા જમુના થિયેટરમાં કરવામાં આવી. એ થિયેટર હવે નથી રહ્યું. શરૂઆતના પાંચેક દિવસ થિયેટર લગભગ ખાલી જેવું રહેલું, પણ એ પછી અચાનક તેણે હરણફાળ ભરી અને એ પછી કદી અટકી નહીં. હાઉસફૂલનાં પાટિયાં કાયમ ઝૂલતાં રહેતાં. પ્રસાર માધ્યમોએ પણ માન્યામાં ન આવે એ રીતે તેની પર વરસી પડ્યાં. એક વાર મેં ગુલ (આનંદ, નિર્માતા)ને આ ફિલ્મ કોઈક ચોક્કસ સિનેમા હોલમાં રજૂ કરવાની સલાહ આપી. તેણે ગંભીરતાથી કહ્યું, 'જુઓ, મેં તમને શૂટિંગ દરમિયાન કદી એમ કહ્યું કે આ શોટ અમુક રીતે લેવો, કે કેમેરાને આ રીતે ગોઠવો?'તો પછી મારા ક્ષેત્રમાં તમે મને કેમ સલાહ આપો છો?'

'ચશ્મે બદ્દૂર' સંપૂર્ણપણે હીટ ફિલ્મ પુરવાર થઈ અને એ પણ વિવિધ વયજૂથના દર્શકોમાં. (ગુલને એની ક્રેડિટ મળી?) તાજગીસભર ફિલ્મ તરીકે તેની સરાહના કરવામાં આવી અને જોતજોતાંમાં તેને એક 'કલ્ટ' ફિલ્મનો દરજ્જ્જો પ્રાપ્ત થઈ ગયો. અલબત્ત, એને ક્યાંય એક તો શું, અડધો એવોર્ડ પણ પ્રાપ્ત ન થયો. (કોમેડી માટે એવોર્ડ? કદી સાંભળ્યો ખરો?)

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2020)