દો દિન કે લિયે 'કોઈ' ઈકરાર કર લે....સચ્ચા હી સહી

ગાંધીનગરની સરકારી વિનયન કોલેજમાં 21-8-26ને શનિવારની સવારે એક વિશિષ્ટ કાર્યશાળા યોજાઈ. આ કોલેજના ગુજરાતીના પ્રાધ્યાપક મહેશભાઈ અને અંગ્રેજીનાં હેતલબહેન દવે સાથે મૂળ વાત શરૂ થયેલી વક્તવ્ય માટેના નિમંત્રણથી, પણ વિદ્યાર્થીઓને વક્તવ્યના મૂઢ મારથી અધમૂઆ શું કામ કરવા? એમ વિચારીને અમે સૌએ ભેગા મળીને એવું કંઈક આયોજન વિચાર્યું કે જેમાં તેમની સાથે વાત અને વિચારવિમર્શ કરી શકાય. એ ચર્ચાની ફલશ્રુતિ એટલે આ કાર્યશાળા. મહેશભાઈએ આ વિષયની વાત થતાં જ એનું શિર્ષક આપી દીધું: "જીવનકથા લેખન: સ્વરૂપ, કાર્યપદ્ધતિ અને વ્યાવસાયિક તકો." સમય ફાળવાયો ત્રણેક કલાકનો. આમ તો, આટલો સમય ઓછો પડે, પણ વિદ્યાર્થીઓને આટલા સમયમાં આ ક્ષેત્ર વિશે જાણકારી મળે અને તેમના મનમાં જે સવાલો જાગે એના જવાબ આપી શકાય એટલા માટે આ સમયમર્યાદા નક્કી કરી. રસ ધરાવતા, વિવિધ કોલેજોના બત્રીસેક વિદ્યાર્થીઓ આમાં ઊપસ્થિત રહેવાના હતા. મારું એક સૂચન એવું હતું કે સ્થળ એવું પસંદ કરવું કે જ્યાં વર્તુળાકારે બેસી શકાય. એટલે કોલેજની લોનમાં જ એ ગોઠવાયું. અને મોરના ટહુકાના પાર્શ્વસંગીતની સમાંતરે આ કાર્યશાળા આરંભાઈ.

લગ્નવિધિમાં આમંત્રિતો માટે જેમ ભોજન મુખ્ય લક્ષ્ય હોય છે, છતાં અન્ય યંત્રવત વિધિઓમાં તેમણે હાજરી આપવી પડતી હોય છે. એ જ રીતે આ કાર્યશાળામાં મુખ્ય લક્ષ્ય સંવાદનું હોવા છતાં અમુક ઔપચારિકતાઓ નિભાવવાની હોય છે. એ ક્રમમાં પ્રાચાર્ય અમીતભાઈ સુતરીયા, સંયોજક ભદ્રેશભાઈ બ્રહ્મભટ્ટ તેમજ વિભાગધ્યક્ષ રમેશભાઈ દ્વારા ઔપચારિક વિધિ પછી વાતનો આરંભ થયો.

તમામ વિદ્યાર્થીઓ આર્ટ્સના હોવાથી ભાષાની બારીકીઓની વાત પણ એમના સુધી યોગ્ય રીતે પહોંચતી હતી. સાથોસાથ તેમના મનમાં જે પણ સવાલો થાય એ તેઓ પૂછતા જતા. આમ, ધીમે ધીમે રસ જામતો ગયો. વચ્ચે બ્રેક લીધો ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે દોઢ કલાક વીતી ગયો છે.

બ્રેક પછી નવેસરથી વાતો ચાલુ થઈ. કેવા કેવા સવાલ ઊભા થાય, કેવા નાના પડકાર આવે, જે ત્યારે બહુ મોટા લાગે, મુશ્કેલીઓ, આગ્રહ અને દુરાગ્રહ કેવા કેવા થાય- આ બધી વાતો કહેવાતી ગઈ. આમાં મજા એ હતી કે મેં જ્યારે રજનીકુમાર પંડ્યા સાથે જીવનકથાલેખનનું કામ શરૂ કર્યું ત્યારે તેમની એક કાર્યપદ્ધતિ હતી. એ પછી અમે એમાં જરૂર મુજબ ફેરફાર કરતા ગયા. એટલે કોઈ તૈયાર, સેટ કરાયેલી થિયરીને બદલે અમે અમારી કાર્યપદ્ધતિમાંથી 'થિયરી ' (જો એમ કહેવાય તો) નિપજાવી હતી. એટલે વિદ્યાર્થીઓ કશો પણ સવાલ પૂછે તો એના જવાબમાં કોઈ ને કોઈ ઉદાહરણ લગભગ હોય જ. આને લીધે વાત વધુ સારી રીતે એમને સમજાતી. જીવનકથા લેખનની વિવિધ કાર્યપદ્ધતિઓ તો ખરી જ, સાથોસાથ એનો વ્યાવસાયિક દૃષ્ટિકોણ શો હોઈ શકે એની પણ વાત ઉદાહરણો સાથે થતી ગઈ.

હેતલબહેન દ્વારા 'ઔપચારિક' સ્વાગત

આમ તો મારો મુખ્ય કાર્યક્રમ વિદ્યાર્થીઓ સાથેની વાતચીતનો હતો, પણ પાછળ શ્રોતારૂપે બેઠેલા પ્રાધ્યપકમિત્રોને અનેક સવાલો થતા હતા. એટલે વિદ્યાર્થીઓના સવાલજવાબ પછી તેમણે પણ ઘણા સવાલ કર્યા, અને એના જવાબ આપવાના મેં પ્રયત્ન કર્યા.

હિન્દીના શ્રી મિરઝાસાહેબે વિસ્તારથી પ્રતિભાવ- કમ- પૂછપરછ કર્યાં. છેલ્લે શ્રી રતિલાલે આભારવિધિ કરીને કાર્યક્રમ સંપન્ન કર્યો. તેનો વધુ અનૌપચારિક દૌર એ પછી બગીચામાં જ આયોજિત ભોજન દરમિયાન ચાલ્યો.

છેલ્લે હું અમે નીકળતા હતા ત્યારે વિભાગાધ્યક્ષ રમેશભાઈ એક વિદ્યાર્થી સાથે કશીક વાત કરી રહ્યા હતા. એ વિદ્યાર્થીએ મને કંઈક પૂછવું હતું એમ કહીને તેમણે મને બોલાવ્યો. એમના હાથમાં એક નોટબુક હતી. એ નોટબુકમાં પેલા વિદ્યાર્થીએ આ બેઠક દરમિયાન ટપકાવેલી નોંધ હતી અને અમુક સવાલ. મને ઘડીભર થયું કે જે પૂછવું હોય એ વિદ્યાર્થી પૂછે ને? એમાં રમેશભાઈએ વચ્ચે રહેવાની ક્યાં જરૂર? પણ જરૂર હતી એ મને તરત જ સમજાઈ ગયું. એ વિદ્યાર્થીને વાચાની તકલીફ હતી. શ્રવણ એકદમ બરાબર હતું. આ કાર્યશાળાની ફળશ્રુતિરૂપે તેને એ પૂછવું હતું કે પોતાને વાચાની આવી મુશ્કેલી છે, તો પોતે જીવનકથાલેખન (વ્યવસાયલેખે) કરી શકે કે કેમ? તેની સાથે જરૂરી વાત કરી અને એ ચોક્કસ જ કરી શકે અને એના માટે અમુક કાર્યપદ્ધતિ અપનાવી શકાય એમ જણાવ્યું. આ વિદ્યાર્થીનો ઉત્સાહ મારા મનમાં અંકિત થઈ ગયો. મારે તો એને કહેવું હતું કે ભાઈ, કેવા કેવા લોકો, પોતાને એ ફાવે છે કે નહીં એ જોયાજાણ્યા વિના જીવનકથાઓ લખવાનું કામ લઈ લે છે. એ જો કરી લેતા હોય તો તારા જેવા જિજ્ઞાસુ અને મહેનતુ વિદ્યાર્થી કેમ ન કરી શકે? પણ એ સંવાદ મનોમન જ રાખીને અમે નીકળ્યા.

વિદ્યાર્થીઓ સાથે સંવાદ દરમિયાન

આ આખા ઉપક્રમમાં કામિની મારી સાથે જ હતી. તો મિત્ર યોગેન્દુભાઈ ચૌહાણ ખાસ હાજરી આપવા અને મળવા આવેલા. તેઓ શરૂઆતથી લઈને છેક સુધી બેઠા હતા, એટલું જ નહીં, કાર્યક્રમ પછી ચંદુભાઈ મહેરિયાના ઘર સુધી મૂકવા આવવાની માર્ગદર્શકની ફરજ પણ બજાવી. ચંદુભાઈ સાથે અલકમલકની વાતો કરીને સાંજે અમે પાછા આવવા નીકળ્યા.

કાર્યશાળા દરમિયાન

આવી કાર્યશાળા અને વિદ્યાર્થીઓ સાથેના સંવાદ પછી આંતરિક રીતે વધુ ને વધુ સમૃદ્ધ થવાતું હોય છે એવી અનુભૂતિ વધુ એક વાર થઈ.

આવી કાર્યશાળાઓ વ્યાવસાયિક તેમજ બિનવ્યાવસાયિક ધોરણે વધુ ને વધુ યોજવાની નેમ છે, કેમ કે, જે રીતે જીવનકથાલેખનમાં 'ભેલાણ' થઈ રહ્યું છે એ જોતાં એમ લાગે છે કે આ ક્ષેત્રે કમ સે કમ, અમુક કાર્યપદ્ધતિ અપનાવી શકાય તો બીજું તો ઠીક, એક વાંચનક્ષમ જીવનકથા તો મળે.

(તસવીર સૌજન્ય: ડૉ. મહેશકુમાર)

રમૂજની પહેલી શરત એટલે જાત પર હસતાં શીખવું

ઊનાળુ વેકેશન દરમિયાન અમદાવાદના એ.એમ.એ. (અમદાવાદ મેનેજમેન્‍ટ એસોસિયેશન) દ્વારા બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જે AMAzing Summer Camp તરીકે ઓળખાવાય છે. આ વર્ષે અહીં મારે બે વર્કશોપ કરવાની હતી. એક તો પેપર કોલાજની અને બીજી કાર્ટૂન સ્કેચની એટલે કે કાર્ટૂન દોરતાં શીખવવાની.

કોલાજની વર્કશોપનું ત્રણ કલાકનું એક દિવસીય સેશન હતું, જ્યારે કાર્ટૂનની વર્કશોપનાં ત્રણ ત્રણ કલાકનાં કુલ બે સેશન, 16 અને 17 મે, એમ બે દિવસમાં હતાં. આમાં એકવીસ જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ નામ નોંધાવ્યા હતાં. આ વર્કશોપમાંં વયમર્યાદા 14થી 22 વર્ષની રખાયેલી હોવાથી એવા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ આવેલા કે જેમને દોરવામાં રસ હોય.

બપોરના ત્રણ વાગ્યાનો સમય હતો. એકમેકના પરિચયથી આરંભ કર્યા પછી પહેલા દિવસે મોટા ભાગનો સમય કાર્ટૂન વિશેની ગેરસમજણ દૂર કરવામાં અને સમજણ સ્પષ્ટ કરવામાં ગયો. સાથે સાથે વિદ્યાર્થીઓ પણ તરત જ સવાલ પૂછે એમ રાખેલું. આને કારણે બહુ મજા આવી. મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓએ ચર્ચામાં ભાગ લીધો. એ પછી પાંચેક વિષય પસંદ કરીને વિદ્યાર્થીઓને એમાંથી કોઈ પણ વિષય પર કાર્ટૂન દોરવા કહેવાયું. દોરેલાં કાર્ટૂન એક સાથે મૂકાતાં અને પોતે દોરેલા કાર્ટૂન વિશે વિદ્યાર્થી વાત કરતા. એ દિવસે સૌને ગૃહકાર્ય લેખે પોતાનું યા પોતાના કોઈ પરિવારજનનું કેરિકેચર દોરવાનું સોંપાયું.

કાર્ટૂન દોરવામાં રત વિદ્યાર્થીઓ

બીજા દિવસે કાર્ટૂન દોરવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ વિશે વાત થઈ. આમ તો એવી કશી નિર્ધારીત પદ્ધતિ નથી, છતાં શરૂઆત માટે ઊપયોગી થઈ પડે એ માટે એ જરૂરી હતું. બીજા દિવસના સેશનમાં 'નિરીક્ષણ' પર વધુ ભાર મૂકાયો અને એના વિશે ચર્ચા થઈ. કોઈ એક સ્થળ લઈને એમાં શી શી વસ્તુઓ હોય છે એ વિશે દરેક વિદ્યાર્થી એક એક વાત કરે. જેમ કે, ડૉક્ટરની ઓ.પી.ડી. દરેક વિદ્યાર્થીએ એવાં એવાં નિરીક્ષણો રજૂ કર્યાં કે નવાઈ લાગે. એ જ રીતે લગ્નપ્રસંગમાં ચાંલ્લો લખવાનું ટેબલ. આવાં બે-ચાર સ્થળો પરનાં નિરીક્ષણ વિશે વાત થયા પછી એમાં રમૂજ શી રીતે ભેળવી શકાય એની વાત થઈ. દરમિયાન બ્રેક પડ્યો, જેમાં સૌએ નીચેના માળે આવેલા એક ખંડમાં શરબત પીવા જવાનું હતું. આથી નીચે જતાં પહેલાં સૌને એ ખંડનું નિરીક્ષણ કરવાની સૂચના આપી.

શરબતવાળા રૂમનું નિરીક્ષણ બોર્ડ પર ચીતરાઈ રહ્યું છે

શરબતવાળા રૂમમાં આટલી આટલી વસ્તુઓ આ રીતે હતી

પાછા આવ્યા પછી એક પછી એક વિદ્યાર્થીઓ એ નિરીક્ષણ રજૂ કરવા લાગ્યા. અમુકે એ બોર્ડ પર ચીતરી બતાવ્યું. એ પછી એવી સ્થિતિમાં રમૂજ શી રીતે પેદા થાય એની વાત દરેક વિદ્યાર્થીઓએ આગવી રીતે કરી. છેલ્લે દરેકે એક કાર્ટૂન યા કેરિકેચર દોરવાનું હતું. સૌએ દોરેલાં કાર્ટૂનને એક સાથે મૂકીને એ.એમ.એ.ના પાર્થ ત્રિવેદી સહિત બીજા મિત્રોને એ જોવા માટે નિમંત્ર્યા. આ વખતે પણ દરેક વિદ્યાર્થીએ પોતે દોરેલા કાર્ટૂન વિશે વાત કરી.

પોતે કરી લાવેલું ગૃહકાર્ય દેખાડીને
એના વિશે થઈ રહેલી વાત

ત્રણ કલાક ક્યાં વીતી ગયા એનો ખ્યાલ પણ ન રહ્યો. છેલ્લે સૌએ સમૂહ તસવીર ખેંચાવી અને છૂટા પડ્યા.

સેશન પૂરું થયા પછી થઈ રહેલી અનૌપચારિક વાતચીત

વિદ્યાર્થીઓ સાથે સર્જનાત્મક રીતે સંવાદ સાધવાના આ પ્રયાસમાં મજા બહુ આવી, એમ મને પણ શીખવા મળ્યું.

કાગળ ફાડીને કલાકૃતિ

શનિવારને 16 મેના રોજ સવારના સાડા નવથી સાડા બાર દરમિયાન એ.એમ.એ; અમદાવાદ ખાતે 'કોલાજ મેકિંગ'ની વર્કશોપ યોજાઈ ગઈ. ઊનાળુ વેકેશન દરમિયાન એ.એમ.એ. દ્વારા 'અમેઝિંગ કાર્નિવ, 2026' અંતર્ગત આ આયોજન કરાયેલું. ગયા વરસે ઊનાળામાં પણ આ આયોજન હતું, પણ મારો પ્રવાસનો કાર્યક્રમ ગોઠવાયો હોવાથી એ શક્ય નહોતું બન્યું. આ વર્કશોપમાં ભાગ લેનારાની વયમર્યાદા આઠથી ચૌદ વર્ષની રાખવામાં આવેલી. વિવિધ વયજૂથનાં નવ બાળકોએ નામ નોંધાવેલાં.

એ.એમ.એ.માં આવી પ્રવૃત્તિઓને ધ્યાનમાં રાખીને અલાયદો 'એક્ટિવિટી રૂમ'જ બનાવવામાં આવેલો. ઊપરાંત સૌ સહભાગીઓ માટે એક કીટ પણ રખાયેલી.

બાળકો માટે આ માધ્યમ સાવ નવું હોવાથી પહેલાં તેના વિશે પરિચય આપ્યો. મારી બનાવેલી કેટલીક કૃતિઓ ઊપરાંત મારાં બે પુસ્તકોનાં ટાઈટલ પણ પેપર કોલાજથી બનાવેલાં એ બતાવ્યાં. તેની વિશેષતા શી છે, અને મર્યાદા કઈ, એમ તે 'ક્રાફ્ટ' (કૌશલ્ય) જેવું લાગતું હોવા છતાં એવું કેમ નથી એની વાત થઈ. 'કોલાજ' અને 'મોન્‍ટાજ' વચ્ચે શો ફરક છે એની ચર્ચા થઈ. માત્ર ત્રણ કલાકની અવધિ હોવાથી પંદરેક મિનીટમાં આ બધું પતાવ્યું. એકમેકનો પરિચય પણ મેળવ્યો. એ પછી કામ શરૂ કર્યું.

પેપર કોલાજ વિશે પ્રાથમિક વાતચીત

પેપર કોલાજના સ્વરૂપનો પરિચય

પોતપોતાની સમજણ મુજબ સૌ કૃતિ તૈયાર કરી રહ્યા હતા. વચ્ચે વચ્ચે 'આમ કરી શકાય?', 'આવું કરું તો ચાલે?' જેવા સવાલો પણ તેઓ પૂછતા.

હું પણ સૌની સાથે જ કામ કરતો હતો. એમ મારી સાથે આવેલાં ઈશાન અને કામિની પણ પોતાનું કામ કરતાં હતાં.

પોતાની કૃતિ વિશે વાત કરતા સહભાગીઓ

દોઢેક કલાક પછી નાના બ્રેક દરમિયાન સૌની સાથે થોડી વાતો થઈ. ધીમે ધીમે મોટા ભાગના બાળકોએ પોતાની કૃતિ પૂરી કરી. ત્રીજા/ચોથા ધોરણથી લઈને દસમા સુધીનાં બાળકો હતાં. સૌની કૃતિઓ પૂરી થાય એ પછી તેને એક જગ્યાએ મૂકવાની હતી, જેથી સૌ એકમેકનું કામ જોઈ શકે. સૌની કૃતિઓ ગોઠવાઈ ગઈ એટલે એ.એમ.એ.ના પાર્થ ત્રિવેદી અને તેમના કેટલાક સહકર્મીઓને અમે એ જોવા માટે આમંત્રણ આપ્યું. ઊપક્રમ એવો રાખ્યો કે દરેક જણ પોતાની કૃતિ બતાવે અને એના વિશે વાત કરે. આમાં બહુ મજા આવી.

પોતાના સર્જન પાછળનો વિચાર દર્શાવતા સહભાગીઓ

પોતપોતાની કૃતિઓ સાથે સમગ્ર ટીમ

અગાઉ એક વાર મેં પેપર કોલાજનો વર્ગ લીધેલો, પણ આવી વર્કશોપનો અનુભવ મારા માટે પણ પહેલો હતો, જે બહુ યાદગાર બની રહ્યો. વિદ્યાર્થીઓ સાથે આ બહાને સંવાદ સધાય અને તેમના મનોજગતમાં ડોકિયું કરવા મળે, જે આપણું પણ ઘડતર કરતું રહે છે, એમ અનુભવાતું રહ્યું છે. સમગ્ર ઊપક્રમ દરમિયાન એ.એમ.એ.નું આયોજન સુચારુ ઢબે હોવાથી એની એક જુદી મજા હોય છે. 

કાગળને લાડ લડાવવાની કળા એટલે પેપર કોલાજ

શાળામાં મોટા ભાગના લોકોએ રંગીન કાગળને વાળીને, કાતર વડે કાપીને ભાતચિત્ર તૈયાર કરીને નોટબુકમાં કે ચિત્રપોથીમાં ચોંટાડ્યું હશે. એ બહુ સુંદર દેખાય, પણ ચાહે તો દરેક જણ એને એક સરખું બનાવી શકે. આને કૌશલ્ય એટલે કે ક્રાફ્ટ કહેવાય. પણ રંગીન કે શ્વેત-શ્યામ કાગળના ટુકડાને હાથ વડે યા કાતર વડે કાતરી કાતરીને તેને ચોંટાડવામાં આવે અને જે સંયોજન તૈયાર થાય એ ખરા અર્થમાં અનન્ય હોય. બનાવનાર ચાહે તો પણ અદ્દલ એકના જેવી બીજી ન બને. આથી એને કળા એટલે કે આર્ટ કહેવાય. ઘણા સુજ્ઞ લોકો પણ પેપર કોલાજને પેપર ક્રાફ્ટ સમજવાની ભૂલ કરી બેસે છે.

પેપર કોલાજ બનાવતાં પહેલાં કાગળ પર જે તે સંયોજનનો સ્કેચ દોરવો જરૂરી છે. એ પછી વિવિધ રંગીન કાગળો મળે એ મુજબ ચોંટાડતા જવાથી ધીમે ધીમે કરતાં એ એક સંપૂર્ણ સંયોજન બને છે.

પેપર કોલાજ કોઈ પણ સાઈઝનું બનાવી શકાય. નાનકડા ગ્રીટીંગ કાર્ડથી લઈને ઈમ્પિરીયલ સાઈઝ સુધીના કાગળ પર. પણ એ કેટલા સમયમાં પૂરું થશે એ કહેવાય નહીં, કેમ કે, ઈચ્છિત રંગના કાગળ ન મળે તો કામ આગળ ન ચાલે. એટલે કે રંગીન કાગળ એની મુખ્ય સામગ્રી ગણાય. સાવ સપાટ રંગના કાઈટ પેપર કે માર્બલ પેપર અનેક રંગોમાં મળે છે ખરા, પણ એમાં રંગછટાઓ ન હોવાથી એનો ઊપયોગ મર્યાદિત બની રહે છે. આથી મોટા ભાગના કલાકારો રંગીન મેગેઝીનના કાગળોનો ઊપયોગ કરે છે. અમૃતલાલ વેગડ તો લખાણ ધરાવતા રંગીન કાગળનો ઊપયોગ કરતા હતા.

કંકોતરીના કાગળનો
એક પેપર કોલાજ

ફાઈન આર્ટ્સ કોલેજ સાથેના મારા એક વર્ષના ટૂંકા સંબંધ દરમિયાન મને આ માધ્યમનો પરિચય થયો, પણ એમાં ખરું ખેડાણ મેં કોલેજ છોડ્યા પછી શરૂ કર્યું. એ સમયે 'ઈન્‍ડિયન એરલાઈ‍ન્સ'ના ઈન ફ્લાઈટ મેગેઝીન 'સ્વાગત'ના જૂના અંકો હું થોકબંધ ખરીદતો. અન્ય રંગીન, ગ્લોસી કાગળ ધરાવતા મેગેઝીન પણ ખરીદતો, છતાં એમાં 'સ્વાગત' જેવી મઝા નહોતી. હું મોટે ભાગે લખાણ વિનાના કાગળ પસંદ કરતો, તેને કારણે મુશ્કેલી બહુ પડતી, પણ એની મઝાય અલગ હતી. કાગળને ફાડવા માટે કાં કાતરનો ઊપયોગ થઈ શકે, યા મુક્ત રીતે કાપી શકાય, કે બન્ને રીત પ્રયોજી શકાય.

જોધપુરના મહેરાનગઢના એક હિસ્સાનો પેપર કોલાજ

જોધપુરના મહેરાનગઢના દૃશ્યનો પેપર કોલાજ
(આ ફ્રેમ કરેલો હોવાથી તસવીરમાં રંગ બરાબર દેખાતા નથી,
પણ ખ્યાલ આવી જશે.)

જોધપુરના મહેરાનગઢના એક હિસ્સાનો પેપર કોલાજ

બહાર ફરવા જવાનું થાય ત્યારે ઓછા સમયમાં દોરેલા સ્કેચ પછી કોલાજ માટે બહુ કામ આવતા. હવે તો ફોટો લઈ લેવાની સુવિધા સુલભ છે. ઘણા કલાકારો પેપર કોલાજનો ઉપયોગ મિક્સ મિડીયામાં કરે છે, એટલે કે પેપર કોલાજની સાથોસાથ તેઓ જળરંગો કે એવા અન્ય માધ્યમના રંગો પ્રયોજે છે. મેં નક્કી કરેલું કે મારે શુદ્ધ પેપર કોલાજ જ બનાવવા. એમાં પેન (કે બ્રશ)નો ઊપયોગ માત્ર ને માત્ર મારી સહી કરવા પૂરતો જ કરવાનો.

લેખનક્ષેત્રે કારકિર્દી વિકસી એટલે સ્વાભાવિક ક્રમમાં પેપર કોલાજ માટે સમય ફાળવવો મુશ્કેલ બનતો ગયો. વિવિધ રંગછટાઓવાળા કાગળ મેં કોથળો ભરીને એકઠા કરી રાખેલા. આખરે એક દિવસ ભારે હૈયે એ કોથળો કાઢી નાખ્યો. એમ વિચારીને કે, જ્યારે પેપર કોલાજનું કામ ફરી શરૂ કરીશું ત્યારે નવેસરથી કાગળો 'વસાવીશું'.

દીવના કિલ્લાના પ્રવેશદ્વારનો પેપર કોલાજ

પેપર કોલાજ બંધ થયા, પણ સ્કેચિંગ/ડ્રોઈંગ ચાલુ રહ્યું. પેપર કોલાજ માટેનું આકર્ષણ ઓસર્યું નહીં. છાપાંમાં આવતાં વિવિધ જાહેરખબરનાં ફરફરિયાંમાં મને કોલાજ માટેની સામગ્રી દેખાતી. મેં નવેસરથી એ સંઘરવા માંડ્યાં. આ કળા વિશે વાત કરીને કોઈને સમજાવવું મુશ્કેલ હતું, અને એના નમૂના સાથે લઈને ફરાય નહીં. આમ છતાં, રસ ધરાવનારને એ હું બતાવતો. ઘણી વાર મને થતું કે કળાના આ માધ્યમનો પ્રસાર થાય તો કેટલું સારું! કેમ કે, એનાથી કળાદૃષ્ટિ તો વિકસે જ છે, સાથોસાથ એકાગ્રતા, ખંત, ધીરજ જેવા ગુણો આપોઆપ જ વિકસે છે. અને આ બધું કશાય ઘોંઘાટ વિના, શાંત ગતિએ થાય છે.

'અમદાવાદ મેનેજમેન્ટ એસોસિયેશન'ના મિત્ર પાર્થ ત્રિવેદી સાથે આ બાબતે વાત થઈ ત્યારે તેમણે ઊમળકાભેર પેપર કોલાજની વર્કશોપ માટે આયોજન કરવાનું આમંત્રણ આપ્યું. આમ તો, ગયે વરસે પણ આ આયોજન હતું. જો કે, એ વરસે પછી અમારો ફરવા જવાનો કાર્યક્રમ ગોઠવાતાં એ થઈ શક્યું નહીં. આ હજી પહેલી વારનું આયોજન હોવાથી પ્રવેશ માટેની વયમર્યાદા આઠથી ચૌદ વર્ષનાં બાળકોની રાખી. આશય એટલો કે આ વયજૂથનાં બાળકો નવુંનવું ગ્રહણ કરવા માટે સજાગ માનસ ધરાવતાં હોય છે. આથી આ વયે તેમને આવા માધ્યમની જાણકારી મળે તો કશું નહીં તોય કળા પ્રત્યેનો તેમનો અભિગમ કેળવાય.

ત્રણ કલાકની આ વર્કશોપમાં તેમને પેપર કોલાજના માધ્યમથી પરિચીત કરાવવામાં આવે અને દરેક જણ એકાદ નાની કૃતિ સર્જે એવું આયોજન વિચાર્યું છે. તમને લાગે કે તમારા મિત્રવર્તુળમાં આવાં બાળકો છે, તો તેમને આની જાણ કરશો. હા, આ કાર્યક્રમ વયસ્કો માટે થઈ શકે, પણ તેનું આયોજન અલાયદું કરવું પડે. જરૂર પડ્યે એય વિચારી શકાય. હાલ તો, શનિવારે સવારે 9.30થી 12.30 દરમિયાન આ વર્કશોપનું આયોજન છે, જેની રજિસ્ટ્રેશન લીન્ક અને અન્ય વિગતો અહીં આપેલી છે.