ભરત ત્રિવેદીઃ કાવ્યો, ગઝલો, નિબંધ

સ્ટારબકની કોફી-

હવે સ્ટારબકની કોફીનો સ્વાદ
સુધરી રહ્યો છે
કે તમારી આદત
તે આ સામે બેઠેલી
વસંતની ક્રોસલેગ્ડ સવારને
તે કેમ કરીને પૂછી શકાય !
કાળી ને કડૂચી કોફીમાં ધોળું ધોળું મિલ્ક
રેડાતું જોઈને સારું તો લાગે જ
પણ આ તો શનિવારની સવાર જ છે
આખી બપોરનું શું?
સવાર તો તેનો સેલ ફોન લઈને
બેસી જાય એક ખૂણામાં
અને બે હાથે ટાઈપ કરતી રહે
સંદેશા કોઈ અધિરિયાને
ને તમે મોઢું વકાસીને જોતા રહો
તેના ટૂંકા સ્કર્ટમાંથી ફેલાઈને
ને ધોળા વાદળમાં કતારબંધ ઊડતાં
પંખીઓની હરોળ જેવી
લીલી લીલી નસો
તમે ચીઝ બરાબર ચોપડીને પછી
બેગલ ખાવાનું સાવ ભૂલી જાવ
પણ આદતવાશ તમારો જમણો હાથ
આગળ વધે ને
તમે નાનાં નાનાં બટકાં ભરતા જાવ
ને ઘડી ઘડી
પેપર નેપકીન વડે તમારા
ચીકણા હોઠને લૂછતા રહો.

ભરત ત્રિવેદી
5.2.2013

એક દલિત – પીડિત બિરજુની પરોઢ

મારી મા બિચારી
બે હાથ જોડીને કરગરતી રહી
તો પણ જીવણ શેઠની સાથે

બગલમાં લાલ ચોપડા લઈને
પડછાયાની જેમ સાથે રહેતો તેમનો મુનીમ
અમારા બંને બળદ
હીરા-મોતીને લઇ જ ગયો!

હવે વરસતા વરસાદમાં

મારા નાના ભાઈને પોતાની પીઠ પર
એક મેલી ઝૉળી લઈને
સુકાઈ ગયેલા તળાવ જેવા
અમારા ખેતરમાં
જાતે હળ ચલાવતી જોતાં જ

હું લાગલો જ
અમારા ઝુપડાની દીવાલ પર કાટખાતી
બે નાળી લઈને દોડ્યો

ને મારી મા
પોતાના બંને હાથ ફેલાવીને
બિરજુ, રુક જા ….. બીર, જુ રુક જા
કરતી મારી પાછળ દોડી, પણ

નરગિસમાંથી રાતોરાત
નિરૂપારોયમાં પલટાઈ ગયેલી
મારી મા
દોડે તો પણ કેટલું દોડી શકે !
પાછળ દોડતી તે એક ઝાડના થડને
પકડીને ઊભી રહી ગઈ !

સફેદ ધોતી અને કાળી બંડી
મારી
વરસતા વરસાદમાં લથપથ, ને
જઇ પહોંચ્યો
હું
જીવણલાલાની હવેલી પર

લાગલા જ
‘મેરી માં કે કંગન દેદે લાલા’
મેં ત્રાડ પાડી, ને
થરથર ધ્રૂજતાં લાલો કહે :
વો તો તેરા બાપ જુગાર ઔર દારૂમે …….

એક મોટો ભડાકો
ને મારી આંખ ખૂલી ગઈ
પણ લોહી નિતરતી લાલાની લાશ ક્યાં ગઈ ?

જોઉં છું કે
મારી બેડ પાસેના ડગમગતા ટેબલપર
‘મધર ઇન્ડિયાની’ એક સાવ જ જૂની
વિડીયો પડી હતી !

મહાભારત

દાદાજીની ટાલ પર
બેઠેલો સાંજનો સૂર્ય આમ તો
ઉત્તરાયણની યાદ અપાવે, પણ

બાણશૈયા પર સુતેલા પિતામહના
શ્વેત કેશ પવનમાં આછેરા લહેરાય, તો

એ માનવાને કારણ મળી રહે કે
પવન હવે તો દિશા બદલી રહ્યો છે!

કેટલાક પ્રશ્નોનો ઉત્તર શોધવા
છેક કુરુક્ષેત્રનો માર્ગ પણ લેવો પડે

પવન ઉત્તરાભિમુખ ના થાય ત્યાં સુધી
વાટ જોવા જેવી બીજી એકેય કસોટી નથી

૩/૭/૨૦૧૨

શ્રાવણ આવી કરે ડોકિયું ત્યારે –

વરસાદ વરસે ત્યારે
દેડકાને દેકારો મારીને બધાંને
કહેવાનું મન થઈ જાય કે

જુઓ, હું કહેતો જ હતો ને કે
તેને મારા વિના ચાલશે જ નહીં !

મોર મનમાં મણ મણની તોલી રાખે
પણ પહેલાં તો સાજ સજીલે, ને
ગળું એવું ફુલાવે કે

દેડકાને તો બિસ્મિલ્લાખાન યાદ
આવી જાય !
બિચારો જીવ લઈને એવો તો કૂદે કે

ખાબોચિયાંનાં જળ ઊછળીને
છાપરે જઇ પહોંચી
નેવાં વાટે તપ ટપ ટપકવા માંડે એવાં કે
કારેલીબાગમાં આવી જાય ઘોડા પૂર

કાળા ઘોડા પરથી તો અસવાર
ઊતરવાનું નામ જ ક્યાંથી લે ?
રેલવે સ્ટેશન તરફ સુરતી પાપડીના
કરંડિયામાં કોઈ કનૈયાને લઈને નીકળી પડે તો
વ્રજવાસીઓને ચોધાર વરસાદમાં જોતાં

સરકારનો સૂબો ઊભા પગે દોડીને
ન્યાય મંદિરના પગથિયે બેસીને દાતણ લો
કોઈ દાતણ લો
કરીને સુરસાગરને ના જગાડે !

સુરસાગર જ્યારે પણ જાગે
ત્યારે સૌથી પહેલાં આંખો ચોળીને,
એક લાંબ્બુ બગાસું ખાઈને બોલે –
આઘાં મરો આઘાં મરો

મરજાદી સુરસાગર
કાચી-પાકી દુકાનો, લારીઓ, ને ઊભા પગે બેઠેલા
ફેરિયાઓને લાતે લાતે ભગાડી મૂકે, ને
મંગળ બજારમાં મંગળાની આરતી ઊતરે
એવી કે લાલ લાલ ચૂંદડીઓ લહેરાવા માંડે,ને

છેક લહેરીપૂરામાં ભેળની લારીઓ પરનાં
કાચી માટીનાં માટલાં ય ઘૂણવા લાગે

શ્રાવણનો વરસાદ આવે ત્યારે દેડકા
પેટ ફૂલાવીને આખલાની જેમ
આવી જાય તોરમાં એવા કે મોર પછી
મણ મણની બાજુએ મેલીને ભૂરી ચડ્ડી
બરાબર ઉપર ખેંચ ને ધીનક ધીન ધા..
ને સમ પર આવતાં જ આંખ મારે એવી કે

મહેલમમાં ફૈયાઝઅલી ખાં ખૂંખારો ખાઈને
મેઘ મલ્હાર વિલંબિત સ્વરોમાં છેડવા લાગે ને
છેડતા જાય એવા કે છેક ભરૂચમાં
દીર્ઘકેશા કો ક્રોધી બ્રાહ્મણને ખમણ જેવા પોચા પોચા
ને કોપરાના છીન આચ્છાદિત ઘચરકા આવવા લાગે
ને છેક નવસારી સુધી સંભળાય !

શ્રાવણ આવે એટલે કારેલીબાગમાં
રડ્યા ખડયા અછાંદસિયા કવિઓ
કરંડિયા ભરીને જલારામ પાસે બેસી જાય
ને બે બે હાથે નાના તમને મારા સમ છે
એવું એવું કહીને પટાવ્યા કરે..

૧/૭/૨૦૧૨

ફોટામાંના દાદાજી –

દાદાજી જે ખાટલા પર સૂતા હતા

તેના પર હવે બાપુજી સુવે છે.

દાદાજીની જેમ તે કદી

હુક્કો ગડગડાવતા નથી

કે નથી તેમની મુંછો

દાદાજીના જેવી

ધોળી ને બ્રશ જેવી ભરાવદાર !

દાદાજીની જેમ મુછો કેમ નહીં રાખતા હોય ?

રોજ સવારે

દાઢીપર બ્રશ ફેરવી ફેરવીને

ગોટે ગોટા ફીણ બનાવતા જોતાં,

એક હાથે નાક પકડીને

ઉગવા આવેલી મુંછોને

સસ્તા ગોદરેજ રેઝરથી નિર્મૂળ કરવા મથતા

બાપુજીને જોઈને

ફોટામાંના દાદાજી શું વિચારતા હશે ?

દ્વન્દયુધ્ધ-

દિવાના આછા અજવાળામાં

તેનો પડછાયો જોતાં જ હું કૂદી પડું છું

– મારી સમુરાઈ સ્વોડ વિંઝતો

તેની સામે બાથડું છું

એક પલકારામાં જ તે ગાયબ થઈ જાય છે કાયરની જેમ, પણ

હું સજાગ રહીને તેના વળતાં હુમલાને પહોંચી વળવાસાવધાન થઈ ઊભો છું ઓરડાની બરાબર વચ્ચોવચ

ડાબો હાથ હવામાં અધ્ધર અને જમીન પર એક ઘૂંટણ ટેકવીને કોઈ પણ દિશામાં ત્રાટકવા સજ્જ થઈને

કમરામાં હવે માત્ર એક જ આદમીબચશે તે વાત નક્કી છે, છતાં દરેક વેળા અમારું દ્વદયુધ્ધ અહીં જ અટકી પડે છે.

હું જ્યારેય કવિતા કરતો હોઉત્યારે તેની ઉપસ્થિતિની મને જાણ હોય છે હું કલમને ખંજર માનીને તેના પેટમાં હૂલાવી દઉં છું, ને

તે ખડખડાટ હસતો રહી પજવતો જ રહે છે- હર હમ્મ્મેશ !

એક વાત નિશ્ચિત છે કે તેની ઉપસ્થિતિ મને કવિતા કરતો રાખે છે

એક હોય તો સમજાય પણ રોજ નવા નવા પ્રતિદ્વન્દવી સાથે કેમ આમ જ લડતા જવાનું ?