Gjuha kueçua

Kueçua
Qichwa/Qhichwa, Kichwa, Runa Simi
Shpërndarja gjeografike	Vargmalet e Andeve qendrore, duke përfshirë Argjentinën, Bolivinë, Kilin, Kolumbinë, Ekuadorin dhe Perunë
Native folës	rreth 7,2 milionë
Klasifikimi gjuhësor	Quechuan Kueçua
Protogjuhë	Proto-kueçua
ISO 639-2 / 5	que
Glottolog	quec1387

Kueçua ose Runa Simi (Rune = "njeri" + Simi = "gjuhe") është një gjuhë indigjene në Amerikës së Jugut. Ajo ishte gjuha e Perandorisë Inkase dhe flitet ende sot në dialekte të ndryshme nga rreth 10 milion njerëz në Amerikën e Jugut, kryesisht në Peru dhe në vendet përreth, duke përfshirë Kolumbinë Jugore, Ekuadori, Bolivi, Argjentina veri-perëndimore dhe në veri të Kilit. Ajo është më e përhapura e të gjitha gjuhëve indigjene të kontinentit amerikan.Së bashku me gjuhën spanjolle dhe gjuhën all'aymara gëzon statusin e gjuhës zyrtare në Bolivi dhe Peru.

Shkrim nga gjuha Kueçua: Ati ynë

Yayayku hanaq pachapi kaq,

sutiyki yupaychasqa kachun.

Kamachikuq-kayniyki takyachisqa kachun,

munayniyki kay pachapi ruwakuchum,

Imaynan hanaq pachapipas ruwakun hinata.

Sapa p'unchay mikhunaykuta quwayku.

Huchaykutapas pampachawayku,

imaynan ñuqaykupas contraykupi huchallikuqniykuta panpachayku hinata.

Amataq watiqasqa kanaykuta munaychu,

aswanpas saqramanta qispichiwayku.

Qanpan kamachikuq-kaypas, atiypas,

wiñaypaqmi yupaychasqa kanki.

Tipologjia

Nënllojet e gjuhës Kueçua

Proto‑Quechua

KueçuaI Central Ancash Kueçua(Huaylay) Huaylas Conchucos  A.P.‑A.M.‑A.H.  Alto Pativilca Alto Marañón Alto Huallaga Huancay Yaru Jauja-Huanca Huangáscar-Topará Pacaraos KueçuaII Yungay (Quechua II‑A) Cajamarca‑Cañaris Inkawasi-Kañaris Cajamarca Central Laraos Lincha Apurí Chocos Madean Chinchay Kichwa (Quechua II‑B) Ecuador-Colombia Chachapoyas Lamas (San Martín) Classical † quechua Southern Quechua (Quechua II‑C) Ayacucho Cuzco‑Collao Cuzco Northern Bolivia Southern Bolivia Santiago del Estero

Bumri i Folësve

• Argjentina: 100,000
• Bolivia: 2,100,000
• Brazil: nuk dihet
• Kili: shumë pak
• Colombia: 9,000
• Ecuador: 500,000 deri në 1,000,000
• Peru: 3,200,000

Gramatika

Përemrat

		Numri
		Njëjës	Shumës
Veta	E parë	Nuqa	Nuqanchis (përfshirës) Nuqayku (përjashtues)
	E dytë	Qan	Qankuna
	E tretë	Pay	Paykuna

Në gjuhën Kueçua ekzistojnë shtatë përemra. Ka dy trajta të përemrit të vetës së parë shumës. Nuqanchis (ne = unë dhe ti), bashkëfolësi përfshihet dhe Nuqayku (ne=unë pa ty) bashkëfolësi nuk përfshihet.

Mbiemrat

Mbiemrat vendosen gjithnjë përpara emrave.Ata përcaktojnë gjininë dhe numrin.

Numrat

• Numrat themelor ch'usaq (0), huk (1), iskay (2), kimsa (3), tawa (4), pichqa (5), suqta (6), qanchis (7), pusaq (8), isqun (9), chunka (10), chunka hukniyuq (11), chunka iskayniyuq (12), iskay chunka (20), pachak (100), waranqa (1,000), hunu (1,000,000), lluna (1,000,000,000,000).
• Numrat rreshtor. Për të formuar numrat rreshtor përdoret fjala ñiqin e cila vendoset pas numrit themelor.

Folja

	E tashme	E shkuar	E ardhme	E kryer e plotë
Ñuqa	-ni	-rqa-ni	-saq	-sqa-ni
Qam	-nki	-rqa-nki	-nki	-sqa-nki
Pay	-n	-rqa(-n)	-nqa	-sqa
Ñuqanchik	-nchik	-rqa-nchik	-su-nchik	-sqa-nchik
Ñuqayku	-yku	-rqa-yku	-saq-ku	-sqa-yku
Qamkuna	-nki-chik	-rqa-nki-chik	-nki-chik	-sqa-nki-chik
Paykuna	-n-ku	-rqa-(n)ku	-nqa-ku	-sqa-ku

Lidhje të jashtme

• El Quechua de Santiago del Estero, extensive site covering the grammar of Argentinian Quechua (in Spanish)
• runasimi.de Multilingual Quechua website with online dictionary (xls) Quechua - German - English - Spanish.
• Quechua Language and Linguistics an extensive site.
  • The Origins and Diversity of Quechua
  • The Sounds of the Andean Languages Arkivuar 9 janar 2007 tek Wayback Machine listen online to pronunciations of Quechua words, see photos of speakers and their home regions, learn about the origins and varieties of Quechua.
• CyberQuechua, by the Quechua-speaking linguist Serafín Coronel Molina.
• Multilingual Dictionary: Spanish - Quechua (Cusco, Ayacucho, Junín, Ancash) - Aymara
• Toponimos del Quechua de Yungay, Peru
• Sacred Hymns of Pachacutec
• Quechua Network's Dictionary a very good one.
• Quechua lessons (www.andes.org) in Spanish and English
• Quechua course in Spanish, by Demetrio Tupah Yupanki (Red Científica Peruana)
• Detailed map of the varieties of Quechua according to SIL (fedepi.org)
• Google Quechua
• 5 Quechua dictionaries online