مڊگاسڪر
.svg)
مڊگاسڪر، سرڪاري طور جمهوريه مڊگاسڪر،[lower-alpha 1] هندي سمنڊ ۾ واقع هڪ ٻيٽ ملڪ آهي، جنهن ۾ مڊگاسڪر جو ٻيٽ ۽ ان جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هي آفريڪا جي ڏکڻ-اوڀر سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. مڊگاسڪر دنيا جو چوٿون سڀ کان وڏو ٻيٽ، ٻيو سڀ کان وڏو ٻيٽ ملڪ ۽ مجموعي طور 46هون سڀ کان وڏو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر انتاناناريوو آهي.
قديم زماني ۾ عظيم کنڊ گونڊوانا جي ٽٽڻ کان پوءِ، مڊگاسڪر شروعاتي جوراسڪ دور ۾، لڳ ڀڳ 18 ڪروڙ سال اڳ، آفريڪا کان الڳ ٿيو ۽ تقريباً 9 ڪروڙ سال اڳ هندستاني ننڍي کنڊ کان پڻ جدا ٿي ويو. هن ڊگهي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب هتان جا مقامي ٻوٽا ۽ جانور نسبتاً الڳ ماحول ۾ ارتقا ڪندا رهيا. نتيجي طور، مڊگاسڪر حياتياتي تنوع جو مرڪز ۽ دنيا جي 17 انتهائي حياتياتي تنوع وارن ملڪن مان هڪ آهي، جتي جهنگلي جيوت جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو صرف هتي ملندڙ آهي. ٻيٽ جي آبهوا نيم-اڀرندي کان اڀرندي سامونڊي نوعيت جي آهي.
مڊگاسڪر ۾ پهرين مستقل انساني آبادي عيسوي پهرين هزار سال جي وچ ڌاري يا ان کان اڳ، لڳ ڀڳ 500ع کان 700ع جي وچ ۾، آسٽرو نيشيائي ماڻهن قائم ڪئي، جيڪي غالباً هاڻوڪي انڊونيشيا مان ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين ذريعي هتي پهتا هئا. نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ بانٽو گروهه اوڀر آفريڪا مان موزمبيق چينل پار ڪري هتي پهتا. وقت گذرڻ سان ٻيا گروهه پڻ مڊگاسڪر ۾ آباد ٿيندا رهيا ۽ هر هڪ ملاگاسي ثقافتي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏيو. نتيجي طور، مڊگاسڪر جي ماڻهن کي 18 يا ان کان وڌيڪ نسلي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن مان مرڪزي مٿانهين علائقن جا ميرينا سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهن.
18هين صديءَ جي آخر تائين مڊگاسڪر جو ٻيٽ بدلجندڙ ۽ ورهايل سماجي-سياسي اتحادَن جي هڪ سلسلي هيٺ حڪمرانيءَ ۾ رهيو. 19هين صديءَ جي شروعات کان ٻيٽ جو گهڻو حصو متحد ٿيو ۽ مڊگاسڪر جي بادشاهت طور ميرينا حڪمرانن جي هڪ سلسلي جي اميرن جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. 1897ع ۾ فرانس طرفان مڊگاسڪر جي الحاق کان پوءِ بادشاهت ختم ڪئي وئي. مڊگاسڪر 1960ع ۾ فرانس کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ چار وڏن آئيني دورن مان گذريو، جن کي جمهوريائون چيو وڃي ٿو، ۽ 1992ع کان آئيني جمهوريت طور هلايو ويندو رهيو. 2009ع جي سياسي بحران ۽ فوجي بغاوت کان پوءِ مڊگاسڪر هڪ ڊگهي عبوري دور مان گذريو، جيڪو چوٿين ۽ موجوده جمهوريه ڏانهن منتقليءَ جو حصو هو؛ جنوري 2014ع ۾ آئيني حڪمراني بحال ٿي. 2025ع ۾ وڏي پيماني تي احتجاجن کان پوءِ فوجي بغاوت ٿي ۽ مائيڪل رينڊريانيرينا کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو.
مڊگاسڪر گڏيل قومن، آفريڪي يونين، ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي برادري ۽ فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم جو ميمبر آهي. ملاگاسي ۽ فرانسيسي رياست جون ٻئي سرڪاري ٻوليون آهن. عيسائيت ملڪ جو غالب مذهب آهي، جڏهن تہ آباديءَ جو هڪ اهم اقليتي حصو اڃا تائين روايتي عقيدن تي عمل ڪري ٿو.
گڏيل قومن طرفان مڊگاسڪر کي گهٽ ترقي يافته ملڪ قرار ڏنو ويو آهي. ماحولياتي سياحت ۽ زراعت سان گڏ تعليم، صحت ۽ نجي شعبي ۾ وڌيڪ سيڙپڪاري ملڪ جي ترقياتي حڪمت عمليءَ جا اهم جزا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان نمايان معاشي واڌ جي باوجود، آمدنيءَ ۾ اڻبرابري وڌي آهي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جو معيارِ زندگي اڃا به گهٽ آهي. 2021ع تائين ملڪ جي 68.4 سيڪڙو آباديءَ کي گهڻ رخي غربت جو شڪار قرار ڏنو ويو هو.
نالي جو بنياد
[سنواريو]ملاگاسي ٻولي ۾ مڊگاسڪر جي ٻيٽ کي Madagasikara (سانچو:Ipa) چيو ويندو آهي ۽ ان جي ماڻهن کي ملاگاسي سڏيو ويندو آهي.[18][19] هن نالي جو اصل غير يقيني آهي،[20] ۽ امڪان آهي تہ اهو پرڏيهي نالو هجي، جيڪو وچئين دور ۾ يورپين ذريعي عام ٿيو.[21] جيڪڏهن ائين آهي تہ اهو معلوم ناهي تہ ٻيٽ جي رهواسين هن نالي کي ڪڏهن اختيار ڪيو. Madagasikara کان اڳ مقامي آباديءَ طرفان سڄي ٻيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪو هڪ ملاگاسي نالو معلوم نٿو ٿئي، جيتوڻيڪ ڪجهه برادرين وٽ انهن علائقن جي ڪنهن حصي يا سموري زمين لاءِ پنهنجا نالا هئا، جتي اهي رهندا هئا.[22]
هڪ مفروضي موجب مڊگاسڪر نالي جو تعلق لفظ ملئي سان آهي، جيڪو هاڻوڪي انڊونيشيا مان آيل ملاگاسي ماڻهن جي آسٽرو نيشيائي اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿو. محمد الادريسي جي 1154ع جي هڪ نقشي ۾ هن ٻيٽ کي عربيءَ ۾ جزيرة الملاي، يعني "ملئي ٻيٽ" سڏيو ويو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ هن نالي جي ترتيب بدلجي ملائي جزيرا ٿيڻ، جيئن اهو يونانين وٽ سڃاتو ويندو هو، ٻيٽ جي موجوده نالي جو اڳوڻو روپ هو.[23] "ملئي ٻيٽ" جو نالو پوءِ وچئين دور جي هيرفورڊ ميپا منڊي ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ Malichu لکيو ويو، جيڪو Malai Insula جو مختصر روپ هو ۽ مڊگاسڪر جي نالي طور استعمال ٿيو.[24][23]
هڪ ٻئي مفروضي موجب مڊگاسڪر نالو موغاديشو جي نالي جي بگڙيل نقل حرفي آهي. موغاديشو صوماليا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ وچئين دور ۾ هندي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه هو. ممڪن آهي تہ اهو نالو 13هين صديءَ جي وينسي سياح مارڪو پولو طرفان پنهنجن يادگيرين ۾ ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ منجهائڻ سبب وجود ۾ آيو هجي؛ هن پنهنجي لکڻين ۾ سوڪوٽرا جي ڏکڻ طرف Madageiscar نالي هڪ ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. بعد ۾ يورپين نشاة ثانيه جي نقشن ۾ هن نالي کي مشهور ڪيو.[21][22] مارڪو پولو طرفان ان کي Madagascar سڏڻ جو سبب بيان ڪندڙ شروعاتي دستاويزن مان هڪ جيروم ميگيزر جو 1609ع ۾ مڊگاسڪر بابت لکيل ڪتاب آهي.[25][26] ميگيزر هڪ واقعي جو بيان ڏئي ٿو، جنهن موجب موغاديشو ۽ عدل جي سلطانن جا حڪمران لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن تي ٻڌل ٻيڙيءَ واري لشڪر سان شاهوڪار ٻيٽن ٽاپروبين ۽ سماترا تي حملو ڪرڻ لاءِ مڊگاسڪر ڏانهن روانا ٿيا. پر هڪ سخت سامونڊي طوفان کين رستي تان هٽائي ڇڏيو ۽ هو مڊگاسڪر جي سامونڊي ڪناري تي اچي پهتا، جتي هنن ٻيٽ تي قبضو ڪيو ۽ اتان جي رهواسين سان هڪ معاهدو ڪيو. هو اتي اٺ مهينا رهيا ۽ ٻيٽ جي مختلف هنڌن تي اٺ ٿنڀا اڏيا، جن تي هنن Magadoxo اُڪيرايو؛ بعد ۾ اهو نالو بگڙي مڊگاسڪر بڻجي ويو.[25][26][27][28] ڊچ سياح يان هوئيگن فان لنسخوتن، جنهن پرتگالي لکڻين ۽ نقشن مان مواد نقل ڪيو، هن واقعي جي تصديق ڪندي لکيو تہ "مڊگاسڪر جو نالو 'مڪديشو' (موغاديشو) تان پيو آهي"، جنهن جي "شيخ" ان تي حملو ڪيو هو.[25][29]
Malagasikara يا Malagascar نالي جي استعمال جا پڻ تاريخي ثبوت ملن ٿا. 1699ع جي هڪ انگريزي سرڪاري دستاويز ۾ "Malagaskar" مان 80 کان 90 مسافرن جي انهيءَ هنڌ پهچڻ جو ذڪر آهي، جيڪو اڳتي هلي نيو يارڪ شهر بڻيو.[30] 1882ع ۾ برطانوي اخبار دي گرافڪ جي هڪ شماري ۾ "Malagascar" کي ٻيٽ جو نالو قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو تہ لفظ جو اشتقاقي اصل ملئي آهي ۽ ممڪن آهي تہ ان جو تعلق ملاڪا جي نالي سان هجي.[31] 1891ع ۾ زنجبار جي سياح صالح بن عثمان پنهنجي سفرن، جن ۾ ايمين پاشا امدادي مهم جو هڪ حصو پڻ شامل هو، جو احوال بيان ڪندي ٻيٽ کي "Malagaskar" سڏيو.[32] 1905ع ۾ چارلس باسي پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي مقالي ۾ لکيو تہ Malagasikara اهو نالو هو، جنهن سان ٻيٽ جا مقامي رهواسي ان کي سڏيندا هئا ۽ هو ان ڳالهه تي زور ڏيندا هئا تہ هو Malagasy آهن، نہ Madagasy.[33]
تاريخ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڊگاسڪر جي تاريخ
شروعاتي دور
[سنواريو]
روايتي طور آثار قديمه جي ماهرن جو اندازو آهي تہ سڀ کان پهريان آبادڪار ڏکڻ بورنيو مان ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين ذريعي لڳاتار لهرن ۾ هتي پهتا، ممڪن آهي تہ اهو عمل 350 ق.م کان 550ع جي وچ واري عرصي دوران جاري رهيو هجي، جڏهن تہ ڪجهه ماهر 250ع کان اڳ جي تاريخن بابت محتاط آهن. ٻنهي صورتن ۾، اهي تاريخون مڊگاسڪر کي ڌرتيءَ جي انهن وڏن زميني علائقن مان هڪ بڻائين ٿيون، جتي انسان سڀ کان دير سان آباد ٿيا؛ تنهن هوندي بہ هتي انساني آبادڪاري آئس لينڊ ۽ نيوزيلينڊ کان اڳ ٿي.[34] اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي تہ ماانيان ماڻهن کي جاوا ۽ سماترا جي ملئي ماڻهن پنهنجي واپاري ٻيڙين ذريعي مزدورن ۽ غلامن طور مڊگاسڪر آندو هو.[35][36][37][38] پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچ کان اڳ ٻيٽ تي مستقل آبادڪاريءَ جون تاريخون مضبوط ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهن؛[39] تنهن هوندي بہ، ان کان گهڻو اڳ انساني آمد ۽ موجودگيءَ جا ڪجهه پکڙيل ثبوت مليا آهن.[lower-alpha 2][43]
پهچڻ کان پوءِ شروعاتي آبادڪارن پوکيءَ لاءِ سامونڊي ڪنارن وارن مينهن وارن ٻيلن کي صاف ڪرڻ خاطر ٻيلو ساڙي پوکي ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪيو. شروعاتي آبادڪارن کي مڊگاسڪر ۾ وڏن جانورن جو وڏو تعداد مليو،[44] جن ۾ وڏن ليمرن جون 17 جنسون؛ وڏا اڏامڻ کان لاچار هاٿي پکي، جن ۾ ممڪن طور دنيا جو سڀ کان وڏو پکي ايپيئورنس ميڪسمس؛ وڏو فوسا؛ ۽ ملاگاسي دريائي گهوڙن جون ڪيتريون ئي جنسون شامل هيون. اهي سڀ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهيءَ سبب پوءِ ناپيد ٿي ويا.[45] آفريڪا جي عام تاريخ موجب اهي پهريان آبادڪار، جن کي ٽومپونٽاني (مٽي/زمين جا مالڪ) چيو ويندو هو، ممڪن طور ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر جا ڪيموسي، ڏکڻ اوڀر جا انتيويناني، اتر اولهه جا انتانڪوالا ۽ ڪاجيمبي ۽ اتر اوڀر جا راسيڪاجي هئا. بعد ۾ ايندڙ ماڻهن ٽومپونٽاني سان شاديءَ جا اتحاد قائم ڪيا، جنهن سان انهن جو آهستي آهستي پاڻ ۾ انضمام آسان ٿيو.[46]: 900
600ع تائين انهن شروعاتي آبادڪارن جي ڪجهه گروهن مرڪزي مٿانهين علائقن جا ٻيلا صاف ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيا هئا.[47] آفريڪا جي عام تاريخ موجب اٺين صديءَ تائين وازيمبا، جيڪو ڪنهن نسلي گروهه بدران هڪ "زندگيءَ جو طريقو" هو،[48]: 71 پهرين آبادڪارن کي پاڻ ۾ جذب ڪري يا طاقت سان بي دخل ڪري چڪا هئا ۽ پاڻ کي ٽومپونٽاني سڏڻ لڳا هئا.[46]: 900 تنهن هوندي بہ، ملاگاسي عوامي عقيدي موجب وازيمبا کي ٻيٽ جا پهريان رهواسي سمجهيو وڃي ٿو.[49]
عرب واپاري پهريون ڀيرو ستين ۽ نائين صديءَ جي وچ ۾ ٻيٽ تي پهتا،[50] ۽ هنن اسلام ۽ عربي رسم الخط متعارف ڪرايو، جنهن کي ملاگاسي ٻوليءَ لاءِ سورابي جي صورت ۾ اختيار ڪيو ويو.[51] مڊگاسڪر جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي هندي سمنڊ جي واپار جو ڪنٽرول انتالائوترا جي هٿ ۾ اچي ويو، جيڪي مسلمان سواحيلي ڳالهائيندڙ هئا ۽ لڳ ڀڳ ڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا. هنن مقامي ماڻهن سان شاديون ڪيون،[52]: 36–37 ۽ ماهيلاڪا ۽ ايرودو جهڙيون شهري رياستون قائم ڪيون.[46]: 900
ڏکڻ اوڀر آفريڪا مان بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ مهاجرن جي هڪ لهر لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري مڊگاسڪر پهتي.[53] لڳ ڀڳ انهيءَ دور ۾ ڏکڻ هندستان مان زيبو ڍور پهريون ڀيرو آندا ويا، جيڪي اوڀر آفريڪا ۾ موجود سانگا ڍورن سان مليا.[54]
1100ع تائين مڊگاسڪر جا سڀئي علائقا آباد ٿي چڪا هئا، جيتوڻيڪ مجموعي آبادي اڃا گهٽ هئي.[48]:48 سماج هاسينا جي تصور جي اثر هيٺ منظم ٿيا، جنهن کان پوءِ هنن ٻيٽ جي دريائي ڇوڙن ۽ سامونڊي مورچن تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو شروع ڪيو. زباني روايتن ۾ خوني جهيڙن جو ذڪر ملي ٿو ۽ پراڻن آبادڪارن کي اڪثر سامونڊي ڪنارن سان گڏ يا ملڪ جي اندروني حصن ڏانهن ڌڪيو ويو.[48](pp43, 52–53) 1224ع ۾ هڪ عرب جاگرافيدان لکيو تہ ٻيٽ ڪيترن ئي شهرن ۽ بادشاهتن تي مشتمل هو ۽ انهن جا بادشاهه هڪ ٻئي سان جنگيون ڪندا هئا.[48](pp51–52) آبهوا جي تبديليءَ جي اثر سان ماڻهن آهستي آهستي ٻيٽ کي گهاٽن ٻيلن مان پوکيءَ ۽ زيبو مالداري لاءِ گاهه وارن ميدانن ۾ تبديل ڪيو.[48]:71
شروعاتي بادشاهتن جو عروج ۽ يورپين سان رابطو
[سنواريو]1500ع کان 1800ع تائين مڊگاسڪر جي آباديءَ ۾ وڏي سماجي-سياسي تبديلي آئي ۽ ماڻهو گهڻو ڪري گهمندڙ ۽ غير مستقل آبادين مان نڪري منظم رياستن ۾ رهڻ لڳا.[55]: 70 اترين سامونڊي ڪناري تي ماهيلاڪا کي ڇڏي ڏنو ويو ۽ 15هين صديءَ ۾ ان جي جاءِ ووهمار ورتي، جيڪو ٻيٽ جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻيو،[43] جڏهن تہ 16هين صديءَ جي آخر ۾ مازالاجيم نووا پڻ اهم مرڪز طور اڀريو. پرتگالي سامونڊي سياح لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري مڊگاسڪر پهتا ۽ 1506ع ۾ گينگيمارو بادشاهت جي بندرگاهي شهر سادا کي لٽيو.[56]: 75, 91 ايندڙ صدين ۾ غلامن جي واپار جي اهميت وڌندي وئي ۽ غلامن جي بدلي هٿيارن جو واپار ٿيڻ لڳو.[57]: 102 17هين صديءَ جي آخر ۾ ڪيريبين مان نيڪالي ڏنل سامونڊي ڌاڙيلن جو هڪ وڏو تعداد مڊگاسڪر پهتو. انهن مان ڪجهه مقامي جنگين ۾ حصو ورتو ۽ زانامالاتا مقامي عورتن سان شاديون ڪيون، پر 1720ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي بحري فوج کين شڪست ڏني.[lower-alpha 3][57]: 105 [60]: 864
ساڪالاوا سلطنت جي حڪمران گهراڻي ماروسيرانا جو اصل غير يقيني آهي. ساڪالاوا روايتن[lower-alpha 4] موجب اهي سمنڊ پار کان آيا ۽ ڏکڻ اولهه مڊگاسڪر ڏانهن لڏي آيا هئا.[61]: 164 ابتدائي ساڪالاوا بابت خيال آهي تہ اهي ساديا، جيڪو مانامبولو درياهه جي ڇوڙ وٽ واقع هو، مان نڪتا هئا.[60]: 857, 869 مورخ سولوفو رينڊريانجا جو خيال آهي تہ ماروسيرانا ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر ۾ رهندا هئا،[56]: 94 جڏهن تہ ريمنڊ ڪينٽ موجب اهي ڏکڻ اولهه مان آيا ۽ پهريون ڀيرو ماهافالي ماڻهن ۾ اقتدار حاصل ڪيائون.[61]: 26
ماهافالي روايت موجب اوليمبيٽسيٽوٽو 16هين صديءَ جو پهريون ماروسيرانا مقدس بادشاهه هو، جنهن جي حفاظت هڪ اومبياسي (پادري) ڪندو هو.[60]: 856, 867 1600ع کان اڳ رڳو ٻيٽ جو اتر وارو حصو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳنڍيل هو؛ پر 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين يورپي واپارين ("پرڏيهي") ڏکڻ اولهه ۾ نئين نالي سان سڃاتل سينٽ آگسٽين نار کي ترسڻ جي جاءِ طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اتان جي برادرين سان واپار ڪيائون. انگريزن 1645ع ۾ هن نار وٽ هڪ بيٺڪ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ملاگاسي ماڻهن کين اتان ڪڍي ڇڏيو.[52]: 38–39, 54, 61–62
ڪينٽ موجب ماروسيرانا لڏي مانگوڪي درياهه جي ويجهو ابتدائي ساڪالاوا ماڻهن سان مليا، جن بابت سڀئي روايتون متفق آهن تہ اهي ماهر جنگجو هئا.[60]: 869 ساڪالاوا روايتن موجب 1600ع کان اڳ مورونداوا درياهه جي ڪناري هڪ بادشاهت قائم ڪئي وئي، جنهن کي ڳاڙهي مٽيءَ سبب مينابي ("تمام ڳاڙهو") سڏيو ويو. 16هين صديءَ جي آخر يا 17هين صديءَ جي شروعات ۾ اندرياماندازوالا مينابي جي بادشاهت کي مرڪزي بڻايو.[lower-alpha 5] اندريانداھيفوتسي رياست کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ سامونڊي واپار تي هڪ هٽي قائم ڪئي.[lower-alpha 6] شروعاتي دشمنيءَ کان پوءِ هن يورپي واپارين سان لاڳاپا قائم ڪيا.[52]: 77–79, 83–89
لڳ ڀڳ 1685ع ۾ جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ اندريامانيترياريوو مينابي ۾ اقتدار سنڀاليو، جڏهن هن پنهنجي ڀاءُ اندريامانديسواريوو کي اتان ڪڍي ڇڏيو. اندريامانديسواريوو هن موقعي مان فائدو وٺندي پنهنجن پوئلڳن سان گڏ اتر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو، سامونڊي ڪناري جي بندرگاهي شهرن کي فتح ڪيو، مازالاجيم نووا تي قبضو ڪري انتالائوترا سلطان کي قتل ڪيو، 18هين صديءَ جي شروعات ۾ ماجونگا کي پنهنجي واپاري گاديءَ جو هنڌ بڻايو ۽ بوئينا جي بادشاهت قائم ڪئي.[lower-alpha 7] ڏکڻ ۾ ساڪالاوا ماڻهن علائقا ڪيئن حاصل ڪيا، ان بابت اختلاف آهي. جين هوپر جو خيال آهي تہ هڪ ٻئي جلاوطن ڀاءُ ڏکڻ طرف توسيع ڪئي ۽ فيهيرينانا ماٿري ۾ اندريوولا جي ڏن ڀرو رياست طور توليارا قائم ڪيو،[lower-alpha 8][52]: 89–91, 95–97 جڏهن تہ رينڊريانجا جو خيال آهي تہ ماروسيرانا پنهنجي شروعاتي لڏپلاڻ دوران ئي اتي حڪمران بڻيا هئا.[57]: 100 ڪينٽ موجب هڪ ڀاءُ، اندرياماندريسي، اوڀر طرف لڏي ويو ۽ انتيساڪا روايت موجب ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪناري تي انتيساڪا بادشاهت قائم ڪيائين.[60]: 884 هوپر لکي ٿي تہ جڏهن ساڪالاوا مڊگاسڪر جي اولهه سامونڊي ڪناري تي قابض ٿي واپار تي بالادستي حاصل ڪئي تہ اندريانداھيفوتسي پنهنجن ڀائرن سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا.[52]: 98–99
ڏکڻ اولهه ۽ ڏکڻ ۾ 17هين صديءَ جي وچ ڌاري ماهافالي ۽ انتاندروئي بادشاهتن وچ ۾ تڪرار سبب ٻن انتاندروئي بادشاهن جي موت ٿيو ۽ ماهافالي ٻن حصن، مينارانڊرا ۽ ساڪاتووو، ۾ ورهائجي وئي؛ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ مينارانڊرا وڌيڪ ورهائجي لينتا جي قيام جو سبب بڻي. 18هين صديءَ جي شروعات ۾ مينارانڊرا جي هڪ بادشاهه اوڀر طرف توسيع ڪري اولهه انتاندروئي تي قبضو ڪيو، پر هڪ ٻي ورهاست سان اونيلاهي وجود ۾ آئي.[60]: 867–868 اوڀر سامونڊي ڪناري تي جڏهن انتيمورو پنهنجن علائقن ۾ آباد ٿيا تہ کين اتي مسلمان آبادڪار زافيرامينيا مليا، جيڪي لڳ ڀڳ 1500ع کان اتي رهندا هئا. ٻنهي ڌرين وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو،[lower-alpha 9] ۽ 16هين صديءَ جي وچ تائين زافيرامينيا انتيمورو بادشاهت جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.[60]: 851–853
ڏکڻ اوڀر ۾ فرانسيسين 1642ع ۾ فورٽ ڊوفين قائم ڪيو. هنن مقامي تڪرارن ۾ مداخلت ڪئي ۽ ڍورن لاءِ حملا ڪيا، جنهن سبب علائقي ۾ بدامني وڌي. انتانوسي ماڻهن بيٺڪ تي حملو ڪيو، پر فلاڪور جي فوجن کين شڪست ڏني. هڪ ٻئي حملي ۾ بيٺڪ تباهه ٿي وئي ۽ 1674ع ۾ اتي رهجي ويل فرانسيسي آبادڪارن کي قتل ڪيو ويو.[62]
مرڪزي مٿانهين علائقن بابت ميرينا روايتن موجب، جڏهن ميرينا ماڻهو ڏکڻ اوڀر کان آهستي آهستي مٿانهين علائقن ۾ آباد ٿي رهيا هئا تہ سندن مقابلو وازيمبا سان ٿيو،[lower-alpha 10] ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اها آبادڪاري 15هين صديءَ تائين مڪمل ٿي وئي هئي.[47][48]: 70 ڪيترن نسلن تائين پرامن گڏيل رهڻيءَ کان پوءِ الاسورا جي بادشاهه اندريامانيلو، جيڪو هڪ وازيمبا راڻي[lower-alpha 11] ۽ هڪ ميرينا مرد جو پٽ هو، وازيمبا کي فتح ڪرڻ لاءِ مهم شروع ڪئي.[63]: 142
سندس جانشينن مان رالامبو ميرينا بادشاهت قائم ڪئي،[lower-alpha 12] جڏهن تہ اندريانجاڪا 17هين صديءَ جي شروعات تائين وازيمبا کي بي دخل ڪرڻ ۽ باقي ماڻهن کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جو عمل مڪمل ڪيو.[60]: 876 روايتن موجب وازيمبا جي فتح جو سبب چانورن جي پوک لاءِ وڌيڪ زمين حاصل ڪرڻ جي ضرورت هئي. آثار قديمه جي تحقيق هن توسيع جي شروعات 14هين صديءَ ۾ رکي ٿي.[52]: 49–50 17هين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ ماهافالي بادشاهه بارا علائقي تي حملو ڪيو ۽ پنهنجن مائٽن زافيمانلي کي حڪمران مقرر ڪيو، جيڪي سندس وفات کان پوءِ مختلف ننڍين بادشاهتن جا آزاد حڪمران بڻجي ويا.[60]: 880 بيٽسيليو بادشاهتون جهڙوڪ اريندرانو ۽ ايساندرا ممڪن طور 17هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿيون. بيٽسيليو پنهنجو نالو بادشاهه بيسيلاو تان وٺن ٿا، جنهن 1670ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا-مينابي حملي کي ناڪام بڻايو.[lower-alpha 13] 18هين صديءَ تائين بيٽسيليو ٻيٽ تي چانورن جي پوک جا سڀ کان ماهر آبادگار بڻجي چڪا هئا.[60]: 874–875
1720ع تائين ساڪالاوا-بوئينا بادشاهه تواڪافو کي مڊگاسڪر جو سڀ کان طاقتور حڪمران سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ممڪن آهي تہ سندس حڪمراني ٻيٽ جي سڄي اترئين ٽئين حصي تائين پکڙيل هجي.[64] 18هين صديءَ ۾ فرانسيسين ماسڪرين ٻيٽن کي سامان پهچائڻ لاءِ اوڀر سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي واپاري مرڪز قائم ڪيا.[52]: 155–156 اتر اوڀر سامونڊي ڪناري تي تسيڪوا قبيلو هڪ حڪمران جي ماتحت متحد ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1710ع ۾ انتَوارَترا (Antavaratra) (اتر وارن) تي سندن منافعي بخش بندرگاهن تي قبضو ڪرڻ جي ارادي سان حملو ڪيو. راتسيميلاهو، جيڪو هڪ انگريز سامونڊي ڌاڙيل ۽ هڪ ملاگاسي عورت جو پٽ هو ۽ تواڪافو جو وڏو وزير رهي چڪو هو،[57]: 106 انتَوارَترا کي متحد ڪرڻ، تسيڪوا کي شڪست ڏيڻ ۽ کين ڏکڻ طرف ڌڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو. راتسيميلاهو بيٽسيميساراڪا اتحاد قائم ڪيو ۽ 1730ع واري ڏهاڪي تائين مڊگاسڪر جي سڀ کان طاقتور بادشاهن مان هڪ بڻجي ويو، پر 1754ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ اها رياست ٽٽي وئي.[60]: 882–883
فرانسيسين اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا سان تڪرار ٿيو، جيڪو ڪنهن حتمي نتيجي کان سواءِ ختم ٿيو.[52]: 160–1 ميرينا بادشاهه اندرياماسينوالونا بادشاهت کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ پنهنجي دور ۾ مرڪزي مٿانهين علائقن جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪئي، پر 18هين صديءَ جي شروعات ۾ هن تخت تان دستبردار ٿي رياست پنهنجن چئن پٽن ۾ ورهائي ڇڏي. ان کان پوءِ سخت گهرو ويڙهه شروع ٿي، جنهن دوران غلامن کي پڪڙڻ ۽ وڪڻڻ جو سلسلو عام رهيو. 1790ع واري ڏهاڪي تائين اندريانامپوئيني ميرينا فتحن ۽ سفارتڪاريءَ ذريعي بادشاهت کي ٻيهر متحد ڪيو.[60]: 877 [65]: 204 [57]: 114–8
19هين صدي ۽ مڊگاسڪر جي بادشاهت
[سنواريو]
ايميرينا کي ٻيهر متحد ڪرڻ ۽ انتاناناريوو جي رووا کي پنهنجي حڪومتي مرڪز بڻائڻ کان پوءِ اندريانامپوئيني ميرينا تيزيءَ سان پاڙيسري رياستن تي پنهنجو اقتدار وڌايو. هن اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپار تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ بندرگاهن جي مٿانهين علائقن مان ايندڙ غلامن تي انحصار کي استعمال ڪيو.[52]: 165
سڄي ٻيٽ کي پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ آڻڻ جي سندس خواهش گهڻي ڀاڱي سندس پٽ ۽ جانشين بادشاهه راداما پهريون (حڪومت 1810ع–1828ع) پوري ڪئي.[66] 18هين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي وسيع واپار تي فرانس ۽ برطانيا وچ ۾ مقابلو جاري رهيو، جنهن ۾ ملاگاسي واپار ڪرناٽڪ جنگين دوران اهم ڪردار ادا ڪيو.[52]: 195 راداما اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌائي سامونڊي ڪناري واري تواماسينا تي قبضو ڪيو،[67]: 416 ۽ 1817ع ۾ ماريشس جي برطانوي گورنر سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت منافعي بخش غلامن جي واپار کي ختم ڪرڻ جي بدلي ۾ برطانيا فوجي ۽ مالي مدد فراهم ڪئي ۽ راداما کي "مڊگاسڪر جو بادشاهه" تسليم ڪيو. لنڊن مشنري سوسائٽي جا ڪاريگر مشنري 1818ع کان اچڻ شروع ٿيا. هنن اسڪول قائم ڪيا، رومي الفابيٽ استعمال ڪندي ملاگاسي ٻوليءَ کي لکت ۾ آندو ۽ بائبل جو ترجمو ڪيو.[66] ان جي نتيجي ۾ ساڪالاوا ۽ فرانسيسي هڪ ٻئي جا فطري اتحادي بڻجي ويا.[52]: 198 راداما ٻيٽ کي فتح ڪرڻ لاءِ لڳاتار فوجي مهمون شروع ڪيون، اوڀر سامونڊي ڪناري کي ماتحت ڪيو، ابوئينا کي ختم ڪري ان جي حڪمران کي جلاوطن ڪيو ۽ مينابي کان رسمي فرمانبرداري حاصل ڪئي. 1828ع تائين سندس قبضي ۾ ٻيٽ جا لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصا اچي چڪا هئا، سواءِ بارا، ماهافالي ۽ انتاندروئي علائقن جي؛ تنهن هوندي بہ ميرينا حڪمراني اڃا مضبوط نہ هئي ۽ مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي مزاحمت جاري رهي.[67]: 420–2
راداما جي جانشين راڻي راناوالونا پهرين (حڪومت 1828ع–1861ع) برطانيا ۽ فرانس جي وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي مداخلت جي جواب ۾ شاهي فرمان جاري ڪري عيسائيت تي عمل ڪرڻ تي پابندي لڳائي ۽ گهڻن پرڏيهين تي ملڪ ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وڌو. راڻي روايتي فانومپوانا، يعني محصول جي ادائيگيءَ طور جبري پورهئي، کي وڏي پيماني تي عوامي تعميراتي منصوبن لاءِ استعمال ڪيو ۽ 20,000 کان 30,000 ميرينا سپاهين تي ٻڌل مستقل فوج تيار ڪئي. هن اها فوج ٻيٽ جي پري وارن علائقن کي ماتحت ڪرڻ ۽ ميرينا بادشاهت کي مڊگاسڪر جي گهڻي حصي تائين وڌائڻ لاءِ استعمال ڪئي.[68]
مڊگاسڪر جا رهواسي هڪ ٻئي تي مختلف ڏوهن، جن ۾ چوري، عيسائيت اختيار ڪرڻ ۽ خاص طور جادوگري شامل هئي، جا الزام لڳائي سگهندا هئا؛ جادوگريءَ جي الزام ۾ تانگينا، يعني زهر وسيلي آزمائش، عام طور لازمي هوندي هئي. 1828ع کان 1861ع تائين تانگينا جي آزمائش سبب هر سال لڳ ڀڳ 3,000 ماڻهو فوت ٿيا.[68] لڳاتار جنگين، بيمارين، سخت جبري پورهئي ۽ انصاف جي سخت طريقن جي گڏيل اثر سبب راڻيءَ جي 33 سالن جي حڪومت دوران سپاهين ۽ عام ماڻهن ٻنهي ۾ موت جي شرح تمام گهڻي رهي. اندازو آهي تہ 1833ع کان 1839ع جي وچ ۾ مڊگاسڪر جي آبادي لڳ ڀڳ 50 لک مان گهٽجي 25 لک رهجي وئي.[68]
1839ع ۾ بوئينا جي راڻي تسيوميڪو، نوسي بي ٻيٽ ڏانهن ڀڄي وڃڻ کان پوءِ، ميرينا حملن خلاف فرانس کان مدد گهري. فرانس جي شرطن مطابق هن نوسي بي ۽ مکيه ٻيٽ جي ڪجهه حصي تي پنهنجا حق فرانس جي حوالي ڪيا،[69] جنهن کان پوءِ فرانس انهن علائقن کي پنهنجي محافظتي رياست قرار ڏنو.[52]: 241–5
ايميرينا ۾ رهڻ جاري رکندڙ پرڏيهين ۾ جين لابورڊ شامل هو، جيڪو هڪ صنعتڪار هو ۽ بادشاهت لاءِ هٿيار ۽ ٻيون صنعتون قائم ڪيائين، ۽ جوزف-فرانسوا ليمبرٽ، جيڪو فرانسيسي مهم جو ۽ غلامن جو واپاري هو. ان وقت جي شهزادي راداما ٻيو ليمبرٽ سان هڪ تڪراري واپاري معاهدو ڪيو، جيڪو ليمبرٽ چارٽر جي نالي سان مشهور ٿيو. پنهنجي ماءُ جي جانشين ٿيڻ کان پوءِ راداما ٻئي راڻيءَ جي سخت پاليسين ۾ نرمي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻن سالن کان پوءِ وزيراعظم رائينيوونيناهترينيوني ۽ اندريانا (اميرن) ۽ هووا (عام ماڻهن) سان تعلق رکندڙ درٻارين جي اتحاد کيس اقتدار تان هٽائي ڇڏيو. هن اتحاد جو مقصد بادشاهه جي مطلق اقتدار کي ختم ڪرڻ هو.[51]
بغاوت کان پوءِ درٻارين راداما جي راڻي راسوهرينا کي حڪومت ڪرڻ جي آڇ ڪئي، بشرطيڪ هوءَ وزيراعظم سان اقتدار ورهائڻ جو بندوبست قبول ڪري؛ اهو هڪ نئون سماجي معاهدو هو، جنهن کي ٻنهي جي سياسي شاديءَ ذريعي مضبوط ڪيو وڃي ها.[70] راڻي راسوهرينا اها شرط قبول ڪئي ۽ پهرين رائينيوونيناهترينيوني سان شادي ڪئي، پر پوءِ کيس عهدي تان هٽائي سندس ڀاءُ، وزيراعظم رائينيلائيريووني، سان شادي ڪئي. رائينيلائيريووني بعد ۾ لڳاتار راڻي راناوالونا ٻي ۽ راڻي راناوالونا ٽين سان پڻ شادي ڪئي.[71]
رائينيلائيريووني جي وزيراعظم طور 31 سالن جي دور ۾ مرڪزي حڪومت جي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ ملڪ کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪيتريون پاليسيون اختيار ڪيون ويون.[72] سڄي ٻيٽ ۾ اسڪول تعمير ڪيا ويا ۽ تعليم حاصل ڪرڻ لازمي قرار ڏني وئي. فوج جي تنظيم بهتر ڪئي وئي ۽ سپاهين جي تربيت ۽ فوج کي پيشوراڻو بڻائڻ لاءِ برطانوي صلاحڪار مقرر ڪيا ويا.[73] گهڻ زاليت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو ۽ 1869ع ۾ عيسائيت کي درٻار جو سرڪاري مذهب قرار ڏنو ويو؛ وڌندڙ آباديءَ عيسائيت کي روايتي عقيدن سان گڏ اختيار ڪيو.[72] قانوني ضابطن کي برطانوي عام قانون جي بنياد تي سڌاريو ويو ۽ گاديءَ واري شهر ۾ يورپي طرز جون ٽي عدالتون قائم ڪيون ويون.[73] سپهه سالار جي گڏيل عهدي ۾ رائينيلائيريووني ڪيترن ئي فرانسيسي نوآبادياتي حملن خلاف مڊگاسڪر جو ڪاميابيءَ سان دفاع پڻ ڪيو.[73] فرانسيسين 1842ع ۽ 1860ع واري ڏهاڪي ۾ مڊگاسڪر ۾ فوجون لاهڻ ۽ ميرينا خلاف جنگ ۾ مسلسل مزاحمت ڪندڙ ساڪالاوا جي مدد ڪرڻ جا منصوبا ٺاهيا، پر اهي عملي صورت اختيار نہ ڪري سگهيا.[52]: 252
فرانسيسي بيٺڪي قبضي ۽ نوآبادياتي دور
[سنواريو]
1883ع ۾ سفارتي لاڳاپا خراب ٿيڻ کان پوءِ فرانس پهرين فرانسيسي-هووا جنگ شروع ڪندي ماجونگا تي بمباري ڪئي. جنگ دوران مڊگاسڪر سامونڊي ناڪابندي ۽ سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ظاهري طور اتحادي برطانيا ان جي مدد نہ ڪئي. 1885ع ۾ هڪ مبهم امن معاهدو ٿيو، جنهن جي ٻنهي ڌرين پنهنجي فائدي موجب تشريح ڪئي: مڊگاسڪر ان کي پنهنجي خودمختياريءَ جي تصديق سمجهيو، جڏهن تہ فرانس ان کي فرانسيسي محافظتي حيثيت قائم ڪرڻ طور ڏٺو.[74]: 224–8 جيتوڻيڪ برطانيا 1890ع ۾ ٻيٽ تي مڪمل فرانسيسي محافظتي نظام لاڳو ڪرڻ کي رسمي طور قبول ڪري ورتو، پر مڊگاسڪر جي حڪومت فرانسيسي اختيار کي تسليم نہ ڪيو. مڊگاسڪر کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ فرانسيسين ڊسمبر 1894ع ۾ اوڀر سامونڊي ڪناري جي تواماسينا بندرگاهه ۽ جنوري 1895ع ۾ اولهه سامونڊي ڪناري جي ماجونگا بندرگاهه تي بمباري ڪري قبضو ڪيو.[75]
ان کان پوءِ فرانسيسي فوج جو هڪ متحرڪ فوجي دستو انتاناناريوو ڏانهن وڌيو، جنهن دوران مليريا ۽ ٻين بيمارين سبب ڪيترائي سپاهي فوت ٿيا. الجزائر ۽ صحارا کان ڏکڻ آفريڪا مان وڌيڪ فوجي دستا آندا ويا. سيپٽمبر 1895ع ۾ شهر پهچڻ کان پوءِ فرانسيسي فوج شاهي محل تي ڳري توپخاني سان بمباري ڪئي، جنهن سبب وڏو جاني نقصان ٿيو ۽ راڻي راناوالونا ٽين هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿي.[76] انتاناناريوو تي فرانسيسي قبضي خلاف عوامي مزاحمت، جيڪا مينالامبا بغاوت جي نالي سان مشهور آهي، ڊسمبر 1895ع ۾ شروع ٿي ۽ 1897ع جي آخر تائين مڪمل طور دٻائي نہ سگهجي.[77][78] فرانس 1896ع ۾ مڊگاسڪر کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪيو ۽ ايندڙ سال ٻيٽ کي بيٺڪ قرار ڏنو، ميرينا بادشاهت ختم ڪئي ۽ شاهي خاندان کي جلاوطن ڪري ٻيٽ ملڪ ري يونين ۽ الجزائر موڪليو.[79]
فتح کان پوءِ مينالامبا بغاوت سبب ڏهن سالن تائين گهرو ويڙهه جاري رهي. فرانسيسي انتظاميا طرفان ڪيل "امن قائم ڪرڻ" جي مهم 15 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جاري رهي، جنهن جو مقصد سڄي ملڪ ۾ پکڙيل ڳوٺاڻن گوريلا ويڙهاڪن جي مزاحمت کي ختم ڪرڻ هو.[80] مينابي خلاف فرانسيسي فوجي مهم 1897ع ۾ امبيڪي قتل عام سان شروع ٿي ۽ 1902ع ۾ ختم ٿي. انتاندروئي ۽ ماهافالي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت جاري رکي، پر 1904ع ۾ آخرڪار مزاحمت ختم ڪئي.[81]: 238–9 مجموعي طور نوآبادياتي فتح خلاف هن مزاحمت کي دٻائڻ دوران ڪيترائي ڏهاڪا هزار ملاگاسي ماڻهو مارجي ويا.[80]
فرانسيسي نوآبادياتي حڪمرانيءَ هيٺ مختلف برآمدي فصلن جي پيداوار لاءِ پوکيءَ جا وڏا باغ قائم ڪيا ويا.[82] غلامي 1896ع ۾ ختم ڪئي وئي، جنهن سان لڳ ڀڳ 500,000 غلام آزاد ٿيا، پر انهن مان ڪيترائي پنهنجن اڳوڻن مالڪن جي گهرن ۾ نوڪر طور ڪم ڪندا رهيا[83] يا حصيدار هارين طور پوک ڪندا رهيا.[حوالو گهربل] ٻيٽ جي ڪيترن ئي حصن ۾ غلامن جي نسل مان آيل ماڻهن خلاف سخت امتيازي رويا اڄ بہ موجود آهن.[84] گاديءَ واري شهر انتاناناريوو ۾ ويڪرا پڪا رستا ۽ عوامي گڏجاڻين لاءِ جايون تعمير ڪيون ويون[85] ۽ رووا جي شاهي محل واري احاطي کي عجائب گهر ۾ تبديل ڪيو ويو.[86] وڌيڪ اسڪول قائم ڪيا ويا، خاص طور ٻهراڙي ۽ سامونڊي علائقن ۾، جتي ميرينا جا اسڪول نہ پهتا هئا. 6 کان 13 سالن جي عمر تائين تعليم لازمي ڪئي وئي، جنهن ۾ خاص طور فرانسيسي ٻولي ۽ عملي مهارتن تي ڌيان ڏنو ويندو هو.[87]
وڏين ڪمپنين کي کاڻين ۽ ٻيلن جي استحصال لاءِ وسيع رعايتون ڏنيون ويون. فرانسيسي انتظاميا سان وفادار مقامي سردارن کي پڻ زمين جا حصا ڏنا ويا. فرانسيسي ڪمپنين جي فائدي لاءِ جبري پورهيو لاڳو ڪيو ويو، جڏهن تہ هارين کي محصولن ذريعي اجرت تي ڪم ڪرڻ، خاص طور نوآبادياتي رعايتي علائقن ۾، لاءِ همٿايو ويو؛ جنهن سان ننڍن انفرادي زرعي فارمن کي نقصان پهتو. تنهن هوندي بہ نوآبادياتي دور ۾ آزاديءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ تحريڪون پڻ سرگرم رهيون، جن ۾ مينالامبا، وي واتو ساڪيليڪا ۽ ملاگاسي تجديد لاءِ جمهوري تحريڪ شامل هيون. 1927ع ۾ انتاناناريوو ۾ وڏا احتجاج منظم ڪيا ويا، خاص طور ڪميونسٽ ڪارڪن فرانسوا ويتوري جي اڳواڻيءَ ۾، جنهن کي نتيجي طور قيد ڪيو ويو. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ملاگاسي نوآباديات مخالف تحريڪ وڌيڪ زور وٺڻ لڳي. ملاگاسي مزدور يونين تحريڪ ڳجهي نموني اڀرڻ شروع ٿي ۽ مڊگاسڪر علائقي جي ڪميونسٽ پارٽي قائم ڪئي وئي. پر 1939ع ۾ نوآبادياتي انتظاميا، جنهن ويشي حڪومت جي حمايت اختيار ڪئي، انهن سڀني تنظيمن کي ٽوڙي ڇڏيو. نوآبادياتي حڪومت ملاگاسي تجديد لاءِ جمهوري تحريڪ تي 1947ع جي بغاوت جي پٺيان هجڻ جو الزام لڳايو ۽ ان خلاف سخت تشدد سان ڪارروائي ڪئي.[89]
ميرينا بادشاهت جي پورهئي جي صورت ۾ محصول ادا ڪرڻ واري روايت کي فرانسيسين پڻ جاري رکيو ۽ ان کي ريلوي ۽ اهم سامونڊي شهرن کي انتاناناريوو سان ڳنڍيندڙ رستن جي تعمير لاءِ استعمال ڪيو.[90]
ملاگاسي فوجين پهرين عالمي جنگ دوران فرانس لاءِ جنگ ڪئي. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ نازي سياسي مفڪرن مڊگاسڪر منصوبو تيار ڪيو، جنهن ۾ ٻيٽ کي يورپ جي يهودين کي جلاوطن ڪرڻ لاءِ هڪ امڪاني هنڌ طور تجويز ڪيو ويو هو.[91] ٻي عالمي جنگ دوران ٻيٽ تي مڊگاسڪر جي جنگ لڳي، جنهن ۾ ويشي فرانسيسي فوجن ۽ اتحادي مهماتي فوج وچ ۾ ويڙهه ٿي.[92] ٻي عالمي جنگ دوران فرانس تي قبضي مڊگاسڪر ۾ نوآبادياتي انتظاميا جي وقار کي سخت نقصان پهچايو ۽ وڌندڙ آزاديءَ جي تحريڪ کي وڌيڪ زور ڏنو، جنهن جي نتيجي ۾ 1947ع جي ملاگاسي بغاوت ٿي.[93] هن تحريڪ کان پوءِ فرانس 1956ع ۾ لوئي ڪادر (پرڏيهي علائقن جي سڌارن وارو قانون) تحت سڌاريل ادارا قائم ڪيا، جنهن کان پوءِ مڊگاسڪر پرامن طريقي سان آزاديءَ ڏانهن وڌيو.[94] ملاگاسي جمهوريه 14 آڪٽوبر 1958ع تي خودمختيار رياست طور فرانسيسي برادري اندر قائم ڪئي وئي. عبوري حڪومت جو دور 1959ع ۾ آئين منظور ٿيڻ سان ختم ٿيو ۽ 26 جون 1960ع تي ملڪ مڪمل آزادي حاصل ڪئي.[95]
آزاد رياست
[سنواريو]
آزادي ٻيهر حاصل ڪرڻ کان پوءِ مڊگاسڪر چئن جمهوريتن جي دورن مان گذريو آهي، جن مان هر هڪ دوران ملڪ جي آئين ۾ لاڳاپيل تبديليون ڪيون ويون. فرانس طرفان مقرر ڪيل صدر فليبير تسرانانا جي اڳواڻيءَ هيٺ پهرين جمهوريه (1960ع–1972ع) دوران فرانس سان مضبوط معاشي ۽ سياسي لاڳاپا جاري رهيا. ڪيترن ئي اعليٰ فني عهدن تي فرانسيسي پرڏيهي مقرر هئا، جڏهن تہ سڄي ملڪ جي اسڪولن ۾ فرانسيسي استاد، درسي ڪتاب ۽ نصاب استعمال ٿيندا رهيا. تسرانانا طرفان هن "نئين نوآبادياتي" بندوبست کي برداشت ڪرڻ خلاف وڌندڙ عوامي ناراضگي هارين ۽ شاگردن جي احتجاجن جي هڪ سلسلي جو سبب بڻي، جنهن 1972ع ۾ سندس حڪومت جو خاتمو آندو.[51]
فوج جي ميجر جنرل گيبريل رامانانتسوا کي ساڳئي سال عبوري صدر ۽ وزيراعظم مقرر ڪيو ويو، پر عوامي حمايت گهٽ هجڻ سبب کيس 1975ع ۾ عهدو ڇڏڻو پيو. سندس جانشين طور مقرر ڪيل ڪرنل رچرڊ راتسيمانڊراوا کي اقتدار سنڀالڻ جي رڳو ڇهن ڏينهن کان پوءِ قتل ڪيو ويو. راتسيمانڊراوا کان پوءِ جنرل جيل اندرياماهازو چئن مهينن تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس جاءِ هڪ ٻئي فوجي عهديدار، وائيس ايڊمرل ديديئر راتسيراڪا، والاري. راتسيراڪا مارڪسي-لينني ٻي جمهوريه قائم ڪئي، جيڪا سندس دور ۾ 1975ع کان 1993ع تائين قائم رهي.[96]
هن دور ۾ مڊگاسڪر سياسي طور اوڀر بلاڪ جي ملڪن سان ويجهڙائي اختيار ڪئي ۽ معيشت کي ٻاهرين دنيا کان محدود رکڻ واري پاليسي ڏانهن رخ ڪيو. انهن پاليسين سان گڏ 1973ع جي تيل بحران مان پيدا ٿيل معاشي دٻاءَ مڊگاسڪر جي معيشت کي تيزيءَ سان زوال ڏانهن ڌڪيو ۽ ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار ۾ سخت گهٽتائي آئي.[51] 1979ع تائين ملڪ مڪمل طور ڏيوالي جو شڪار ٿي چڪو هو. ملڪ جي تباهه ٿيل معيشت کي مالي سهارو ڏيڻ جي بدلي ۾ راتسيراڪا حڪومت بين الاقوامي مالياتي فنڊ، عالمي بئنڪ ۽ مختلف ٻه طرفي امداد ڏيندڙن طرفان لاڳو ڪيل شفافيت، بدعنواني خلاف قدمن ۽ آزاد منڊيءَ جي پاليسين جا شرط قبول ڪيا.[97]
1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين راتسيراڪا جي گهٽجندڙ مقبوليت 1991ع ۾ هڪ نازڪ مرحلي تي پهتي، جڏهن هڪ احتجاجي گڏجاڻي دوران صدارتي محافظن هٿيارن کان خالي مظاهرين تي فائرنگ ڪئي. ٻن مهينن اندر البرٽ زافي جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ عبوري حڪومت قائم ڪئي وئي. زافي بعد ۾ 1992ع جون صدارتي چونڊون کٽي ٽين جمهوريه (1992ع–2010ع) جو آغاز ڪيو.[98] مڊگاسڪر جي نئين آئين گهڻ پارٽي جمهوريت ۽ اختيارن جي ورهاست جو نظام قائم ڪيو، جنهن ۾ قومي اسيمبلي کي اهم اختيار ڏنا ويا. آئين ۾ انساني حقن، سماجي ۽ سياسي آزادين ۽ آزاد واپار تي پڻ زور ڏنو ويو.[51] تنهن هوندي بہ زافي جو دور معاشي زوال، بدعنوانيءَ جي الزامن ۽ پاڻ کي وڌيڪ اختيار ڏيڻ لاءِ قانون سازي متعارف ڪرائڻ سبب متاثر ٿيو. نتيجي طور 1996ع ۾ سندس مواخذو ڪيو ويو ۽ ايندڙ صدارتي چونڊن کان اڳ ٽن مهينن لاءِ نوربير راتسيراهونانا کي عبوري صدر مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ راتسيراڪا غيرمرڪزيت ۽ معاشي سڌارن جي منشور تي ٻيهر اقتدار ۾ چونڊيو ويو ۽ 1996ع کان 2001ع تائين ٻيو صدارتي مدو پورو ڪيائين.[97]
تڪراري 2001ع جي صدارتي چونڊن ۾ ان وقت جي انتاناناريوو جي ميئر مارڪ راوالومانانا آخرڪار ڪامياب قرار ڏنو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ 2002ع دوران راوالومانانا ۽ راتسيراڪا جي حامين وچ ۾ ست مهينا سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي. سياسي بحران جي ناڪاري معاشي اثرن تي آهستي آهستي راوالومانانا جي معاشي ۽ سياسي پاليسين ذريعي ضابطو آندو ويو. سندس پاليسين تعليم ۽ ماحولياتي سياحت ۾ سيڙپڪاريءَ جي حوصلا افزائي ڪئي، سڌي پرڏيهي سيڙپڪاريءَ لاءِ سهولتون پيدا ڪيون ۽ علائقائي توڙي بين الاقوامي سطح تي واپاري ڀائيواريون وڌايون. سندس حڪومت دوران ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار سراسري طور هر سال 7 سيڪڙو وڌي. تنهن هوندي بہ سندس ٻئي صدارتي مدي جي پوئين اڌ ۾ ملڪي ۽ بين الاقوامي مبصرن راوالومانانا تي وڌندڙ آمرانه طرز حڪمراني ۽ بدعنوانيءَ جا الزام لڳايا.[97]
مخالف ڌر جي اڳواڻ ۽ ان وقت انتاناناريوو جي ميئر اندري راجويلينا 2009ع جي شروعات ۾ هڪ تحريڪ جي اڳواڻي ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ راوالومانانا کي هڪ غيرآئيني عمل ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن کي وڏي پيماني تي بغاوت قرار ڏئي مذمت ڪئي وئي.[99] مارچ 2009ع ۾ سپريم ڪورٽ راجويلينا کي اعليٰ عبوري اٿارٽي جو صدر قرار ڏنو، جيڪا ملڪ کي صدارتي چونڊن ڏانهن وٺي وڃڻ جي ذميوار عبوري حڪومتي اداري هئي. 2010ع ۾ ريفرنڊم ذريعي نئون آئين منظور ڪيو ويو، جنهن چوٿين جمهوريه قائم ڪئي ۽ اڳوڻي آئين تحت قائم ڪيل جمهوري ۽ گهڻ پارٽي نظام کي برقرار رکيو.[98] هيري راجاوناريمامپيانينا کي 2013ع جي صدارتي چونڊن جو فاتح قرار ڏنو ويو، جن کي بين الاقوامي برادري منصفاڻيون ۽ شفاف قرار ڏنو.[100]
2018ع ۾ ملاگاسي صدارتي چونڊن جو پهريون مرحلو 7 نومبر ۽ ٻيو مرحلو 10 ڊسمبر تي ٿيو. ٽي اڳوڻا صدر ۽ ان وقت جو صدر اهم اميدوار هئا. راجويلينا چونڊن جو ٻيو مرحلو کٽي ويو. راوالومانانا شڪست کان پوءِ ڌانڌليءَ جا الزام هڻندي نتيجن کي قبول نہ ڪيو. راجاوناريمامپيانينا کي پهرين مرحلي ۾ تمام گهٽ حمايت ملي. جنوري 2019ع ۾ اعليٰ آئيني عدالت راجويلينا کي چونڊن جو فاتح ۽ نئون صدر قرار ڏنو.[101][102][103] جون 2019ع جي پارلياماني چونڊن ۾ راجويلينا جي حامين قومي اسيمبليءَ ۾ مڪمل اڪثريت حاصل ڪئي. کين 84 سيٽون مليون، جڏهن تہ اڳوڻي صدر راوالومانانا جي حامين قومي اسيمبليءَ جي 151 مان رڳو 16 سيٽون حاصل ڪيون. باقي 51 سيٽن تي آزاد اميدوار يا ننڍين پارٽين جا نمائندا چونڊيا ويا.[104]
2021ع جي وچ ڌاري 2021ع–2022ع جو مڊگاسڪر ڏڪار شروع ٿيو، جنهن ۾ سخت خشڪي سبب لکين ماڻهو غذائي عدم تحفظ کي منهن ڏيڻ لڳا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو ڏڪار جي ڪناري تي پهچي ويا.[105]
نومبر 2023ع ۾ راجويلينا صدارتي چونڊن جي پهرين مرحلي ۾ 58.95 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ٻيهر صدر چونڊيو ويو. اهي چونڊون مخالف ڌر جي بائيڪاٽ ۽ راجويلينا طرفان فرانسيسي شهريت حاصل ڪرڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ سندس چونڊ وڙهڻ جي اهليت بابت تڪرار جي ماحول ۾ ٿيون. ووٽرن جي شرڪت 46.36 سيڪڙو رهي، جيڪا ملڪ جي صدارتي چونڊن جي تاريخ ۾ سڀ کان گهٽ شرح هئي.[106] بجلي ۽ پاڻيءَ جي بندشن سان گڏ راجويلينا جي حڪومت تي عام بي اعتماديءَ سبب 2025ع ۾ احتجاجن جو سلسلو شروع ٿيو، جيڪو آخرڪار سندس ملڪ ڇڏڻ ۽ مواخذي تي پهتو، جڏهن تہ فوج ملڪ جو اقتدار سنڀالي ورتو.[107][108] 17 آڪٽوبر 2025ع تي ڪرنل مائيڪل رينڊريانيرينا راجويلينا جي جانشين طور مڊگاسڪر جي نئين صدر جي حيثيت سان حلف کنيو.[109]
جاگرافي
[سنواريو]
592,800 چورس ڪلوميٽر (228,900 sq mi) ايراضيءَ سان،[9] مڊگاسڪر دنيا جو 46هون سڀ کان وڏو ملڪ،[110] ٻيو سڀ کان وڏو ٻيٽ ملڪ[111] ۽ دنيا جو چوٿون سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي.[9] ملڪ جو گهڻو حصو 12° ڏکڻ ۽ 26° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪن ۽ 43° اوڀر ۽ 51° اوڀر ڊگھائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي.[112] پاڙيسري ٻيٽن ۾ اوڀر طرف فرانسيسي علائقو ري يونين ۽ ماريشس، جڏهن تہ اتر اولهه طرف ڪوموروس ۽ فرانسيسي علائقو مايوٽ شامل آهن. سڀ کان ويجهو مکيه زميني ملڪ موزمبيق آهي، جيڪو اولهه طرف واقع آهي.
قبل از تاريخ دور ۾ عظيم کنڊ گونڊوانا جي ٽٽڻ جي نتيجي ۾ جوراسڪ دور دوران، لڳ ڀڳ 185 ملين سال اڳ، اوڀر گونڊوانا (جنهن ۾ مڊگاسڪر، انٽارڪٽيڪا، آسٽريليا ۽ هندستاني ننڍو کنڊ شامل هئا) اولهه گونڊوانا (آفريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا) کان ڌار ٿيو. هند-مڊگاسڪر زميني حصو لڳ ڀڳ 125 ملين سال اڳ انٽارڪٽيڪا ۽ آسٽريليا کان ڌار ٿيو،[113] جڏهن تہ مڊگاسڪر ڪريٽيشيس دور جي آخري حصي ۾ لڳ ڀڳ 84 کان 92 ملين سال اڳ هندستاني زميني حصي کان ڌار ٿيو.[114] ٻين کنڊن کان ايتري ڊگهي عرصي تائين الڳ رهڻ سبب ٻيٽ جي ٻوٽن ۽ جانورن کي نسبتاً الڳ ماحول ۾ ارتقا ڪرڻ جو موقعو مليو.
مڊگاسڪر جي اوڀرئين سامونڊي ڪناري سان هڪ سوڙهي ۽ اُڀي ٽڪرائتي ڍلان پکڙيل آهي، جنهن ۾ ٻيٽ جي باقي بچيل استوائي هيٺاهين علائقن وارن ٻيلن جو وڏو حصو موجود آهي. هن جابلو ڪناري جي اولهه ۾ ٻيٽ جي وچ واري حصي ۾ هڪ مٿانهون پٽ آهي، جنهن جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان 750 کان 1,500 m (2,460 کان 4,920 ft) تائين آهي. هي مرڪزي مٿانهان علائقا، جيڪي روايتي طور ميرينا ماڻهن جو وطن ۽ سندن تاريخي گاديءَ واري شهر انتاناناريوو جو هنڌ آهن، ٻيٽ جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو حصو آهن. هتي گاهه سان ڍڪيل ٽڪرين ۽ نيم گهم وارن ٻيلن جي بچيل حصن جي وچ ۾ ڏاڪن جي صورت ۾ ٺهيل چانورن جي پوک واديون آهن؛ اهي ٻيلا ڪنهن زماني ۾ مٿانهين علائقي جي وڏي حصي کي ڍڪيندا هئا. مٿانهين علائقن جي اولهه طرف زمين آهستي آهستي وڌيڪ خشڪ ٿيندي موزمبيق چينل ۽ سامونڊي ڪناري سان موجود تمر جي دلدلن ڏانهن هيٺ لهي ٿي.[115]
مڊگاسڪر جون بلند ترين چوٽيون ٽن نمايان جابلو سلسلن مان اڀرن ٿيون. ماروموڪوٽرو، جيڪا تساراتانانا جابلو سلسلي ۾ 2,876 m (9,436 ft) اوچي آهي، ٻيٽ جو بلند ترين هنڌ آهي. ان کان پوءِ اندرينگيترا جابلو سلسلي ۾ بوبي چوٽي 2,658 m (8,720 ft) ۽ تسيافاجاوونا، انڪاراترا جابلو سلسلي ۾ 2,643 m (8,671 ft) اوچي آهي. اوڀر طرف پانگالانس واهه انساني هٿن سان ٺاهيل ۽ قدرتي ڍنڍن جو هڪ سلسلو آهي، جن کي فرانسيسين اوڀرئين سامونڊي ڪناري کان ٿورو اندر واهن ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيو. هي سلسلو سامونڊي ڪناري جي متوازي لڳ ڀڳ 600 km (370 mi) تائين پکڙيل آهي.[116]
ٻيٽ جا اولهه ۽ ڏکڻ وارا حصا، جيڪي مرڪزي مٿانهين علائقن جي مينهن جي ڇانو ۾ اچن ٿا، خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلن، ڪنڊيدار ٻيلن ۽ ريگستانن ۽ خشڪ جهڙالي علائقن تي مشتمل آهن. آباديءَ جي گهٽ گهاٽائي سبب مڊگاسڪر جا خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا اوڀر جي برساتي ٻيلن يا مرڪزي مٿانهين پٽ جي اصل ٻيلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ رهيا آهن. اولهه واري سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي محفوظ بندرگاهه آهن، پر گاد ڀرجڻ هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو اندروني علائقن ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ زميني ڪٽاءَ جي گاد کي وسيع اولهه وارن ميدانن مان وهندڙ درياهن ذريعي سامونڊي ڪناري تائين پهچڻ سبب پيدا ٿئي ٿو.[116]
آبهوا
[سنواريو]
ڏکڻ اوڀر وارن واپاري هوائن ۽ اتر اولهه وارن چوماسي هوائن جي گڏيل اثر سبب نومبر کان اپريل تائين گرم ۽ برساتي موسم رهي ٿي، جنهن دوران اڪثر تباهي آڻيندڙ سامونڊي طوفان اچن ٿا، جڏهن تہ مئي کان آڪٽوبر تائين نسبتاً ٿڌي ۽ خشڪ موسم رهي ٿي. هندي سمنڊ مٿان ٺهندڙ برساتي ڪڪر پنهنجي گهڻي گهم ٻيٽ جي اوڀرئين سامونڊي ڪناري تي وسائين ٿا، ۽ اها ڳري برسات علائقي جي برساتي ٻيلن واري ماحولياتي نظام کي برقرار رکي ٿي. مرڪزي مٿانهان علائقا نسبتاً وڌيڪ خشڪ ۽ ٿڌا آهن. اولهه وارو علائقو اڃا وڌيڪ خشڪ آهي، جڏهن تہ ٻيٽ جي ڏکڻ اولهه ۽ ڏاکڻي اندروني حصن ۾ نيم خشڪ آبهوا غالب آهي.[115]
استوائي سامونڊي طوفان بنيادي ڍانچي ۽ مقامي معيشتن کي نقصان پهچائڻ سان گڏ جاني نقصان جو پڻ سبب بڻجن ٿا.[117] مارچ 2004ع ۾ سامونڊي طوفان گافيلو ملڪ سان ٽڪرائيندڙ تاريخ جو سڀ کان طاقتور رڪارڊ ٿيل سامونڊي طوفان بڻيو. طوفان سبب 363 ماڻهو مارجي ويا،[118] 214,260 ماڻهو بي گهر ٿيا،[119] ۽ 250 ملين آمريڪي ڊالرن کان وڌيڪ نقصان ٿيو.[120] فيبروري 2022ع ۾ سامونڊي طوفان باتسيرائي سبب 121 ماڻهو مارجي ويا،[121][122] جيڪو سامونڊي طوفان اينا کان ڪجهه هفتا پوءِ آيو؛ اينا 55 ماڻهن کي ماريو ۽ 130,000 ماڻهن کي بي گهر ڪيو هو.[123]
2022ع جي هڪ تجزيي موجب موسمي تبديلي جي ماحولياتي اثرن سان مطابقت پيدا ڪرڻ ۽ انهن کان بچاءَ لاءِ مڊگاسڪر کي پنهنجي مجموعي گهريلو پيداوار جو 15 سيڪڙو خرچ ڪرڻو پوندو.[124]
حياتي تنوع ۽ تحفظ
[سنواريو]- اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو مڊگاسڪر جي جهنگلي جيوت, مڊگاسڪر جي نباتات, مڊگاسڪر جا جانور, مڊگاسڪر ۾ زراعت ۽مڊگاسڪر جا ماحولياتي علائقا
- اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو مڊگاسڪر ۾ عالمي ورثي وارن ماڳن جي فهرست, مڊگاسڪر ۾ ٻيلن جي تباهي, مڊگاسڪر ۾ غيرقانوني وڻڪَٽائي ۽ مڊگاسڪر ۾ ڌارين حملي آور نسلن جي فهرست
پاڙيسري کنڊن کان ٻيٽ جي ڊگهي عرصي واري اڪيلائيءَ جي نتيجي ۾ مڊگاسڪر ڪيترن ئي مقامي ٻوٽن ۽ جانورن جو گهر آهي، جيڪي ڌرتيءَ تي ٻئي ڪنهن هنڌ نٿا ملن.[125][126] مڊگاسڪر ۾ ملندڙ سڀني ٻوٽن ۽ جانورن جي نسلن مان لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو مقامي آهن.[127] هن منفرد ماحولياتي نظام سبب ڪجهه ماحوليات جي ماهرن مڊگاسڪر کي "اٺون کنڊ" سڏيو آهي،[128] جڏهن تہ ڪنزرويشن انٽرنيشنل ٻيٽ کي حياتياتي تنوع جو اهم مرڪز قرار ڏنو آهي.[129] مڊگاسڪر دنيا جي 17 انتهائي حياتياتي تنوع وارن ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ ۾ ست زميني ماحولياتي علائقا آهن: هيٺاهين علائقن وارا ٻيلا، نيم گهم وارا ٻيلا، خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا، ايريڪوئيڊ جهڳٽا، ڪنڊيدار ٻيلا، رسدار وڻن وارا ٻيلا ۽ تمر جا ٻيلا.[130]
مڊگاسڪر ۾ موجود 14,883 ٻوٽن جي نسلن مان 80 سيڪڙو کان وڌيڪ دنيا ۾ ٻئي ڪنهن هنڌ نٿا ملن، جن ۾ ٻوٽن جا پنج خاندان پڻ شامل آهن.[131] ڊيڊيريئسي خاندان، جيڪو چئن نسلن ۽ 11 جنسن تي مشتمل آهي، رڳو ڏکڻ اولهه مڊگاسڪر جي ڪنڊيدار ٻيلن تائين محدود آهي.[115] دنيا جي پاڪيپوڊيم نسلن مان پنجن مان چار مڊگاسڪر جا مقامي آهن.[132] مڊگاسڪر ۾ موجود 860[131] آرڪڊ نسلن مان ٽي چوٿايون[133] رڳو هن ٻيٽ تي ملن ٿيون، جڏهن تہ دنيا جي نَو باباب نسلن مان ڇهه پڻ هتي ملن ٿا.[134] ٻيٽ تي کجي جا لڳ ڀڳ 170 نسل ملن ٿا، جيڪو آفريڪا جي سڄي مکيه زميني حصي ۾ ملندڙ کجين جي نسلن کان ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي؛ انهن مان 165 نسل مڊگاسڪر جا مقامي آهن.[133]
ڪيترائي مقامي ٻوٽا مختلف بيمارين جي علاج لاءِ جڙي ٻوٽين جي دوائن طور استعمال ٿين ٿا. مثال طور، ونبلاسٽين[135][136] ۽ ونڪرسٽين[135][137] ونڪا الڪالائڊ آهن،[138][139] جيڪي هاجڪن لمفوما،[140] ليوڪيميا[141] ۽ ٻين ڪينسرن جي علاج ۾ استعمال ٿين ٿا،[142] ۽ اهي مڊگاسڪر پيري ونڪل مان حاصل ڪيا ويا هئا.[143][144] مسافر کجي، جيڪا مقامي طور راوينالا جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي،[145] اوڀر وارن برساتي ٻيلن جو مقامي ٻوٽو آهي.[146] هي مڊگاسڪر جي هڪ نمايان علامت آهي ۽ قومي نشان سان گڏ مڊگاسڪر ايئرلائنز جي لوگو ۾ پڻ ڏيکاريل آهي.[147]
ٻوٽن وانگر، مڊگاسڪر جا جانور پڻ تمام گهڻي حياتياتي گوناگونيت رکن ٿا ۽ انهن ۾ مقامي نسلن جو تناسب تمام گهڻو آهي. ڪنزرويشن انٽرنيشنل ليمرن کي ”مڊگاسڪر جو نمائنده ٿڻائتو جانور“ قرار ڏنو آهي.[125] ڀولڙن ۽ ٻين مقابلو ڪندڙ جانورن جي غيرموجودگيءَ ۾ هنن پرائيميٽن مختلف قسمن جي رهائشگاهن سان پاڻ کي هم آهنگ ڪيو ۽ ڪيترن ئي نسلن ۾ ورهائجي ويا. تائين 2012[تازه ڪاري]، ليمر جا سرڪاري طور 103 نسل ۽ ذيلي نسل سڃاتا ويا هئا،[149] جن مان 39 نسلن کي حيوانيات جي ماهرن 2000ع کان 2008ع جي وچ ۾ بيان ڪيو هو.[150] انهن مان لڳ ڀڳ سڀني کي ناياب، خطري هيٺ يا انتهائي خطري هيٺ قرار ڏنو ويو آهي. مڊگاسڪر ۾ انسانن جي اچڻ کان پوءِ ليمر جا گهٽ ۾ گهٽ 17 نسل ناپيد ٿي چڪا آهن، جيڪي سڀئي اڄ موجود ليمر نسلن کان جسماني طور وڏا هئا.[151]
ٻلي جهڙي فوسا سميت ٻيا ڪيترائي ٿڻائتا جانور پڻ مڊگاسڪر جا مقامي آهن. ٻيٽ تي پکين جا 300 کان وڌيڪ نسل رڪارڊ ڪيا ويا آهن، جن مان 60 سيڪڙو کان وڌيڪ، جن ۾ چار خاندان ۽ 42 جنس شامل آهن، مقامي آهن.[125] مڊگاسڪر تائين پهتل ريڙهيون پائيندڙ جانورن جا ٿورا خاندان ۽ جنس ارتقا ڪري 260 کان وڌيڪ نسلن ۾ ورهائجي ويا آهن، جن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ مقامي آهن،[152] ۽ انهن ۾ هڪ مڪمل مقامي خاندان پڻ شامل آهي.[125] دنيا جي گرگٽن جي نسلن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو هن ٻيٽ تي ملي ٿو،[152] جن ۾ دنيا جو سڀ کان ننڍو ڄاتل گرگٽ پڻ شامل آهي.[153]
مڊگاسڪر جي مقامي مڇين ۾ ٻه خاندان، 15 جنس ۽ 100 کان وڌيڪ نسل شامل آهن، جيڪي بنيادي طور ٻيٽ جي مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ درياهن ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ مڊگاسڪر جي ڪرنگهي کان سواءِ جانورن بابت اڃا نسبتاً گهٽ تحقيق ٿي آهي، پر ڄاتل نسلن ۾ مقامي نسلن جو تناسب تمام گهڻو مليو آهي. مثال طور، زميني ڪوڏن جا سڀئي 651 نسل مقامي آهن، جڏهن تہ ٻيٽ جي اڪثر پوپٽن، اسڪاراب ڀونئرن، ليس ونگن، ڪوريئڙن ۽ ڀنڀورين جا نسل پڻ مقامي آهن.[125]
مڊگاسڪر جي گوناگون جانورن ۽ ٻوٽن کي انساني سرگرمين سبب خطرو آهي.[154] لڳ ڀڳ 2,350 سال اڳ انسانن جي اچڻ کان وٺي مڊگاسڪر پنهنجي اصل ٻيلن مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ وڃائي چڪو آهي.[155] ٻيلن جي هن تباهيءَ جو هڪ وڏو سبب تاوي آهي، جيڪا روايتي ٻيلو ساڙي پوک ڪرڻ واري زرعي طريقيڪار آهي، جنهن کي ابتدائي آبادگارن مڊگاسڪر ۾ متعارف ڪرايو هو.[156] مڊگاسڪري هاري هن طريقي کي نه رڳو زرعي لحاظ کان عملي فائدن سبب جاري رکندا آيا آهن، پر ان سان خوشحالي، صحت ۽ احترام لائق ابن ڏاڏن جي روايتن (فومبا ملاگاسي) جا ثقافتي لاڳاپا پڻ آهن.[157] ٻيٽ تي انساني آباديءَ جي گهاٽائي وڌڻ سان لڳ ڀڳ 1,400 سال اڳ ٻيلن جي تباهيءَ جي رفتار وڌڻ شروع ٿي.[47] 16هين صديءَ تائين مرڪزي مٿانهين علائقن مان اصل ٻيلن جو وڏو حصو صاف ٿي چڪو هو.[156] ٻيلن جي گهٽتائيءَ جا وڌيڪ تازا سبب لڳ ڀڳ 1,000 سال اڳ ڍورن جي متعارف ٿيڻ کان پوءِ انهن جي ڌڻن ۾ واڌ، رڌپچاءَ لاءِ ٻارڻ طور ڪوئلي تي مسلسل ڀاڙڻ، ۽ گذريل صديءَ دوران نقد آور فصل طور ڪافي جي وڌندڙ اهميت شامل آهن.[158]
هڪ محتاط اندازي موجب 1950ع کان 2000ع تائين ٻيٽ جي اصل ٻيلن جي ڍڪ جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ختم ٿي ويو، جڏهن تہ باقي بچيل ٻيلن جي گهاٽائي ۾ 80 سيڪڙو تائين گهٽتائي آئي.[159] روايتي زرعي طريقن کان علاوه، محفوظ ٻيلن مان غيرقانوني وڻڪَٽائي ۽ قومي پارڪن اندر قيمتي ڪاٺ جي سرڪاري اجازت سان ڪٽائي پڻ جهنگلي جيوت جي تحفظ لاءِ چئلينج آهن. جيتوڻيڪ ان وقت جي صدر راوالومانانا 2000ع کان 2009ع تائين قومي پارڪن مان قيمتي ڪاٺ گڏ ڪرڻ تي پابندي لڳائي هئي، پر جنوري 2009ع ۾ قيمتي ڪاٺ جي ٿوري مقدار گڏ ڪرڻ جي ٻيهر اجازت ڏني وئي. راوالومانانا جي اقتدار تان هٽڻ کان پوءِ امدادي سهائتا ۾ ٿيل گهٽتائيءَ جي پورائي لاءِ راجويلينا جي انتظاميا هيٺ اها سرگرمي رياستي آمدنيءَ جي هڪ اهم ذريعي طور تمام گهڻي وڌي وئي.[160]
انساني آبادين جي ڪري ڌاريا حملي آور نسل پڻ مڊگاسڪر ۾ متعارف ٿيا آهن. 2014ع ۾ مڊگاسڪر ۾ ايشيائي عام ڏيڏر جي دريافت کان پوءِ، جيڪو ان ڏيڏر جي هڪ اهڙي نسل جو ويجهو مائٽ آهي جنهن 1930ع واري ڏهاڪي کان آسٽريليا جي جهنگلي جيوت کي شديد نقصان پهچايو آهي، محققن خبردار ڪيو تہ اهو ”ملڪ جي منفرد جهنگلي جيوت ۾ وڏي تباهي آڻي سگهي ٿو.“[161] رهائشگاهن جي تباهي ۽ شڪار مڊگاسڪر جي ڪيترن ئي مقامي نسلن کي خطري هيٺ آندو يا کين ناپيد ڪري ڇڏيو آهي. ٻيٽ جا هاٿي پکي، جيڪي مقامي ديو قامت اڏامڻ کان لاچار پکين جو هڪ خاندان هئا، 17هين صديءَ يا ان کان اڳ ناپيد ٿي ويا. ان جو سڀ کان امڪاني سبب بالغ پکين جو انساني شڪار ۽ سندن وڏن آنن کي خوراڪ لاءِ گڏ ڪرڻ هو.[162] انسانن جي ٻيٽ تي اچڻ سان ديو قامت ليمرن جا ڪيترائي نسل غائب ٿي ويا، جڏهن تہ ٻيا نسل ايندڙ صدين دوران وڌندڙ انساني آباديءَ سبب ليمرن جي رهائشگاهن تي وڌندڙ دٻاءَ ۽ ڪجهه آبادين ۾ خوراڪ لاءِ ليمرن جي وڌندڙ شڪار سبب ناپيد ٿي ويا.[163]
جولاءِ 2012ع جي هڪ جائزي موجب 2009ع کان پوءِ قدرتي وسيلن جي استحصال ٻيٽ جي جهنگلي جيوت لاءِ انتهائي سنگين نتيجا پيدا ڪيا هئا: ليمر جي 90 سيڪڙو نسلن کي ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ قرار ڏنو ويو، جيڪو ڪنهن بہ ٿڻائتي جانورن جي گروهه ۾ سڀ کان وڏو تناسب هو؛ انهن مان 23 نسل انتهائي خطري هيٺ قرار ڏنا ويا. 2023ع ۾ نيچر ڪميونيڪيشنز ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق موجب، صرف مڊگاسڪر ۾ ملندڙ 219 ٿڻائتي جانورن جي نسلن مان 120 ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ هئا.[164]
2003ع ۾ راوالومانانا ”ڊربن ويزن“ جو اعلان ڪيو، جنهن جو مقصد ٻيٽ جي محفوظ قدرتي علائقن کي ٽيڻ کان وڌيڪ وڌائي 60,000 km2 (23,000 sq mi) کان مٿي، يعني مڊگاسڪر جي زميني ايراضيءَ جي 10 سيڪڙو تائين پهچائڻ هو. تائين 2011[تازه ڪاري]، رياست طرفان محفوظ علائقن ۾ پنج سخت قدرتي ذخيرا (ريزرو نيچرل انٽيگرال)، 21 جهنگلي جيوت جا ذخيرا (ريزرو اسپيشال) ۽ 21 قومي پارڪ (پارڪ ناسيونال) شامل هئا.[165] 2007ع ۾ ڇهن قومي پارڪن—ماروجيجي، ماسوالا، رانومفانا، زاهامينا، انڊوهيلا ۽ اندرينگيترا—کي گڏيل طور عالمي ورثي وارو ماڳ قرار ڏئي اٽسينانانا جا برساتي ٻيلا نالو ڏنو ويو.[166] مقامي ڪاٺ جا واپاري ماروجيجي قومي پارڪ جي محفوظ برساتي ٻيلن مان ناياب روزووڊ وڻ ڪاٽي رهيا آهن ۽ اهو ڪاٺ عيش عشرت واري فرنيچر ۽ موسيقي جي سازن جي تياري لاءِ چين ڏانهن برآمد ڪيو وڃي ٿو.[167]
ڪنزرويشن انٽرنيشنل مڊگاسڪر، ڪنزرويشن انٽرنيشنل جو مڊگاسڪر ۾ ملڪي پروگرام آهي، جنهن جي مرڪزي آفيس انتاناناريوو ۾ ۽ علائقائي شاخون فيانارانتسوا ۽ تواماسينا ۾ آهن. ان جي ڪم ۾ محفوظ علائقن ۽ قدرتي منظرنامن سان لاڳاپيل منصوبن جي سهائتا شامل رهي آهي، جن ۾ اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر مڊگاسڪر ۾ ٻيلن جي لنگهن جو انتظام، جهڙوڪ امبوسيترا-ونڊروزو ٻيلو لنگهه ۽ انڪينيهيني-زاهامينا لنگهه شامل آهن.[168][169]
حڪومت
[سنواريو]ڍانچو
[سنواريو]
مڊگاسڪر هڪ نيم صدارتي نمائنده جمهوري گهڻ پارٽي جمهوريه آهي، جنهن ۾ عوام پاران چونڊيل صدر رياست جو سربراهه هوندو آهي. صدر هڪ وزيراعظم چونڊيندو آهي، جيڪو وزيرن جي ڪابينا جوڙڻ لاءِ صدر کي اميدوارن جا نالا تجويز ڪندو آهي. آئين موجب انتظامي اختيار حڪومت وٽ آهن، جڏهن تہ قانونسازيءَ جا اختيار وزارتي ڪابينا،[170] سينيٽ ۽ قومي اسيمبلي وٽ آهن، جيتوڻيڪ عملي طور پوين ٻنهي ادارن وٽ تمام محدود اختيار يا قانونسازي وارو ڪردار آهي. آئين انتظاميا، قانونساز اداري ۽ عدليا جون آزاد شاخون قائم ڪري ٿو ۽ هر صدر کي وڌ ۾ وڌ ٽن مدتن تائين محدود ڪري ٿو.[9] عوام سڌي ريت صدر ۽ قومي اسيمبليءَ جي 151 ميمبرن کي پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيندو آهي. سينيٽ جا سڀئي 18 ميمبر پڻ پنجن سالن لاءِ عهدو سنڀاليندا آهن؛ انهن مان 12 سينيٽر مقامي عملدارن پاران چونڊيا ويندا آهن ۽ ڇهه صدر پاران مقرر ڪيا ويندا آهن.[171]
مقامي سطح تي ٻيٽ جي 23 علائقن جو انتظام هڪ گورنر ۽ علائقائي ڪائونسل ڪندي آهي. صوبن کي اڳتي هلي علائقن ۽ ڪميونن ۾ ورهايو ويو آهي. عدالتي نظام فرانسيسي نظام جي نموني تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ اعليٰ آئيني عدالت، اعليٰ عدالت انصاف، سپريم ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، فوجداري عدالتون ۽ ابتدائي عدالتون شامل آهن.[172] سول قانون تي عمل ڪندڙ عدالتن وٽ عدالتي نظام ۾ ڪيسن کي تيزيءَ ۽ شفاف نموني هلائڻ جي گهربل صلاحيت محدود آهي، جنهن سبب جوابدارن کي اڪثر غيرصحتمند ۽ حد کان وڌيڪ ڀريل جيلن ۾ مقدمي کان اڳ ڊگهي عرصي تائين حراست ۾ رهڻو پوي ٿو.[173]
مڊگاسڪر جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر انتاناناريوو،[9] ٻيٽ جي جاگرافيائي مرڪز جي ويجهو مٿانهين علائقي ۾ واقع آهي. بادشاهه اندريانجاڪا لڳ ڀڳ 1610ع يا 1625ع ۾ ايميرينا بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ انتاناناريوو قائم ڪيو، جيڪو انالامانگا ٽڪريءَ تي قبضي هيٺ آيل وازمبا گاديءَ واري هنڌ تي قائم ڪيو ويو هو.[174] 19هين صديءَ جي شروعات ۾ جڏهن ميرينا جي بالادستي پاڙيسري ملاگاسي قومن تائين وڌي ۽ مڊگاسڪر جي بادشاهت قائم ٿي، تہ انتاناناريوو عملي طور سڄي ٻيٽ جو انتظامي مرڪز بڻجي ويو. 1896ع ۾ مڊگاسڪر جي فرانسيسي نوآبادڪارن ميرينا جي گاديءَ واري شهر کي پنهنجي نوآبادياتي انتظاميا جو مرڪز بڻايو، ۽ 1960ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ کان پوءِ پڻ اهو شهر مڊگاسڪر جي گاديءَ جو هنڌ رهيو. 2017ع ۾ گاديءَ واري شهر جي آبادي 1,391,433 رهواسي اندازي ڪئي وئي.[175] انتاناناريوو کان پوءِ ملڪ جا ٻيا وڏا شهر انتسيرابي، تواماسينا ۽ مهاجانگا آهن.[9]
سياست
[سنواريو]
1960ع ۾ فرانس کان مڊگاسڪر جي آزاديءَ کان پوءِ ٻيٽ جي سياسي تبديلين دوران ڪيترائي عوامي احتجاج، ڪيترائي تڪراري چونڊون، هڪ مواخذو، ٻه فوجي بغاوتون ۽ هڪ قتل پيش آيا آهن. ملڪ جا بار بار پيدا ٿيندڙ سياسي بحران گهڻو ڪري ڊگها رهيا آهن، جن جا مقامي معيشت، بين الاقوامي لاڳاپن ۽ ملاگاسي ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار تي ناڪاري اثر پيا آهن. مثال طور، 2001ع جي صدارتي چونڊن کان پوءِ عهديدار صدر راتسيراڪا ۽ سندس مخالف راوالومانانا وچ ۾ اٺن مهينن تائين جاري رهندڙ ڇڪتاڻ سبب مڊگاسڪر کي سياحت ۽ واپار جي آمدنيءَ ۾ لکين ڊالرن جو نقصان ٿيو، جڏهن تہ بنيادي ڍانچي کي پڻ نقصان پهتو، جنهن ۾ بمباري سان تباهه ٿيل پلون ۽ باهه لڳائڻ سبب متاثر عمارتون شامل هيون.[176] 2009ع جي شروعات ۾ راوالومانانا خلاف اينڊري راجويلينا جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل احتجاجن جو سلسلو پرتشدد بڻجي ويو، جنهن ۾ 170 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.[177]
مڊگاسڪر جي جديد سياست تي 19هين صديءَ ۾ ميرينا پاران سامونڊي ڪناري وارن علائقن جي برادرين کي پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ آڻڻ جي تاريخ جو پڻ اثر رهيو آهي. ان جي نتيجي ۾ مٿانهين علائقن ۽ سامونڊي ڪناري جي آبادين وچ ۾ پيدا ٿيل ڇڪتاڻ وقت بوقت اڪيلن پرتشدد واقعن جي صورت ۾ سامهون ايندي رهي آهي.[178]
مڊگاسڪر کي تاريخي طور آفريڪا جي مرڪزي سياسي معاملن کان پري سمجهيو ويندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ اهو 1963ع ۾ قائم ٿيل آفريقي اتحاد جي تنظيم جو باني ميمبر هو، جيڪا 2002ع ۾ ختم ڪري ان جي جاءِ تي آفريقي يونين قائم ڪئي وئي. 2001ع جي صدارتي چونڊن جي نتيجن بابت تڪرار سبب ملڪ کي آفريقي يونين جي پهرين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت جي اجازت نہ ڏني وئي، پر 14 مهينن جي وقفي کان پوءِ جولاءِ 2003ع ۾ اهو ٻيهر يونين ۾ شامل ٿيو.[179] مارچ 2009ع ۾ راجويلينا ڏانهن انتظامي اقتدار جي غيرآئيني منتقليءَ کان پوءِ مڊگاسڪر جي رڪنيت ٻيهر آفريقي يونين طرفان معطل ڪئي وئي.[180]
مڊگاسڪر بين الاقوامي فوجداري عدالت جو ميمبر آهي ۽ گڏيل رياستن جي فوج جي تحفظ بابت ٻطرفي استثنا واري معاهدي جو پڻ ڌر آهي.[9] فرانس، برطانيا، گڏيل رياستن، چين ۽ ڀارت سميت يارهن ملڪن مڊگاسڪر ۾ پنهنجا سفارتخانا قائم ڪيا آهن،[181] جڏهن تہ مڊگاسڪر جا 16 ٻين ملڪن ۾ سفارتخانا آهن.[182]
مڊگاسڪر ۾ انساني حقن کي آئين تحت تحفظ حاصل آهي ۽ رياست انساني حقن جو عالمي پڌرنامو ۽ ٻارن جي حقن بابت ڪنوينشن سميت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن جي ڌر آهي.[183] مذهبي، نسلي ۽ جنسي اقليتن کي قانون تحت تحفظ حاصل آهي. تنظيم ٺاهڻ ۽ گڏجاڻي ڪرڻ جي آزاديءَ جي پڻ قانون ضمانت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ عملي طور عوامي گڏجاڻين لاءِ اجازتناما ڏيڻ کان انڪار ڪڏهن ڪڏهن سياسي مظاهرن کي روڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.[160][183] سيڪيورٽي فورسز پاران تشدد جا واقعا گهٽ آهن ۽ ساڳئي سطح جي محدود قانوني تحفظ رکندڙ ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ رياستي جبر گهٽ رهيو آهي، جيتوڻيڪ بناجواز گرفتاريون ۽ فوجي ۽ پوليس عملدارن ۾ بدعنواني مسئلا رهيا آهن.[حوالو گهربل] راوالومانانا پاران 2004ع ۾ بدعنواني خلاف اداري بيانڪو جي قيام سان خاص طور انتاناناريوو جي هيٺين سطح جي سرڪاري عملدارن ۾ بدعنواني گهٽ ٿي، جيتوڻيڪ اداري پاران اعليٰ عهديدارن خلاف ڪارروائي نہ ڪئي وئي آهي.[160] حڪومتي مخالف ڌر جي خبرن جي ڪوريج تي مبينا پابندين سبب ميڊيا جي سينسرشپ بابت الزام وڌيا آهن.[184] ڪجهه صحافين کي مبينا طور ڪوڙيون خبرون پکيڙڻ جي الزام ۾ گرفتار پڻ ڪيو ويو آهي.[185]
فوج ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا
[سنواريو]سڪالاو، ميرينا ۽ ٻين نسلي گروهن ۾ مرڪزي بادشاهتن جي اڀار سان 16هين صديءَ تائين ٻيٽ جون پهريون مستقل فوجون وجود ۾ آيون. شروعات ۾ اهي نيزن سان هٿياربند هيون، پر پوءِ انهن وٽ بندوقون، توپون ۽ ٻيا آتشي هٿيار پڻ اچي ويا.[186] 19هين صديءَ جي شروعات تائين مڊگاسڪر جي بادشاهت جي ميرينا حڪمرانن تربيت يافته ۽ هٿياربند فوج کي متحرڪ ڪري ٻيٽ جي وڏي حصي کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو؛ هن فوج ۾ سپاهين جو انگ 30,000 تائين پهتو.[187] صديءَ جي پوئين حصي ۾ سامونڊي ڪناري وارن شهرن تي فرانسيسي حملن کان پوءِ ان وقت جي وزيراعظم رينيلاياريووني ميرينا بادشاهت جي فوج کي تربيت ڏيڻ لاءِ برطانوي مدد گهري. برطانوي فوجي صلاحڪارن پاران تربيت ۽ قيادت مهيا ڪرڻ باوجود ملاگاسي فوج فرانسيسي هٿيارن جو مقابلو نہ ڪري سگهي ۽ انتاناناريوو ۾ شاهي محل تي حملي کان پوءِ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿي. 1897ع ۾ مڊگاسڪر کي فرانس جي نوآبادي قرار ڏنو ويو.[188]
ملاگاسي هٿياربند فوجن، جن ۾ بري فوج، بحري فوج ۽ هوائي فوج شامل آهن، جي سياسي آزادي ۽ خودمختياري 1960ع ۾ فرانس کان آزادي حاصل ڪرڻ سان بحال ٿي.[189] ان کان پوءِ ملاگاسي فوج ڪنهن ٻئي رياست سان يا پنهنجي سرحدن اندر ڪنهن هٿياربند تڪرار ۾ شامل نہ ٿي، پر سياسي بيچينيءَ جي دورن ۾ ڪڏهن ڪڏهن امن امان بحال ڪرڻ لاءِ مداخلت ڪندي رهي آهي. سوشلسٽ ٻي جمهوريه دوران ايڊمرل ديديئر راتسيراڪا جنس کان سواءِ سڀني نوجوان شهرين لاءِ لازمي قومي فوجي يا شهري خدمت متعارف ڪرائي، جيڪا 1976ع کان 1991ع تائين لاڳو رهي.[190][191] هٿياربند فوجون دفاع واري وزير جي ماتحت آهن ۽ سياسي بحرانن دوران گهڻي ڀاڱي غيرجانبدار رهيون آهن. مثال طور 2001ع جي تڪراري صدارتي چونڊن کان پوءِ عهديدار صدر راتسيراڪا ۽ سندس مخالف راوالومانانا وچ ۾ ڊگهي ڇڪتاڻ دوران فوج ٻنهي مان ڪنهن به اميدوار جي حمايت ۾ مداخلت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اها روايت 2009ع ۾ ٽٽي، جڏهن فوج جو هڪ حصو ان وقت انتاناناريوو جي ميئر راجويلينا جي پاسي ٿي ويو ۽ صدر راوالومانانا کي اقتدار تان هٽائڻ جي سندس ڪوشش جي حمايت ڪئي.[160]
گهرو معاملن وارو وزير قومي پوليس، نيم فوجي فورس (ژاندارمري) ۽ ڳجهي پوليس جو ذميوار آهي.[172] پوليس ۽ ژاندارمري کي مقامي سطح تي مقرر ۽ منظم ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي بہ 2009ع ۾ سڀني ڪميونن مان هڪ ٽئين کان به گهٽ کي انهن سيڪيورٽي فورسن جون خدمتون حاصل هيون، جڏهن تہ گهڻن ڪميونن ۾ ٻنهي مان ڪنهن بہ اداري جو مقامي هيڊڪوارٽر موجود نہ هو.[192] روايتي برادري عدالتون، جن کي دينا چيو وڃي ٿو، بزرگن ۽ ٻين معزز شخصيتن جي سربراهيءَ ۾ هلن ٿيون ۽ انهن ڳوٺاڻن علائقن ۾ انصاف فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو آهن جتي رياست جي موجودگي ڪمزور آهي. تاريخي طور ٻيٽ جي اڪثر حصن ۾ امن امان جي صورتحال نسبتاً بهتر رهي آهي.[160] پرتشدد ڏوهن جي شرح گهٽ آهي ۽ ڏوهاري سرگرمين ۾ گهڻو ڪري موقعي مان فائدو وٺي ڪيل ڏوهه، جهڙوڪ کيسا ڪٽڻ ۽ ننڍيون چوريون، شامل آهن؛ جڏهن تہ ٻارن جي جسم فروشي، انساني اسمگلنگ ۽ ماريجوانا توڙي ٻين غيرقانوني منشيات جي پيداوار ۽ وڪري ۾ واڌ ٿي رهي آهي.[172] 2009ع کان پوءِ بجيٽ ۾ ڪٽوتين قومي پوليس تي شديد اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾ ايندڙ سالن دوران ڏوهاري سرگرمين ۾ نمايان اضافو ٿيو.[160]
انتظامي ورهاست
[سنواريو]مڊگاسڪر کي 23 علائقن (فاريترا) ۾ ورهايو ويو آهي.[9] انهن علائقن کي وڌيڪ 119 ضلعن، 1,579 ڪميونن ۽ 17,485 فوڪونتاني (مقامي پاڙن، ڳوٺن يا ننڍين وسندين) ۾ ورهايو ويو آهي.[192]
.svg) |
گڏيل قومن جي شموليت
[سنواريو]مڊگاسڪر 26 جون 1960ع تي آزادي حاصل ڪرڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 20 سيپٽمبر 1960ع تي گڏيل قومن جو رڪن ملڪ بڻيو.[194] جنوري 2017ع تائين مڊگاسڪر جا 34 پوليس عملدار هيٽي ۾ گڏيل قومن جي استحڪام مشن جي حصي طور هيٽي ۾ مقرر هئا.[195]
2015ع ۾ گڏيل قومن جي عالمي خوراڪ پروگرام مڊگاسڪر لاءِ ملڪي پروگرام شروع ڪيو، جنهن جا ٻه مکيه مقصد ڊگهي مدي واري ترقي ۽ بحاليءَ جي ڪوششن کي هٿي ڏيڻ ۽ ملڪ جي ڏاکڻن علائقن ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جي مسئلن کي منهن ڏيڻ هئا.[196] ان پروگرام تحت ڳوٺاڻن ۽ شهري ترجيحي علائقن جي مخصوص اسڪولن ۾ کاڌو مهيا ڪيو ويو ۽ غذائيت جي فراهميءَ ۾ تسلسل وڌائڻ لاءِ قومي اسڪولي خوراڪ پاليسيون تيار ڪيون ويون. ننڍن ۽ مقامي هارين کي سندن پيداوار جي مقدار ۽ معيار وڌائڻ سان گڏ خراب موسمي حالتن ۾ فصلن جي پيداوار بهتر ڪرڻ لاءِ پڻ مدد فراهم ڪئي وئي.[196]
2017ع ۾ مڊگاسڪر گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي تي صحيحون ڪيون.[197]
معيشت
[سنواريو]
2015ع ۾ مڊگاسڪر جي مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 9.98 ارب آمريڪي ڊالر هو، جڏهن تہ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار 411.82 ڊالر هئي.[198][199] لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي روزانو هڪ ڊالر واري قومي غربت جي حد کان هيٺ زندگي گذاري رهي هئي؛[200] جڏهن تہ گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام موجب 2021ع تائين آباديءَ جو 68.4 سيڪڙو گهڻ رخي غربت جو شڪار هو.[201]
2011ع کان 2015ع دوران ملڪ جي سراسري معاشي واڌ جي شرح 2.6 سيڪڙو رهي، پر سرڪاري تعميراتي منصوبن ۽ خدمتن واري شعبي جي واڌ سبب 2016ع ۾ ان جي 4.1 سيڪڙو تائين پهچڻ جي اميد هئي.[202] 2011ع تائين زرعي شعبي جو مجموعي ملڪي پيداوار ۾ حصو 29 سيڪڙو ۽ پيداواري صنعت جو 15 سيڪڙو هو. سياحت، زراعت ۽ معدنيات ڪڍڻ واريون صنعتون مڊگاسڪر جي معاشي واڌ جا ٻيا اهم ذريعا رهيون آهن.[203] مڇي مارڻ وارو شعبو 800 ملين آمريڪي ڊالر، يا مجموعي قومي پيداوار جو 6 سيڪڙو، نمائندگي ڪري ٿو ۽ سڌي ريت 200,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪري ٿو.[204]
مڊگاسڪر ۾ سياحت خاص طور ماحولياتي سياحت تي مرڪوز آهي، جنهن ۾ ملڪ جي منفرد حياتياتي گوناگونيت، قدرتي رهائشگاهن، قومي پارڪن ۽ ليمر جي نسلن کي بنيادي ڪشش طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.[205] 2008ع ۾ اندازي موجب 365,000 سياحن مڊگاسڪر جو دورو ڪيو، پر سياسي بحران دوران سياحت ۾ گهٽتائي آئي ۽ 2010ع ۾ رڳو 180,000 سياح آيا.[203] ان کان پوءِ ڪجهه سالن تائين سياحت ۾ مسلسل واڌ ٿي. 2016ع ۾ 293,000 سياح ٻيٽ تي آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 20 سيڪڙو واڌ هئي. ملڪ 2017ع ۾ 366,000 ۽ 2018ع ۾ 500,000 سياحن کي راغب ڪرڻ جو هدف مقرر ڪيو هو.[206]
2018ع ۾ مڊگاسڪر اڃا بہ انتهائي غريب ملڪ هو ۽ بدعنواني، سرڪاري انتظاميا جون رڪاوٽون، قانوني يقين جي کوٽ ۽ پٺتي پيل زميني قانون ملڪ جي ترقيءَ ۾ اهم ڍانچائي رڪاوٽون هيون. تنهن هوندي بہ، 2011ع کان معيشت ۾ واڌ ٿي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي سالياني واڌ 4 سيڪڙو کان وڌيڪ رهي.[207][208] لڳ ڀڳ سمورا معاشي اشارا پڻ بهتر ٿي رهيا هئا: 2017ع ۾ خريداري قوت جي برابريءَ موجب في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار لڳ ڀڳ 1,600 ڊالر هئي،[209] جيڪا دنيا جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي، جيتوڻيڪ اها 2012ع کان وڌي رهي هئي. بيروزگاري پڻ گهٽجي 2016ع ۾ 2.1 سيڪڙو ٿي وئي،[210] جڏهن تہ 2017ع تائين ملڪ جي افرادي قوت 13.4 ملين هئي.[211]
2017ع ۾ غربت مڊگاسڪر جي 92 سيڪڙو آباديءَ کي متاثر ڪري رهي هئي. ملڪ دائمي غذائي کوٽ جي لحاظ کان عالمي سطح تي چوٿين نمبر تي هو، جتي پنجن سالن کان گهٽ عمر جي لڳ ڀڳ هر ٻن ٻارن مان هڪ جي واڌ ويجهه رڪيل هئي. ان کان سواءِ، اهو انهن پنجن ملڪن ۾ شامل هو جتي صاف پاڻي تائين رسائي سڀ کان وڌيڪ محدود هئي. غير سرڪاري تنظيم واٽر ايڊ موجب 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 12 ملين ماڻهن کي محفوظ پيئڻ جي پاڻي تائين رسائي حاصل نہ هئي.[212]
2025ع تائين، روزانو 2.15 ڊالر (2017ع جي خريداري قوت جي برابريءَ موجب) واري آمدنيءَ جي حد جي بنياد تي مڊگاسڪر جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آبادي غربت جو شڪار هئي،[213] جڏهن تہ ڏڪار واري موسم دوران لڳ ڀڳ 1.94 ملين ماڻهن کي شديد خوراڪي عدم تحفظ کي منهن ڏيڻ جو امڪان هو.[214] صاف پاڻي تائين رسائي هڪ سنگين مسئلو آهي، ڇاڪاڻ تہ مڊگاسڪر پاڻيءَ جي کوٽ جو شڪار ملڪ آهي ۽ موسمياتي جهٽڪن توڙي بنيادي ڍانچي جي کوٽ ان بحران کي وڌيڪ شديد ڪيو آهي.[215]
قدرتي وسيلا ۽ واپار
[سنواريو]
مڊگاسڪر جي قدرتي وسيلن ۾ مختلف قسم جون زرعي ۽ معدني پيداوارون شامل آهن. زراعت، جنهن ۾ رافيا جي پوک پڻ شامل آهي، کان کني، مڇي مارڻ ۽ ٻيلن مان حاصل ٿيندڙ پيداوار ملڪ جي معيشت جا اهم بنياد آهن. 2017ع ۾ مکيه برآمدن ۾ ونيلا (894 ملين آمريڪي ڊالر)، نڪل ڌاتو (414 ملين ڊالر)، لونگ (288 ملين ڊالر)، اڻيل سوئيٽر (184 ملين ڊالر) ۽ ڪوبالٽ (143 ملين ڊالر) شامل هئا.[217]
مڊگاسڪر دنيا ۾ ونيلا، لونگ[218] ۽ يلانگ-يلانگ جو مکيه فراهم ڪندڙ ملڪ آهي.[119] دنيا جي قدرتي ونيلا جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو مڊگاسڪر مان فراهم ٿئي ٿو.[219] ٻين اهم زرعي وسيلن ۾ ڪافي، ليچي ۽ جهينگا شامل آهن. اهم معدني وسيلن ۾ قيمتي ۽ نيم قيمتي پٿرن جا مختلف قسم شامل آهن، ۽ 2001ع تائين مڊگاسڪر دنيا جي نيلم جي لڳ ڀڳ اڌ فراهمي مهيا ڪندو هو، جنهن جا وڏا ذخيرا 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ايلاڪاڪا ڀرسان دريافت ٿيا هئا.[220]
مڊگاسڪر وٽ دنيا جي ايلمينائيٽ (ٽائيٽينيم معدنيات) جي سڀ کان وڏن ذخيرن مان هڪ آهي، جڏهن تہ ڪرومائيٽ، ڪوئلي، لوهه، ڪوبالٽ، ٽامي ۽ نڪل جا پڻ اهم ذخيرا موجود آهن.[116] کان کني، تيل ۽ گئس جي شعبن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن مان ملاگاسي معيشت کي نمايان هٿي ملڻ جي اميد ڪئي وئي آهي. انهن ۾ ريو ٽنٽو طرفان مانڊينا کاڻ ۾ ايلمينائيٽ ۽ زرڪون جي کوٽائي،[221] مورامانگا ڀرسان امباتووي کاڻ مان نڪل ڪڍڻ ۽ شيريٽ انٽرنيشنل طرفان تواماسينا ڀرسان ان جي پروسيسنگ،[222] ۽ مڊگاسڪر آئل طرفان تسيميرورو ۽ بيمولانگا ۾ زمين تي موجود ڳري تيل جي وڏن ذخيرن جي ترقي شامل آهي.[223][اپڊيٽ گھربل آھي]
2009ع ۾ برآمدات مجموعي ملڪي پيداوار جو 28 سيڪڙو هيون.[9] ملڪ جي برآمدي آمدنيءَ جو وڏو حصو ڪپڙي جي صنعت، مڇي ۽ سامونڊي خوراڪ، ونيلا، لونگ ۽ ٻين کاڌي جي شين مان حاصل ٿئي ٿو.[203] فرانس ملڪ جو مکيه واپاري ڀائيوار رهيو آهي، جڏهن تہ آمريڪا، جاپان ۽ جرمني جا پڻ مڊگاسڪر سان مضبوط معاشي لاڳاپا آهن.[116] ليچي جهڙا وڌيڪ قيمتي برآمدي نقد آور فصل نسبتاً نوان وڌندڙ شعبا آهن؛ 2023ع ۾ 18,000 ٽن ليچي پرڏيهه وڪرو ڪيا ويا، جن مان 16,000 ٽن يورپ ڏانهن برآمد ڪيا ويا.[224]
مڊگاسڪر-آمريڪا ڪاروباري ڪائونسل مئي 2003ع ۾ آمريڪي بين الاقوامي ترقي واري اداري ۽ ملاگاسي دستڪاريءَ جي پيداوار ڪندڙن جي سهڪار سان قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد مقامي هٿ جي هنر جي شين کي پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن برآمد ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هو.[225] خوراڪ، ٻارڻ، گاڏين، اليڪٽرانڪ سامان، سرمائيداري سامان ۽ صارفين جي سامان جهڙين شين جي درآمد تي مجموعي ملڪي پيداوار جي لڳ ڀڳ 52 سيڪڙو جي برابر رقم خرچ ٿئي ٿي. مڊگاسڪر پنهنجي درآمدن جو وڏو حصو چين،[226] فرانس، ايران، ماريشس ۽ هانگ ڪانگ مان حاصل ڪري ٿو.[9]
بنيادي ڍانچو ۽ ميڊيا
[سنواريو]
2010ع ۾ مڊگاسڪر ۾ لڳ ڀڳ 7,617 km (4,730 mi) پڪا روڊ، 854 km (530 mi) ريلوي لائينون ۽ 432 km (270 mi) جهاز رانيءَ لائق آبي رستا هئا.[17][اپڊيٽ گھربل آھي] مڊگاسڪر جا گهڻا روڊ ڪچا آهن ۽ برساتي موسم دوران انهن مان ڪيترائي اچ وڃ جي لائق نٿا رهن. گهڻو ڪري پڪا قومي رستا ڇهن وڏن علائقائي شهرن کي انتاناناريوو سان ڳنڍين ٿا، جڏهن تہ ننڍا پڪا ۽ ڪچا رستا هر ضلعي جي ٻين آبادي وارن مرڪزن تائين رسائي فراهم ڪن ٿا.[117] 2023ع تائين عالمي بئنڪ جو اندازو هو تہ مڊگاسڪر جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ 17 ملين ماڻهو اهڙن هنڌن تي رهن ٿا، جيڪي هر موسم ۾ استعمال لائق روڊ کان 2 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ پري آهن.[227]
ملڪ جي پهرين محصولي شاهراهه، انتاناناريوو–تواماسينا محصولي شاهراهه جي تعمير ڊسمبر 2022ع ۾ شروع ٿي. لڳ ڀڳ هڪ ارب آمريڪي ڊالرن جي هن بنيادي ڍانچي واري منصوبي جو مقصد مڊگاسڪر جي گاديءَ واري شهر کي ملڪ جي سڀ کان وڏي سامونڊي بندرگاهه سان ڳنڍڻ هو ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ ۾ چار سال لڳڻ جي اميد هئي.[228] 348 ڪلوميٽر (216 ميل) روڊن جي تعمير ۽ رابطن کي بهتر ڪرڻ واري هڪ ٻئي منصوبي جي لاڳت 235.5 ملين يورو هئي، جنهن ۾ يورپي يونين جي 116 ملين يورو جي امداد، يورپي سيڙپڪاري بئنڪ جو 110 ملين يورو قرض ۽ جمهوريه مڊگاسڪر طرفان 4.8 ملين يورو جي مالي مدد شامل هئي.[229][230]
مڊگاسڪر ۾ ڪيتريون ئي ريلوي لائينون موجود آهن. انتاناناريوو ريلوي ذريعي تواماسينا، امباتوندرازاڪا ۽ انتسيرابي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن تہ هڪ ٻي ريلوي لائين فيانارانتسوا کي ماناڪارا سان ڳنڍي ٿي. 2026ع جي شروعات ۾ گاديءَ واري شهر ۾ ٽريفڪ جو دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ انتاناناريوو ۾ نئين مسافر ريل سروس شروع ڪئي وئي.[231]
ملڪ جي سڀ کان اهم سامونڊي بندرگاهه اوڀر سامونڊي ڪناري تي تواماسينا ۾ واقع آهي. ماهاجانگا ۽ انتسيرانانا جا بندرگاهه پري هجڻ سبب نسبتاً گهڻو گهٽ استعمال ٿين ٿا.[117] مڊگاسڪر جي حڪومت اتر ۾ انتسيرانانا ۽ ڏکڻ ۾ تولانارو جي بندرگاهن کي وڌائڻ ۽ انهن کي بهتر روڊ نيٽ ورڪ سان ڳنڍڻ جي اميد رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ ملڪ جون ڪيتريون درآمدي شيون روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل آهن ۽ ملڪ برآمدن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي پڻ ڀاڙي ٿو.[229][232][233] ٻيٽ جو سڀ کان نئون بندرگاهه ايهولا ۾ آهي، جيڪو 2008ع ۾ تعمير ٿيو ۽ خانگي طور ريو ٽنٽو جي انتظام هيٺ آهي. تولانارو ڀرسان ڪمپنيءَ جو کان کني وارو منصوبو لڳ ڀڳ 2038ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ هي بندرگاهه سرڪاري انتظام هيٺ اچي ويندو.[221]
مڊگاسڪر ايئرلائينز ملڪ جي ڪيترن ئي ننڍن علائقائي هوائي اڏن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿي. برساتي موسم ۾ روڊن جي وهڪري سبب خراب ٿيڻ وقت ڪيترن ئي ڏورانهن علائقن تائين پهچڻ جو اهو ئي واحد عملي ذريعو هوندو آهي.[117]
قومي سطح تي نلڪي جو پاڻي ۽ بجلي سرڪاري اداري جيراما طرفان فراهم ڪيا وڃن ٿا، پر اهو ادارو سڄي آباديءَ کي خدمتون مهيا ڪرڻ جي قابل ناهي. تائين 2009[تازه ڪاري] مڊگاسڪر جي صرف 6.8 سيڪڙو فوڪونتاني کي جيراما طرفان فراهم ٿيندڙ پاڻي تائين رسائي حاصل هئي، جڏهن تہ 9.5 سيڪڙو کي ان جي بجليءَ جون خدمتون حاصل هيون.[192][اپڊيٽ گھربل آھي] مڊگاسڪر جي 56 سيڪڙو بجلي پن بجلي گهرن مان پيدا ٿئي ٿي، جڏهن تہ باقي 44 سيڪڙو ڊيزل انجڻ جنريٽرن ذريعي پيدا ڪئي وڃي ٿي.[234][اپڊيٽ گھربل آھي]
موبائل ٽيليفون ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي شهري علائقن ۾ عام آهي، پر ٻيٽ جي ٻهراڙي وارن حصن ۾ اڃا تائين محدود آهي. لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ضلعن کي موبائل فون يا زميني ٽيليفون لائينن وسيلي ملڪ جي ڪيترن ئي خانگي ٽيلي مواصلاتي نيٽ ورڪن تائين رسائي حاصل آهي.[192][اپڊيٽ گھربل آھي] 2023ع تائين ٻهراڙيءَ جي آباديءَ مان 11 سيڪڙو کي بجليءَ تائين رسائي حاصل هئي.[235]
ريڊيو نشريات اڃا تائين آباديءَ لاءِ بين الاقوامي، قومي ۽ مقامي خبرن تائين رسائيءَ جو مکيه ذريعو آهن، پر رڳو سرڪاري ريڊيو جون نشريات سڄي ٻيٽ تائين پهچن ٿيون. تنهن هوندي بہ، مقامي يا علائقائي دائري وارا سوين سرڪاري ۽ خانگي اسٽيشنون سرڪاري نشريات جا متبادل فراهم ڪن ٿيون،[173] ۽ سڄي ملڪ ۾ مقامي ۽ بين الاقوامي پروگرام نشر ڪن ٿيون. ڪيترائي ميڊيا ادارا سياسي ڌرين يا سياستدانن جي ملڪيت آهن، جن ۾ ايم بي ايس ميڊيا گروپ، جيڪو راوالومانانا جي ملڪيت آهي، ۽ ويوا، جيڪو راجويلينا جي ملڪيت آهي، شامل آهن؛[160] جنهن سبب خبرن جي رپورٽنگ ۾ سياسي ورهاست وڌي ٿي. مڊگاسڪر جي ميڊيا تاريخي طور حڪومت تي تنقيد کي محدود ڪرڻ لاءِ مختلف درجن جي دٻاءَ هيٺ رهي آهي؛ صحافين کي ڪڏهن ڪڏهن ڌمڪيون يا هراسان ڪيو ويو آهي ۽ ميڊيا ادارن کي وقت بوقت بند ٿيڻ تي مجبور ڪيو ويو آهي.[173] سياسي تنقيد تي پابندين ۾ مبينا واڌ سبب 2009ع کان ميڊيا سينسرشپ بابت الزام وڌيا آهن.[183][اپڊيٽ گھربل آھي]
21هين صديءَ دوران انٽرنيٽ تائين رسائيءَ ۾ نمايان واڌ ٿي آهي. ڊسمبر 2011ع ۾ اندازي موجب مڊگاسڪر جا 352,000 رهواسي پنهنجي گهرن يا ملڪ جي ڪيترن ئي انٽرنيٽ ڪيفين مان انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل ڪندا هئا؛[173] پر جنوري 2022ع تائين آباديءَ جو 22.3 سيڪڙو، يعني 6.43 ملين ماڻهو، انٽرنيٽ تائين رسائي حاصل ڪري چڪا هئا، جن مان گهڻا موبائل فون ذريعي انٽرنيٽ استعمال ڪندا هئا.[236]
آبادي
[سنواريو]
آزاديءَ کان پوءِ رڳو ٻه عام آدمشماريون، 1975ع ۽ 1993ع ۾، ڪرايون ويون آهن. ٻيٽ جا سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آباديءَ وارا علائقا اوڀر وارا مٿانهان علائقا ۽ اوڀر سامونڊي ڪنارو آهن، جڏهن تہ انهن جي ڀيٽ ۾ اولهه وارا ميداني علائقا تمام گهٽ آباديءَ وارا آهن.[117] زراعت ڊگهي عرصي کان ٻيٽ تي آبادڪاريءَ تي اثرانداز ٿيندي رهي آهي. ملڪ جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي.[237]
2024ع ۾ مڊگاسڪر جي آباديءَ جو اندازو 3 ڪروڙ 20 لک لڳايو ويو، جيڪا 1900ع ۾ 22 لک هئي،[238][117] جڏهن تہ سالياني آباديءَ جي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 2.4 سيڪڙو هئي.[238] 2024ع تائين لڳ ڀڳ 39.3 سيڪڙو آبادي 15 سالن کان گهٽ عمر جي، 57.3 سيڪڙو 15 کان 64 سالن جي وچ ۾، جڏهن تہ 3.4 سيڪڙو آبادي 65 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي هئي.[238]
نسلي گروهه
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڊگاسڪر جي آبادي#نسلي گروهه
ملاگاسي نسلي گروهه مڊگاسڪر جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آباديءَ تي مشتمل آهي ۽ عام طور ان کي 18 نسلي ذيلي گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو.[9] تازي ڊي اين اي تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ هڪ سراسري ملاگاسي شخص جي جينياتي بناوت ۾ لڳ ڀڳ برابر مقدار ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيائي ۽ اوڀر آفريڪائي جين شامل آهن،[239][240][241] جيتوڻيڪ ڪجهه برادرين جي جينياتي بناوت ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيائي يا اوڀر آفريڪي نسل جو غلبو آهي، جڏهن تہ ڪن ۾ عرب، هندستاني يا يورپي نسب جا جزا پڻ ملن ٿا.[242]
ڏکڻ اوڀر ايشيائي خاصيتون، خاص طور بورنيو جي ڏاکڻي حصي سان لاڳاپيل خاصيتون، وچولي مٿانهين علائقن جي ميرينا ماڻهن ۾ سڀ کان وڌيڪ نمايان آهن.[178] ميرينا سڀ کان وڏو ملاگاسي نسلي ذيلي گروهه آهن، جيڪي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو آهن. ان جي ابتڙ اولهه سامونڊي ڪناري جي ڪجهه برادرين، جن کي گڏيل طور ڪوٽيئي سڏيو وڃي ٿو، ۾ اوڀر آفريڪي خاصيتون نسبتاً وڌيڪ نمايان آهن. سامونڊي ڪناري جا سڀ کان وڏا نسلي ذيلي گروهه بيتسيميساراڪا (14.9 سيڪڙو)، تسيميهيتي ۽ ساڪالاوا (ٻئي 6 سيڪڙو) آهن.[117]
| ملاگاسي نسلي ذيلي گروهه | علائقائي مرڪز |
|---|---|
| انتانڪارانا، ساڪالاوا، تسيميهيتي | اڳوڻو انتسيرانانا صوبو؛ اتر ۽ اتر اولهه سامونڊي ڪنارا |
| ساڪالاوا، ويزو | اڳوڻو ماهاجانگا صوبو؛ اولهه سامونڊي ڪنارو |
| بيتسيميساراڪا، سيهاناڪا، بيزانوزانو | اڳوڻو تواماسينا صوبو؛ اوڀر سامونڊي ڪنارو |
| ميرينا | اڳوڻو انتاناناريوو صوبو؛ وچولي مٿانهان علائقا |
| بيتسيليو، انتائيفاسي، انتامباهواڪا، انتائيمورو، انتائيساڪا، تانالا | اڳوڻو فيانارانتسوا صوبو؛ ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪنارو |
| ماهافالي، انتاندروي، انتانوسي، بارا، ويزو | اڳوڻو توليارا صوبو؛ ڏاکڻا اندريان علائقا ۽ سامونڊي ڪنارو |
مڊگاسڪر ۾ چيني، هندستاني ۽ ڪومورين اقليتون پڻ موجود آهن، جڏهن تہ يورپين، خاص طور فرانسيسين، جي هڪ ننڍڙي آبادي پڻ رهي ٿي. 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لڏپلاڻ سبب انهن اقليتي آبادين ۾ گهٽتائي آئي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن اوچتي لهرن جي صورت ۾ ٿي؛ مثال طور 1976ع ۾ ماهاجانگا ۾ ڪومورين مخالف فسادن کان پوءِ ڪومورين ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي.[117] ان جي ڀيٽ ۾ ملاگاسي ماڻهن جي ڪا وڏي پيماني واري لڏپلاڻ نه ٿي آهي.[116] يورپين جو انگ آزاديءَ کان پوءِ گهٽجي ويو؛ 1958ع ۾ 68,430 مان[243] گهٽجي ٽن ڏهاڪن کان پوءِ 17,000 رهجي ويو. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مڊگاسڪر ۾ اندازاً 25,000 ڪومورين، 18,000 هندستاني ۽ 9,000 چيني رهندا هئا.[117]
وڏا شهر
[سنواريو]ٻوليون
[سنواريو]
2007ع جي آئين ٽن ٻولين، ملاگاسي، فرانسيسي ۽ انگريزي، کي سرڪاري ٻولين طور تسليم ڪيو.[244] آئيني ريفرنڊم کان پوءِ 2010ع ۾ منظور ڪيل چوٿين آئين،[1] رڳو ملاگاسي ۽ فرانسيسي کي سرڪاري ٻولين طور تسليم ڪيو.
ملاگاسي ٻولي ملايو-پولينيشيائي نسل سان تعلق رکي ٿي ۽ عام طور سڄي ٻيٽ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ملاگاسي جا ڪيترائي لهجا، جيڪي عام طور هڪ ٻئي لاءِ سمجهه ۾ اچن ٿا،[245] ٽن ذيلي گروهن ۾ ورهائي سگهجن ٿا: وچ-اوڀر ملاگاسي، اتر ملاگاسي ۽ ڏکڻ ملاگاسي.[246]
ملاگاسي ٻوليءَ جو بنياد ڏکڻ اوڀر جي باريتو ٻولين ۾ آهي، جن مان مانياني ٻولي ان جي سڀ کان ويجهي مائٽ ٻولي آهي. ان ۾ ملئي ۽ جاوي ٻولين جا ڪيترائي اڌارا لفظ پڻ شامل آهن.[247][248]
نوآبادياتي دور ۾، جڏهن مڊگاسڪر فرانس جي اختيار هيٺ آيو، فرانسيسي سرڪاري ٻولي بڻجي وئي. 1958ع جي پهرين قومي آئين ۾ ملاگاسي ۽ فرانسيسي کي ملاگاسي جمهوريه جون سرڪاري ٻوليون قرار ڏنو ويو. مڊگاسڪر هڪ فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ آهي، جتي فرانسيسي گهڻو ڪري تعليم يافته آباديءَ ۾ ٻي ٻولي طور ڳالهائي وڃي ٿي ۽ بين الاقوامي رابطن لاءِ استعمال ٿئي ٿي.[117] وڏن شهرن جي مٿئين سماجي طبقي جي ڪجهه ماڻهن ۾ فرانسيسي مادري ٻولي طور پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.[249]
مذهب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڊگاسڪر ۾ مذهب
مڊگاسڪر ۾ عيسائيت سڀ کان وڏي پيماني تي اختيار ڪيل مذهب آهي ۽ مٿانهين علائقن ۾ ان جو غلبو آهي.[250]
1993ع ۾ مڪمل ڪيل سڀ کان تازي قومي آدمشماري موجب، آباديءَ جي اڪثريت (52 سيڪڙو) مقامي روايتي عقيدن جي پيروڪار هئي، جڏهن تہ عيسائيت 41 سيڪڙو سان سڀ کان وڏو واحد مذهب ۽ اسلام 7 سيڪڙو سان ان کان پوءِ هو.[250] تنهن هوندي بہ، پيو ريسرچ سينٽر موجب 2010ع ۾ 85 سيڪڙو آبادي پاڻ کي عيسائي قرار ڏنو، جڏهن تہ رڳو 4.5 سيڪڙو صرف لوڪ مذهبن تي عمل ڪندا هئا؛ عيسائين ۾ پروٽيسٽنٽ سڀ کان وڏو گروهه هئا، جن کان پوءِ ڪيٿولڪ هئا.[251] ان جي ابتڙ، مذهبي ڊيٽا آرڪائيوز جي انجمن، ورلڊ ريليجن ڊيٽابيس جي حوالي سان، اندازو لڳائي ٿي تہ 2025ع ۾ آباديءَ جو 58.1 سيڪڙو عيسائي، 2.1 سيڪڙو مسلمان، 39.2 سيڪڙو روايتي عقيدن جا پيروڪار ۽ 0.6 سيڪڙو لامذهبي يا ٻين عقيدن جا پيروڪار هئا.[252]
مذهبي انگن اکرن ۾ فرق جو هڪ سبب مختلف مذهبي سڃاڻپن جي وچ ۾ اچ وڃ يا مختلف مذهبي روايتن کي هڪ ٻئي سان ملائڻ جو عام رواج آهي. عيسائي پنهنجي مذهبي عقيدن کي ابن ڏاڏن جي احترام واري گهري پاڙ رکندڙ روايت سان گڏائين ٿا. مثال طور، اهي روايتي تدفين جي رسمن کان اڳ گرجا گهر ۾ پنهنجي فوت ٿيل عزيزن لاءِ برڪت جي دعا ڪرائي سگهن ٿا يا فاماديهانا واري ٻيهر تدفين جي رسم کي مقدس ڪرڻ لاءِ ڪنهن عيسائي مذهبي خادم کي دعوت ڏئي سگهن ٿا.[253]
ابن ڏاڏن جي تعظيم قبرن ٺاهڻ جي وسيع روايت سان گڏ مٿانهين علائقن ۾ فاماديهانا جي رسم کي جنم ڏنو آهي. هن رسم ۾ فوت ٿيل گهرو ڀاتيءَ جا باقيات قبر مان ڪڍي نون ريشمي ڪفنن ۾ ويڙهيا وڃن ٿا ۽ پوءِ ٻيهر قبر ۾ رکيا وڃن ٿا. فاماديهانا محبوب ابن ڏاڏي جي ياد کي ملهائڻ، خاندان ۽ برادريءَ سان ٻيهر گڏ ٿيڻ ۽ جشن واري ماحول مان لطف اندوز ٿيڻ جو موقعو آهي. ڀرپاسي جي ڳوٺن جي رهواسين کي به اڪثر تقريب ۾ شرڪت جي دعوت ڏني ويندي آهي، جتي عام طور کاڌو ۽ رم پيش ڪيو ويندو آهي ۽ هيراگاسي ٽولي يا ٻين موسيقارن جي وندر پڻ شامل هوندي آهي.[254]
ابن ڏاڏن جي احترام جو اظهار فادي جي پابنديءَ ذريعي پڻ ڪيو ويندو آهي؛ اهي اهڙا ممنوع عمل آهن، جن جو احترام انهن کي مقرر ڪندڙ شخص جي حياتيءَ دوران ۽ وفات کان پوءِ به ڪيو ويندو آهي. عام عقيدو آهي تہ اهڙي طريقي سان ابن ڏاڏن جو احترام ڪرڻ تي اهي جيئرن جي حق ۾ مداخلت ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، مصيبتن کي اڪثر انهن ابن ڏاڏن سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جن جي ياد يا خواهشن کي نظرانداز ڪيو ويو هجي. زيبو جي قرباني ابن ڏاڏن کي راضي ڪرڻ يا سندن احترام ڪرڻ جو هڪ روايتي طريقو آهي. ان کان سواءِ، ملاگاسي ماڻهو روايتي طور هڪ خالق خدا تي يقين رکن ٿا، جنهن کي زاناهاري يا اندريامانيترا سڏيو وڃي ٿو.[255]
ملاگاسي ڪائونسل آف چرچز مڊگاسڪر جي چئن قديم ۽ نمايان عيسائي فرقن، يعني ڪيٿولڪ، مڊگاسڪر ۾ عيسيٰ مسيح جو چرچ، لوٿرن ۽ اينگليڪن، تي مشتمل آهي ۽ ملاگاسي سياست ۾ اثرائتي رهي آهي.[256]
اسلام پهريون ڀيرو وچئين دور ۾ عرب ۽ صومالي مسلمان واپارين وسيلي مڊگاسڪر پهتو، جن اوڀر سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي اسلامي مدرسا قائم ڪيا. عربي رسم الخط ۽ عربي اڌارن لفظن جو استعمال ۽ اسلامي نجوم جو اثر سڄي ٻيٽ ۾ پکڙيو، پر اسلام رڳو ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪناري جي ڪجهه برادرين ۾ مضبوط پاڙون پختيون ڪري سگهيو. مسلمان گهڻو ڪري اتر اولهه وارن ماهاجانگا ۽ انتسيرانانا صوبن ۾ مرڪوز آهن. مسلمان آبادي نسلي ملاگاسي، هندستانين، پاڪستانين ۽ ڪومورين تي مشتمل آهي.[257][258]
هندومت 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هندستان جي گجراتين جي سوراشٽر علائقي مان مڊگاسڪر ڏانهن لڏپلاڻ وسيلي پهتو. مڊگاسڪر جا گهڻا هندو گهرن ۾ گجراتي يا هندي ڳالهائين ٿا، جيڪو هندومت جي هندستاني نسل جي ماڻهن ۾ مرڪوز هجڻ جي عڪاسي ڪري ٿو.[259]
رباني يهوديت 21هين صديءَ ۾ ٻيٽ تي ظاهر ٿي، جڏهن ملاگاسي ماڻهن جي مبينا يهودي اصل بابت عام عقيدي کان متاثر ٿي انتاناناريوو جي مسيحي يهودين يهوديت بابت تحقيق ۽ تورات جو مطالعو شروع ڪيو. 2016ع ۾ ملاگاسي يهودي برادريءَ جي 121 ميمبرن کي رسمي طور قدامت پسند يهوديت ۾ شامل ڪيو ويو.[260]
صحت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڊگاسڪر ۾ صحت جي سار سنڀال
طبي مرڪز، ڊسپينسريون ۽ اسپتالون سڄي ٻيٽ ۾ موجود آهن، پر انهن جو وڏو حصو شهري علائقن، خاص طور انتاناناريوو ۾ مرڪوز آهي. ڪيترن ئي ملاگاسي ماڻهن، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن جي رهواسين، لاءِ طبي سهولتن تائين رسائي اڃا به محدود آهي ۽ ڪيترائي ماڻهو روايتي علاج ڪندڙن کان مدد وٺن ٿا.[261]
سراسري ملاگاسي آمدنيءَ جي ڀيٽ ۾ طبي علاج جي وڌيڪ خرچن کان علاوه، تربيت يافته طبي عملي جي دستيابي پڻ انتهائي گهٽ رهي آهي. 2010ع ۾ 2 ڪروڙ 20 لک آباديءَ لاءِ مڊگاسڪر ۾ ڪُل 3,150 ڊاڪٽر، 5,661 نرسون، 385 برادريءَ جا صحت ڪارڪن، 175 فارماسسٽ ۽ 57 ڏندن جا ڊاڪٽر موجود هئا، جڏهن تہ هر 10,000 ماڻهن لاءِ سراسري طور اسپتالن جا رڳو ٽي بسترا موجود هئا.[اپڊيٽ گھربل آھي][حوالو گهربل] 2008ع ۾ سرڪاري خرچن جو 15 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو ويو هو.[اپڊيٽ گھربل آھي][حوالو گهربل] 2011ع تائين صحت تي ٿيندڙ خرچن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حڪومت ۽ 30 سيڪڙو بين الاقوامي امداد ڏيندڙن ۽ ٻين خانگي ذريعن پاران مهيا ڪيو ويندو هو.[262][اپڊيٽ گھربل آھي][حوالو گهربل] حڪومت هر ڪميون لاءِ هڪ بنيادي صحت مرڪز پڻ فراهم ڪيو هو.[حوالو گهربل] خانگي صحت مرڪز شهري علائقن، خاص طور وچولي مٿانهين علائقن ۾ مرڪوز آهن.[192]
انهن رڪاوٽن باوجود، گذريل 20 سالن دوران[وضاحت گهربل][حوالو گهربل] صحت جي خدمتن ۾ بهتريءَ جو رجحان ڏٺو ويو آهي. هيپاٽائيٽس بي، ڊفٿيريا ۽ ارڙي جهڙين بيمارين خلاف ٻارن جي ويڪسينيشن هن عرصي دوران سراسري طور 60 سيڪڙو وڌي، جيڪا بنيادي طبي خدمتن ۽ علاج جي گهٽ، پر وڌندڙ دستيابيءَ جي نشاندهي ڪري ٿي.[263]
2009ع ۾ ملاگاسي عورتن جي پيدائش جي شرح في عورت 4.6 ٻار هئي، جيڪا 1990ع ۾ 6.3 هئي.[حوالو گهربل] 2011ع ۾ نوجوان ڇوڪرين ۾ حمل جي شرح 14.8 سيڪڙو هئي، جيڪا آفريڪا جي سراسري شرح کان گهڻي هئي ۽ تيز آباديءَ جي واڌ ۾ حصو وٺندڙ هڪ سبب هئي.[262][اپڊيٽ گھربل آھي] 2010ع ۾ ماءُ جي موت جي شرح في 100,000 ولادتن تي 440 هئي، جيڪا 2008ع ۾ 373.1 ۽ 1990ع ۾ 484.4 هئي؛ 2009ع واري اقتداري تبديليءَ کان پوءِ پيدائش جي آس پاس واري طبي سار سنڀال ۾ گهٽتائي پڻ ڏٺي وئي. 2011ع ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح في 1,000 ولادتن تي 41 هئي،[9] جڏهن تہ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح في 1,000 ولادتن تي 61 هئي.[264] شسٽوسومياسس، مليريا ۽ جنسي طور منتقل ٿيندڙ بيماريون مڊگاسڪر ۾ عام آهن. 2011ع تائين ايڇ آءِ وي جي انفيڪشن جي شرح آفريڪا جي مکيه زميني حصي جي ڪيترن ئي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هئي ۽ بالغ آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو هئي. مليريا سبب موت جي شرح پڻ آفريڪا جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ، يعني في 100,000 ماڻهن تي 8.5 موت، هئي، جنهن جو هڪ سبب آفريڪا ۾ حشرات مار دوا سان علاج ٿيل مڇردانين جي تمام گهڻي استعمال جي شرح هئي.[262] 2009ع ۾ سراسري متوقع عمر مردن لاءِ 63 سال ۽ عورتن لاءِ 67 سال هئي.
مڊگاسڪر ۾ 2017ع ۾ طاعون جي وبا پکڙي، جنهن ۾ ببيونڪ طاعون ۽ نمونيا وارو طاعون جا 2,575 ڪيس ۽ 221 موت رپورٽ ٿيا؛ ان کان اڳ 2014ع ۾ 263 تصديق ٿيل ڪيس ۽ 71 موت رپورٽ ٿيا هئا.[265] 2019ع ۾ مڊگاسڪر ارڙي جي وبا کي منهن ڏنو، جنهن ۾ 118,000 ڪيس ۽ 1,688 موت ٿيا، جڏهن تہ ايندڙ سال ملڪ ڪووڊ-19 جي عالمي وبا کان پڻ متاثر ٿيو. 2018ع ۾ غذائي کوٽ ۽ بک جي شرح 42 سيڪڙو هئي.[266] گڏيل قومن موجب، 2021ع ۾ ڏاکڻي مڊگاسڪر ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو مناسب خوراڪ حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهيا هئا،[267] جنهن جو سبب اهڙي صورتحال کي قرار ڏنو ويو جيڪا ملڪ جي شديد خوراڪي بحران ۾ بدلجي سگهي ٿي ۽ جنهن کي موسمياتي تبديلي سان پڻ ڳنڍيو ويو.[268] يونيسيف ملڪ ۾ هڪ اهڙي منصوبي جي مدد ڪئي آهي، جنهن تحت والدين کي پنهنجن ٻارن ۾ شديد غذائي کوٽ جون نشانيون سڃاڻڻ سيکاريو وڃي ٿو.[269]
تعليم
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڊگاسڪر ۾ تعليم
_Madagascar.jpg)
19هين صديءَ کان اڳ مڊگاسڪر ۾ سموري تعليم غير رسمي هئي ۽ ان جو مقصد عام طور عملي صلاحيتون سيکارڻ سان گڏ سماجي ۽ ثقافتي قدر، جن ۾ ابن ڏاڏن ۽ بزرگن جو احترام پڻ شامل هو، منتقل ڪرڻ هو.[117] يورپي طرز جو پهريون باضابطه اسڪول 1818ع ۾ تواماسينا ۾ لنڊن مشنري سوسائٽي جي ميمبرن قائم ڪيو. بادشاهه راداما پهرئين ان سوسائٽيءَ کي ايميرينا ۾ پنهنجا اسڪول وڌائڻ جي دعوت ڏني، تہ جيئن اشرافيه جي ٻارن کي بنيادي پڙهڻ، لکڻ ۽ حساب سيکاريو وڃي. اهي اسڪول 1835ع ۾ راناوالونا پهرئين بند ڪرايا،[270] پر سندس وفات کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ ٻيهر کوليا ۽ وڌايا ويا.
19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مڊگاسڪر وٽ نوآبادياتي دور کان اڳ واري صحارا کان ڏکڻ آفريڪا جو سڀ کان ترقي يافته ۽ جديد تعليمي نظام هو. نوآبادياتي دور ۾ سامونڊي علائقن تائين اسڪولي تعليم جي رسائي وڌائي وئي، جڏهن تہ فرانسيسي ٻولي ۽ بنيادي ڪم ڪار جون صلاحيتون نصاب جو مرڪز بڻجي ويون. آزاديءَ کان پوءِ پهرين جمهوريه دوران فرانسيسي شهرين تي استادن طور مسلسل ڀاڙڻ ۽ فرانسيسي کي تعليم جي ٻولي طور برقرار رکڻ انهن ماڻهن لاءِ ناراضگيءَ جو سبب بڻيو، جيڪي اڳوڻي نوآبادياتي طاقت کان مڪمل علحدگي چاهيندا هئا.[117] نتيجي ۾، سوشلسٽ ٻي جمهوريه دوران فرانسيسي استادن ۽ ٻين فرانسيسي شهرين کي ملڪ مان ڪڍيو ويو، ملاگاسي کي تعليم جي ٻولي قرار ڏنو ويو ۽ لازمي ٻن سالن جي قومي خدمت واري پاليسيءَ تحت نوجوان ملاگاسي ماڻهن جي هڪ وڏي انگ کي تيزيءَ سان تربيت ڏئي ڏورانهن ٻهراڙي وارن اسڪولن ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.[271]
اها پاليسي، جيڪا ملاگاسائيزيشن جي نالي سان مشهور هئي، شديد معاشي زوال سان گڏ آئي ۽ تعليم جي معيار ۾ نمايان گهٽتائي ٿي. هن دور ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو عام طور فرانسيسي ٻولي يا ڪيترن ئي ٻين مضمونن تي مناسب عبور حاصل نه ڪري سگهيا ۽ روزگار ڳولڻ ۾ ڏکيائين کي منهن ڏيڻ لڳا. نتيجي ۾ ڪيترن کي غير رسمي يا ڪاري بازار واري معيشت ۾ گهٽ اجرت وارا ڪم ڪرڻا پيا، جنهن کين وڌندڙ غربت ۾ ڦاسائي ڇڏيو. زافي جي 1992ع کان 1996ع تائين مختصر صدارتي دور کان سواءِ، راتسيراڪا 1975ع کان 2001ع تائين اقتدار ۾ رهيو ۽ سندس دور حڪومت دوران تعليم ۾ ڪا وڏي نمايان بهتري حاصل نه ٿي سگهي.[272]
راوالومانانا جي حڪومت (2002ع–2009ع) دوران تعليم کي ترجيح ڏني وئي ۽ 6 کان 13 سالن جي عمر تائين تعليم مفت ۽ لازمي ڪئي وئي.[273] پرائمري تعليم جو مدو پنج سال، ان کان پوءِ هيٺين ثانوي تعليم چار سال ۽ مٿين ثانوي تعليم ٽي سال هئي.[117] راوالومانانا جي پهرين صدارتي دور ۾ هزارين نوان پرائمري اسڪول ۽ اضافي ڪلاس روم تعمير ڪيا ويا، پراڻين عمارتن جي مرمت ڪئي وئي ۽ هزارين نون پرائمري استادن کي ڀرتي ڪري تربيت ڏني وئي. پرائمري اسڪولن جون فيون ختم ڪيون ويون ۽ شاگردن ۾ بنيادي تعليمي سامان تي مشتمل ڪِٽون ورهايون ويون.[273][اپڊيٽ گھربل آھي]
سرڪاري اسڪولن جي تعمير وارن منصوبن ذريعي هر فوڪونتاني ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ پرائمري اسڪول ۽ هر ڪميون ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ هيٺيون ثانوي اسڪول قائم ڪيو ويو. هر وڏي شهري مرڪز ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ مٿيون ثانوي اسڪول موجود آهي.[192] قومي سرڪاري يونيورسٽيءَ جون ٽي شاخون انتاناناريوو، ماهاجانگا ۽ فيانارانتسوا ۾ واقع آهن. انهن کان سواءِ سرڪاري استادن جا تربيتي ڪاليج ۽ ڪيترين ئي خانگي يونيورسٽين ۽ ٽيڪنيڪل ڪاليجن جون سهولتون پڻ موجود آهن.[117]
تعليم تائين رسائي وڌڻ جي نتيجي ۾ 1996ع کان 2006ع جي وچ ۾ اسڪولن ۾ داخلا جي شرح ٻيڻي کان به وڌيڪ ٿي وئي. تنهن هوندي بہ، تعليم جو معيار ڪمزور رهيو، جنهن سبب درجا ورجائڻ ۽ اسڪول ڇڏڻ جون شرحون بلند رهيون.[273] راوالومانانا جي ٻئي صدارتي دور ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان معيار سان لاڳاپيل مسئلن تي ڏنو ويو. انهن قدمن ۾ پرائمري استادن جي ڀرتيءَ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ تعليمي معيار کي مڊل اسڪول ڇڏڻ واري سرٽيفڪيٽ کان وڌائي هاءِ اسڪول ڇڏڻ واري سرٽيفڪيٽ تائين آڻڻ ۽ استادن جي تربيتي پروگرام ۾ سڌارا شامل هئا، جن جو مقصد روايتي استاد-مرڪوز تدريس کان شاگرد-مرڪوز تدريسي طريقن ڏانهن منتقلي، شاگردن جي سکيا بهتر ڪرڻ ۽ ڪلاس روم ۾ سندن شرڪت وڌائڻ هو.[274] 2014ع ۾ تعليم تي سرڪاري خرچ مجموعي گهريلو پيداوار جو 2.8 سيڪڙو هو. 2021ع ۾ خواندگيءَ جي شرح جو اندازو 75 سيڪڙو لڳايو ويو.[275]
ثقافت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڊگاسڪر جي ثقافت
مڊگاسڪر جا ڪيترائي نسلي ذيلي گروهه پنهنجن مخصوص عقيدن، ريتن رسمن ۽ زندگي گذارڻ جي طريقن تي عمل ڪن ٿا، جن تاريخي طور سندن منفرد سڃاڻپ جوڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. تنهن هوندي بہ، ٻيٽ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي بنيادي ثقافتي عنصر گڏيل آهن، جيڪي هڪ مضبوط ۽ گڏيل ملاگاسي ثقافتي سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا. گڏيل ٻولي ۽ خالق خدا ۽ ابن ڏاڏن جي تعظيم بابت روايتي مذهبي عقيدن کان علاوه، روايتي ملاگاسي عالمي تصور اهڙن قدرن تي ٻڌل آهي، جن ۾ فيهاوانانا (ايڪتا)، ونتانا (تقدير)، تودي (ڪرما) ۽ هاسينا شامل آهن. هاسينا کي هڪ مقدس حياتياتي قوت سمجهيو ويندو آهي، جيڪا روايتي برادرين جي عقيدي موجب برادري يا خاندان اندر اختيار رکندڙ شخصيتن ۾ موجود هوندي آهي ۽ سندن اختيار کي جائز بڻائيندي آهي. سڄي ٻيٽ ۾ عام طور ملندڙ ٻين ثقافتي عنصرن ۾ مردن جو ختنو، مضبوط خانداني لاڳاپا، جادو، غيب دانن، علم نجوم ۽ روايتي عاملن جي طاقتن تي وسيع عقيدو، ۽ سماجي طبقن جي روايتي ورهاست—اميرن، عام ماڻهن ۽ غلامن—۾ شامل آهن.[117][276]
جيتوڻيڪ سماجي ذاتين کي هاڻي قانوني طور تسليم نٿو ڪيو وڃي، پر ابن ڏاڏن جي ذات سان وابستگي اڪثر اڃا بہ سماجي حيثيت، معاشي موقعن ۽ برادريءَ اندر ڪردار تي اثرانداز ٿيندي آهي.[277] ملاگاسي ماڻهو روايتي طور شادين يا فاماديهانا جهڙن اهم موقعن لاءِ سڀ کان وڌيڪ مبارڪ ڏينهن معلوم ڪرڻ خاطر روايتي نجومي نظام موجب مپانانڊرو ("ڏينهن ٺاهيندڙ") سان صلاح ڪندا آهن؛ اهو نجومي نظام عربن متعارف ڪرايو هو. ساڳيءَ طرح، نوآبادياتي دور کان اڳ ڪيترين ملاگاسي برادرين جا امير عام طور ڏکڻ اوڀر واري انٽيمورو نسلي گروهه جي اومبياسي (اولونا-بي-هاسينا، "گهڻي فضيلت وارو ماڻهو") نالي صلاحڪارن جون خدمتون حاصل ڪندا هئا، جيڪي پنهنجو نسب شروعاتي صومالي آبادڪارن سان ڳنڍين ٿا.[278]
ملاگاسي ثقافت جا مختلف اصل ان جي مادي اظهار ۾ پڻ واضح نظر اچن ٿا. مڊگاسڪر جو سڀ کان نمايان روايتي ساز واليها آهي، جيڪو بانس مان ٺهيل ٽيوب زيٿر آهي. اهو ڏاکڻي بورنيو مان آيل شروعاتي آبادڪارن مڊگاسڪر آندو هو ۽ پنهنجي بناوت ۾ اڄوڪي انڊونيشيا ۽ فلپائن ۾ ملندڙ سازن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿو.[279] روايتي ملاگاسي گهر پڻ علامتي معنيٰ ۽ تعمير جي لحاظ کان ڏاکڻي بورنيو جي گهرن سان مشابهت رکن ٿا؛ انهن جي جوڙجڪ مستطيل، ڇت چوٽيءَ واري ۽ وچ ۾ سهارو ڏيندڙ ٿنڀي تي ٻڌل هوندي آهي.[280] ابن ڏاڏن جي وسيع تعظيم جي عڪاسي طور ڪيترن علائقن ۾ مقبرا وڏي ثقافتي اهميت رکن ٿا. اهي عام طور جيئرن ماڻهن جي گهرن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پائيدار مواد، خاص طور پٿر، مان ٺاهيا ويندا آهن ۽ وڌيڪ تفصيلي سينگار سان آراسته هوندا آهن.[281] ريشم جي پيداوار ۽ اُڻائيءَ جي روايت ٻيٽ جي شروعاتي آبادڪارن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن تہ مڊگاسڪر جو قومي لباس، اُڻيل لامبا، وقت سان گڏ هڪ گهڻ رخي ۽ نفيس فن جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي.[282]
ڏکڻ اوڀر ايشيائي ثقافتي اثر ملاگاسي کاڌن ۾ پڻ نمايان آهي، جتي چانور تقريباً هر کاڌي سان استعمال ٿين ٿا ۽ عام طور مختلف ذائقيدار ڀاڄي يا گوشت جي طعامن سان گڏ پيش ڪيا وڃن ٿا.[283] آفريڪي اثر زيبو ڍورن جي مقدس اهميت ۽ انهن کي مالڪ جي دولت جي علامت سمجهڻ ۾ ظاهر ٿئي ٿو؛ اهي روايتون آفريڪي مکيه زميني حصي مان آيون آهن. ڍورن جي چوري اصل ۾ مڊگاسڪر جي ميداني علائقن ۾ نوجوان مردن لاءِ بالغ ٿيڻ جي هڪ رسم هئي، جتي ڍورن جا سڀ کان وڏا ڌڻ موجود آهن، پر هاڻي اها هڪ خطرناڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن موتمار ڏوهاري سرگرمي بڻجي چڪي آهي. ڏکڻ اولهه جا ڌنار پنهنجي ڍورن کي روايتي نيزن سان بچائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جڏهن تہ پيشور ڍور چور وڌندڙ طور هٿياربند ٿي رهيا آهن.[47]
فن
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو مڊگاسڪر جي موسيقي
مڊگاسڪر ۾ زباني ۽ تحريري ادب جون گهڻيون روايتون ترقي ڪري چڪيون آهن. انهن مان سڀ کان نمايان فني روايتن مان هڪ خطابت آهي، جيڪا هائينتيني (شاعري)، ڪاباري (عوامي خطاب) ۽ اوهابولانا (پهاڪا) جي صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي.[284][285] انهن روايتن جو هڪ نمايان مثال رزمي نظم ايبونيا آهي، جيڪو صدين کان ٻيٽ جي مختلف حصن ۾ ڪيترين صورتن ۾ نسل در نسل منتقل ٿيندو رهيو آهي ۽ روايتي ملاگاسي برادرين جي مختلف ڏند ڪٿائن ۽ عقيدن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿو.[286] ويهين صديءَ ۾ هن روايت کي جين-جوزف رابياريويلو جهڙن فنڪارن اڳتي وڌايو، جنهن کي آفريڪا جو پهريون جديد شاعر سمجهيو وڃي ٿو،[287] ۽ ايلي راجاوناريسون ملاگاسي شاعريءَ جي نئين لهر جو نمايان نمائندو هو.[288]
مڊگاسڪر هڪ شاهوڪار موسيقيءَ جي ورثي کي پڻ ترقي ڏني آهي، جنهن ۾ درجنين علائقائي موسيقي صنفون شامل آهن، جهڙوڪ سامونڊي علائقن جو ساليگي ۽ مٿانهين علائقن جو هيراگاسي، جيڪي ڳوٺاڻين گڏجاڻين، مقامي ناچ جي محفلن ۽ قومي ريڊيو نشريات ۾ وڏي اهميت رکن ٿا.[289] مڊگاسڪر ۾ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي ثقافت پڻ وڌي رهي آهي، جنهن کي نوجوانن جون اڪيڊميون، تنظيمون ۽ آرڪيسٽرا هٿي وٺرائين ٿا ۽ نوجوانن کي هن موسيقيءَ ۾ حصو وٺڻ لاءِ همٿائين ٿا.[290]
تجسيمي ۽ دستڪاريءَ جا فن پڻ سڄي ٻيٽ ۾ وڏي پيماني تي رائج آهن. ريشم اُڻڻ ۽ لامبا ٺاهڻ جي روايت کان علاوه، رافيا ۽ ٻين مقامي ٻوٽن جي مواد جي اُڻائيءَ ذريعي فرش جون چٽايون، ٽوڪريون، ٿيلها ۽ ٽوپيون سميت روزمره استعمال جون ڪيتريون شيون ٺاهيون وڃن ٿيون.[225] ڪاٺ تي نقش نگاري هڪ انتهائي ترقي يافته فن آهي، جنهن جا مختلف علائقائي انداز بالڪونين جي ريلنگن ۽ ٻين اڏاوتي عنصرن جي سينگار ۾ نظر اچن ٿا. مجسما ساز مختلف قسم جو فرنيچر ۽ گهريلو سامان، الوالو نالي جنازي جا ٿنڀا ۽ ڪاٺ جا مجسما ٺاهين ٿا، جن مان ڪيترائي سياحن جي مارڪيٽ لاءِ تيار ڪيا وڃن ٿا.[291] وچولي مٿانهين علائقن جي زافيمانيري ماڻهن جي سينگاريل ۽ ڪارائتي ڪاٺ جي ڪم واري روايت کي 2008ع ۾ يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.[292]
انٽيمورو ماڻهن ۾ گلن ۽ ٻين سينگاريل قدرتي شين سان سينگاريل ڪاغذ ٺاهڻ جي هڪ پراڻي روايت آهي، جنهن کي هن برادري هاڻي ماحولياتي سياحن لاءِ وڪرو ڪرڻ شروع ڪيو آهي.[291] ڪپڙا، ميزپوش ۽ گهر ۾ استعمال ٿيندڙ ٻيا ڪپڙي جا سامان ٺاهڻ لاءِ هٿ سان ڀرت ۽ ڌاڳو ڪڍڻ وارو ڪم ڪيو ويندو آهي، جيڪي مقامي دستڪاري مارڪيٽن ۾ وڪرو ٿين ٿا.[225] مادام زو جهڙن ملاگاسي فنڪارن مڊگاسڪر جي ڪپڙي وارين روايتن کي سڌيءَ طرح پنهنجي فن ۾ شامل ڪيو آهي.[293] انتاناناريوو ۽ ٻين ڪيترن شهري علائقن ۾ فنون لطيفه جون ٿوريون، پر وڌندڙ تعداد ۾ گيلريون مقامي فنڪارن جون تصويرون پيش ڪن ٿيون. سالياني فني تقريبون، جهڙوڪ راڄڌانيءَ ۾ ٿيندڙ کليل آسمان هيٺ هوسوترا نمائش، مڊگاسڪر ۾ فنون لطيفه جي مسلسل ترقيءَ ۾ حصو وٺن ٿيون.[294]
رانديون ۽ تفريحي سرگرميون
[سنواريو]
مڊگاسڪر ۾ ڪيترين ئي روايتي تفريحي سرگرمين جنم ورتو آهي. مورينگي، جيڪو هٿ سان هٿ وڙهڻ جو هڪ قسم آهي، سامونڊي علائقن ۾ تماشائي راند طور مشهور آهي. روايتي طور اها راند مرد کيڏندا هئا، پر هاڻي عورتن پڻ ان ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيو آهي.[295] زيبو ڍورن سان ڪُشتي، جنهن کي ساويڪا يا تولون-اومبي چيو وڃي ٿو، پڻ ڪيترن علائقن ۾ رائج آهي.[296]
راندين کان علاوه مختلف قسم جون روايتي رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. انهن مان سڀ کان نمايان فانورونا آهي، جيڪا تختي واري راند آهي ۽ مٿانهين علائقن ۾ وڏي پيماني تي کيڏي وڃي ٿي. لوڪ ڏند ڪٿا موجب، بادشاهه رالامبو کان پوءِ سندس پٽ بادشاهه اينڊريانجاڪا جي جانشينيءَ جو هڪ سبب اهو بہ هو تہ اينڊريانجاڪا جو وڏو ڀاءُ فانورونا کيڏڻ ۾ ايترو مشغول رهندو هو، جو پنهنجي ٻين ذميوارين کي نظرانداز ڪندو هو.[297]
گذريل ٻن صدين دوران مغربي تفريحي سرگرميون پڻ مڊگاسڪر ۾ متعارف ٿيون. رگبي يونين کي مڊگاسڪر جي قومي راند سمجهيو وڃي ٿو.[298] فٽبال پڻ مشهور آهي. مڊگاسڪر پيتانڪ ۾ هڪ عالمي چيمپيئن پيدا ڪيو آهي؛ اها لان بالنگ سان ملندڙ فرانسيسي راند آهي، جيڪا شهري علائقن ۽ سڄي مٿانهين خطي ۾ وڏي پيماني تي کيڏي وڃي ٿي.[299] اسڪولن جي راندين جي پروگرامن ۾ عام طور فٽبال، ايٿليٽڪس، جوڊو، باڪسنگ، عورتن جي باسڪيٽ بال ۽ عورتن جي ٽينس شامل آهن. مڊگاسڪر پهريون ڀيرو 1964ع ۾ اولمپڪ راندين لاءِ پنهنجا رانديگر موڪليا ۽ آفريڪي راندين ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي.[116] مڊگاسڪر ۾ اسڪائوٽنگ جي نمائندگي مقامي وفاق ڪري ٿو، جيڪو ٽن اسڪائوٽنگ تنظيمن تي مشتمل آهي. 2011ع ۾ ان جي رڪنيت جو اندازو 14,905 لڳايو ويو.[300]
ترقي يافته راندين جي سهولتن سبب انتاناناريوو کي آفريڪا جي ڪيترن اهم بين الاقوامي باسڪيٽ بال مقابلن جي ميزباني ملي، جن ۾ 2011ع فيبا آفريڪا چيمپيئن شپ،[301] 2009ع عورتن جي فيبا آفريڪا چيمپيئن شپ،[302] 2013ع فيبا آفريڪا انڊر-16 چيمپيئن شپ،[303] 2014ع فيبا آفريڪا انڊر-18 چيمپيئن شپ،[304] ۽ 2015ع عورتن جي فيبا آفريڪا انڊر-16 چيمپيئن شپ شامل آهن.[305] 2019ع آفريڪي راندين ۾ مڊگاسڪر جي قومي 3x3 باسڪيٽ بال ٽيم سون جو تمغو کٽيو.[306]
کاڌا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ملاگاسي کاڌا
ملاگاسي کاڌا ڏکڻ اوڀر ايشيائي، آفريڪي، اوشيانيائي، ڀارتي، چيني ۽ يورپي کاڌي جي روايتن جي مختلف اثرن جي عڪاسي ڪن ٿا. ملاگاسي طعامن جي پيچيدگي شروعاتي آبادڪارن جي متعارف ڪرايل سادن روايتي کاڌن کان وٺي 19هين صديءَ جي ٻيٽ جي بادشاهن لاءِ تيار ٿيندڙ نفيس شاهي طعامن تائين پکڙيل آهي.
تقريباً سڄي ملڪ ۾ جديد ملاگاسي کاڌي جو بنياد عام طور چانورن (واري) تي هوندو آهي، جن سان گڏ هڪ ساٿي طعام (لاوڪا) پيش ڪيو ويندو آهي. لاوڪا جا ڪيترائي قسم مڪمل طور ڀاڄين تي ٻڌل يا جانورن مان حاصل ٿيندڙ پروٽين تي مشتمل ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عام طور اهڙي چٽڻي شامل هوندي آهي، جنهن کي ادرڪ، بصر، ٿوم، ٽماٽو، وينلا، ناريل جو کير، لوڻ، ڪَري پائوڊر ۽ سائي مرچ جهڙن جزن سان ذائقيدار بڻايو ويندو آهي، جڏهن تہ ٻين مصالحن يا جڙي ٻوٽين جو استعمال نسبتاً گهٽ ٿيندو آهي. خشڪ ڏاکڻين ۽ اولهه وارن علائقن ۾ مالوند خاندان چانورن بدران مڪئي، ڪساوا يا خمير ڪيل زيبو کير مان تيار ٿيل ڏهي استعمال ڪري سگهن ٿا. سڄي ٻيٽ ۾ مٺا ۽ لوڻياڻا تريل طعام ۽ ٻيا گهٽيءَ جا کاڌا وڏي قسم ۾ موجود آهن، جڏهن تہ مختلف استوائي ۽ معتدل آبهوا وارا ميوا پڻ عام آهن.
مقامي طور تي تيار ٿيندڙ مشروبات ۾ ميون جا رس، ڪافي، جڙي ٻوٽين جون چانهون ۽ الڪوحل وارا مشروب، جهڙوڪ رم، شراب ۽ بيئر شامل آهن.[283] ٿري هارسز بيئر ٻيٽ جو سڀ کان مشهور بيئر آهي[307] ۽ ان کي مڊگاسڪر جي هڪ نمايان علامت پڻ سمجهيو وڃي ٿو.[308]
پڻ ڏسو
[سنواريو]
حوالا
[سنواريو]- 1 2 Le Comité Consultatif Constitutionnel (1 October 2010). "Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar" (PDF) (فرانسيسي ۾). Madagascar Tribune. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 28 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Demonyms – Names of Nationalities". Geography.about.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Malagasy – National Geographic Style Manual". اصل نسخو مان 27 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Naranjo, José (2025-10-17). "El coronel Randrianirina se convierte en presidente de Madagascar tras la huida del anterior por las protestas juveniles". El País (هسپانوي ۾). 2025-10-17 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Lawal, Shola. "Who is in charge of Madagascar after President Rajoelina flees?". الجزيره. 16 October 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Le président de Madagascar nomme Mamitiana Rajaonarison au poste de Premier ministre". Zonebourse (فرانسيسي ۾). Reuters. 15 March 2026. 15 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The beginning of the Merina Kingdom". Mada Magazine. 4 August 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 August 2015 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar". Lonely Planet. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2021 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Bureau of African Affairs (3 May 2011). "Background Note: Madagascar". U.S. Department of State. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "By Location | Pivot Table | Data Portal".
- ↑ "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar)" (انگريزي ۾). بين الاقوامي مالياتي فنڊ October, 14 2025.
- ↑ "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar)" (انگريزي ۾). بين الاقوامي مالياتي فنڊ October, 14 2025.
- ↑ "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar)" (انگريزي ۾). بين الاقوامي مالياتي فنڊ October, 14 2025.
- ↑ "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar)" (انگريزي ۾). بين الاقوامي مالياتي فنڊ October, 14 2025.
- ↑ "Gini Index - Madagascar". عالمي بئنڪ گروپ. 20 June 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Human Development Report 2025" (PDF) (انگريزي ۾). گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام. 6 May 2025. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Bradt (2011), p. 2
- ↑ National Geographic. "Style Manual". اصل نسخو مان 25 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 31 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Raveloson, Andriamiranto (25 March 2020). "Malagasy? Or is it Madagascan? Our research provides the answer". theconversation.com (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2020 تي محفوظ ڪيل. 20 August 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Voarintsoa, Ny Riavo G.; Raveloson, Andriamiranto; Barimalala, Rondrotiana; Razafindratsima, Onja H. (July 2019). "'Malagasy' or 'Madagascan'? Which English term best reflects the people, the culture, and other things from Madagascar?" (en ۾). Scientific African 4. doi:. Bibcode: 2019SciAf...400091V.
- 1 2 Cousins (1895), pp. 11–12
- 1 2 Room (2006), p. 230
- 1 2 Clockers, Alain (30 December 2014). "Histoire des noms anciens de Madagascar: réévaluations et nouvelles hypothèses" (fr ۾). Études Océan Indien (51–52). doi:. ISSN 0246-0092. https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en. Retrieved 1 June 2023.
- ↑ Grandidier, Alfred (1885). Histoire de la géographie de Madagascar (فرانسيسي ۾). Imprimerie nationale. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2023 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 The Antananarvio Annual and Madagascar Magazine (انگريزي ۾). London Missionary Society Press. 1893. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2023 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Sibree, James (1896). Madagascar Before the Conquest: The Island, the Country, and the People, with Chapters on Travel and Topography, Folk-lore, Strange Customs and Superstitions, the Animal Life of the Island, and Mission Work and Progress Among the Inhabitants (انگريزي ۾). Macmillan. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kent, Raymond K. (1967). Early Kingdoms in Madagascar and the Birth of the Sakalava Empire, 1500-1700. University of Wisconsin--Madison. ص. 186. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Megiser, Hieronymus (1609). Warhafftige, gründliche und aussführliche, so wol historische als chorographische Beschreibung der ... Insul Madagascar. ... Samt ... angehengtem Dictionario und Dialogis der Madagascarischen Sprach (جرمن ۾). ص. 58–60. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Linschoten, Jan Huygen van (1885). The Voyage of John Huyghen Van Linschoten to the East Indies: From the Old English Translation of 1598. The First Book, Containing His Description of the East... (انگريزي ۾). Hakluyt society. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 4 June 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Headlam, Cecil, مرتب (1908). "America and West Indies: June 1699, 12–20". Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 17, 1699 and Addenda 1621–1698. London: British History Online. ص. 283–291. اصل نسخو مان 16 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ W. M. C. (16 December 1882). "The Malagasy" (PDF). The Graphic. شمارو 681. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 1 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 June 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bin Osman, Saleh (August 1891). "The Story of My Life". St. Nicholas: An Illustrated Magazine for Young Folks (18): 795–798. https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html. Retrieved 1 June 2023.
- ↑ Basset, Charles (1903). Madagascar et l'oeuvre du Général Galliéni (فرانسيسي ۾). A. Rousseau.
- ↑ Crowley, B. E. (2010). "A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna". Quaternary Science Reviews 29 (19–20): 2591–2603. doi:. Bibcode: 2010QSRv...29.2591C.
- ↑ Dewar, Robert E.; Wright, Henry T. (1993). "The culture history of Madagascar". Journal of World Prehistory 7 (4): 417–466. doi:. Bibcode: 1993JWPre...7..417D.
- ↑ Burney, D. A.; Burney, L. P.; Godfrey, L. R.; Jungers, W. L.; Goodman, S. M.; Wright, H. T.; Jull, A. J. (August 2004). "A chronology for late prehistoric Madagascar". Journal of Human Evolution 47 (1–2): 25–63. doi:. PMID 15288523. Bibcode: 2004JHumE..47...25B.
- ↑ Kumar, Ann (2012). 'Dominion Over Palm and Pine: Early Indonesia's Maritime Reach', in Geoff Wade (ed.), Anthony Reid and the Study of the Southeast Asian Past (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies), 101–122.
- ↑ Cox, Murray P.; Nelson, Michael G.; Tumonggor, Meryanne K.; Ricaut, François-X.; Sudoyo, Herawati (2012). "A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 279 (1739): 2761–2768. doi:. PMID 22438500.
- ↑ Mitchell, Peter (October 2020). "Settling Madagascar: When Did People First Colonize the World's Largest Island?". The Journal of Island and Coastal Archaeology 15 (4): 576–595. doi:.
- ↑ Gommery, D.; Ramanivosoa, B.; Faure, M.; Guérin, C.; Kerloc'h, P.; Sénégas, F.; Randrianantenaina, H. (2011). "Oldest evidence of human activities in Madagascar on subfossil hippopotamus bones from Anjohibe (Mahajanga Province)". Comptes Rendus Palevol 10 (4): 271–278. doi:.
- ↑ Dewar, R. E.; Radimilahy, C.; Wright, H. T.; Jacobs, Z.; Kelly, G. O.; Berna, F. (2013). "Stone tools and foraging in northern Madagascar challenge Holocene extinction models". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 110 (31): 12583–12588. doi:. PMID 23858456. PMC 3732966. Bibcode: 2013PNAS..11012583D. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-07-30_110_31/page/12583.
- ↑ Forster, Peter; Matsumutra, Shuichi; Vizuete-Forster, Matthieu; Blumbach, Petya Belinda; Dewar, Robert (2008). "The Genetic Prehistory of Madagascar's Female Asian Lineages". ۾ Matsumura, Shūichi; Forster, Peter; Renfrew, Colin (مرتب). Simulations, Genetics and Human Prehistory. McDonald Institute for Archaeological Research. ص. 71–72. ISBN 978-1-902937-45-8.
- 1 2 Hixon, Sean (2024). "Archaeology of Madagascar". Oxford Research Encyclopedia of African History. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.795. ISBN 978-0-19-027773-4.
- ↑ "Human expansion 1,000 years ago linked to Madagascar's loss of large vertebrates". ScienceDaily. 4 November 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 November 2022 تي محفوظ ڪيل. 6 November 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Virah-Sawmy, M.; Willis, K. J.; Gillson, L. (2010). "Evidence for drought and forest declines during the recent megafaunal extinctions in Madagascar". Journal of Biogeography 37 (3): 506–519. doi:. Bibcode: 2010JBiog..37..506V.
- 1 2 3 Esoavelomandroso, Manasse (2025). "Political Constructions in Madagascar: From Their Origins to the 19th Century". General History of Africa: Volume 9. UNESCO Publishing.
- 1 2 3 4 Campbell, Gwyn (1993). "The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810". The International Journal of African Historical Studies 26 (1): 111–148. doi:.
- 1 2 3 4 5 6 7 Randrianja, Solofo (2009). "Transforming the island (1100–1599)". Madagascar: A short history. University of Chicago Press.
- ↑ "Vazimba: Mythe ou Realité?" Razafimahazo, S. Revue de l'Océan Indien. Accessed on November 8, 2010.
- ↑ Wink (2004), p. 185
- 1 2 3 4 5 Metz, Helen Chapin (1994). "Library of Congress Country Studies: Madagascar". اصل نسخو مان 9 November 2005 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2011 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Hooper, Jane (2010). An Empire in the Indian Ocean: the Sakalava Empire of Madagascar (Thesis). Emory University.
- ↑ Pierron, Denis; Heiske, Margit; Razafindrazaka, Harilanto; Rakoto, Ignace; Rabetokotany, Nelly; Ravololomanga, Bodo; Rakotozafy, Lucien M.-A.; Rakotomalala, Mireille Mialy et al. (8 August 2017). "Genomic landscape of human diversity across Madagascar" (en ۾). Proceedings of the National Academy of Sciences 114 (32): E6498–E6506. doi:. ISSN 0027-8424. PMID 28716916. Bibcode: 2017PNAS..114E6498P.
- ↑ Magnier, Jessica (2022). "The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean". G3: Genes, Genomes, Genetics 12 (4). doi:. PMID 35137043. PMC 8982424. https://academic.oup.com/g3journal/article/12/4/jkac029/6523972?login=false.
- ↑ Vansina, Jan (1992). "Population movements and the emergence of new social-political forms in Africa". General History of Africa: Volume 5. UNESCO Publishing.
- 1 2 Randrianja, Solofo (2009). "Royalty and the Rise of Kingdoms". Madagascar: A short history. University of Chicago Press.
- 1 2 3 4 5 6 Randrianja, Solofo (2009). "The Slave-Trader Kings (1700سانچو:Endash1816)". Madagascar: A short history. University of Chicago Press.
- ↑ McDonald, Kevin P. (2022). "European Piracy in the Indian Ocean". Oxford Research Encyclopedia of Asian History. doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.679. ISBN 978-0-19-027772-7.
- ↑ Little, Benerson (2016). The Golden Age of Piracy: The Truth Behind Pirate Myths (انگريزي ۾). New York: Skyhorse Publishing, Inc. ISBN 978-1-5107-1304-8. 15 September 2017 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Kent, Raymond (1992). "Madagascar and the islands of the Indian Ocean". General History of Africa: Volume 5. UNESCO Publishing.
- 1 2 Kent, Raymond K. (1970). "The Sakalava: Origins of the First Empire in Madagascar". Early kingdoms in Madagascar, 1500-1700. Internet Archive. New York, Holt, Rinehart and Winston. ISBN 978-0-03-084171-2.
- ↑ Pearson, Mike Parker (February 1997). "Close encounters of the worst kind: Malagasy resistance and colonial disasters in Southern Madagascar". World Archaeology 28 (3): 393–417. doi:.
- 1 2 Raison-Jourde, Françoise (1983-01-01). Les Souverains de Madagascar: l'histoire royale et ses résurgences contemporaines (فرانسيسي ۾). KARTHALA Editions. ISBN 978-2-86537-059-7.
- ↑ Ellis, Stephen (2007). "Tom and Toakafo: The Betsimisaraka Kingdom and State Formation in Madagascar, 1715-1750". The Journal of African History 48 (3): 439–455. doi:. ISSN 0021-8537. https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_2007_48_3/page/439.
- ↑ Chrétien, Jean-Pierre (1993-01-01). L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire (فرانسيسي ۾). KARTHALA Editions. ISBN 978-2-86537-373-4.
- 1 2 Ade Ajayi (1989), pp. 413–422
- 1 2 Mutibwa, Phares (1989). "Madagascar 1800–80". General History of Africa: Volume 6. UNESCO Publishing.
- 1 2 3 Campbell, Gwyn (November 1991). "The State and Pre-Colonial Demographic History: The Case of Nineteenth-Century Madagascar". The Journal of African History 32 (3): 415–445. doi:. https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1991_32_3/page/415.
- ↑ Feeley-Harnik, Gillian (1982). "The King's Men in Madagascar Slavery, Citizenship and Sakalava Monarchy". Africa: Journal of the International African Institute 52 (2): 31–50. doi:. ISSN 0001-9720.
- ↑ Oliver (1886), pp. 124–126
- ↑ Uwechue (1981), p. 473
- 1 2 Thompson & Adloff (1965), pp. 9–10
- 1 2 3 Fage, Flint & Oliver (1986), pp. 522–524
- ↑ Esoavelomandroso, M. (1985). "Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination". General History of Africa: Volume 7. UNESCO Publishing.
- ↑ Curtin (1998), p. 186
- ↑ Oliver, Fage & Sanderson (1983), p. 529
- ↑ Oliver, Fage & Sanderson (1983), p. 532
- ↑ Campbell, Gwyn (1991). "The Menalamba Revolt and Brigandry in Imperial Madagascar, 1820-1897". The International Journal of African Historical Studies 24 (2): 259–291. doi:.
- ↑ Davis-Marks, Isis. "The Little-Known Story of Madagascar's Last Queen, Ranavalona III". Smithsonian Magazine (انگريزي ۾). 2025-12-01 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Tronchon, Jacques. L'insurrection malgache de 1947. Essai d'interprétation historique. ص. 35–45.
- ↑ Esoavelomandroso, M. (1985). "Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination". General History of Africa: Volume 7. UNESCO Publishing.
- ↑ Campbell (2005), p. 107
- ↑ Shillington (2005), p. 878
- ↑ Regnier (2015), pp. 152–154
- ↑ Fournet-Guérin (2007), pp. 45–54
- ↑ Frémigacci (1999), pp. 421–444
- ↑ Gallieni (1908), pp. 341–343
- ↑ Hannibal, Travis (2013). Genocide, Ethnonationalism, and the United Nations: Exploring the Causes of Mass Killing Since 1945. Routledge. ص. 138. ISBN 978-0-415-53125-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 June 2021 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Tronchon, Jacques. L'insurrection malgache de 1947. Essai d'interprétation historique. ص. 35–45.
- ↑ Reinsch (1905), p. 377
- ↑ Browning (2004), pp. 81–89
- ↑ Kennedy (2007), pp. 511–512
- ↑ Lehoullier (2010), p. 107
- ↑ Kitchen (1962), p. 256
- ↑ Pryor (1990), pp. 209–210
- ↑ "Élection présidentielle à Madagascar: les Ratsiraka, une famille divisée". L'Écho du Sud (فرانسيسي ۾). اصل نسخو مان 26 August 2023 تي محفوظ ڪيل. 26 August 2023 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Marcus, Richard (August 2004). "Political change in Madagascar: populist democracy or neopatrimonialism by another name?". Occasional Paper No. 89 (Institute for Security Studies). https://www.issafrica.org/publications/papers/political-change-in-madagascar-populist-democracy-or-neopatrimonialism-by-another-name. Retrieved 15 February 2012.
- 1 2 "Madagascar: La Crise a un Tournant Critique?". International Crisis Group (فرانسيسي ۾). اصل نسخو مان 25 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 25 November 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ratsimbaharison, Adrien (2017). The Political Crisis of March 2009 in Madagascar: A Case Study of Conflict and Conflict Mediation. Lanham, Boulder, New York, London: Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-7235-4.
- ↑ "Centre d'actualités de l'ONU – Madagascar: l'ONU salue le bon déroulement du deuxième tour des élections présidentielles". Un.org. 20 December 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 28 June 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "All you need to know about high-stakes Madagascar poll". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar court declares Rajoelina as election winner". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar: Ravalomanana challenges results in court, Rajoelina calls for calm". 28 December 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar President assured of winning majority seats in parliament". 15 June 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Januta, Andrea (1 December 2021). "Madagascar food crisis caused more by poverty, natural weather than climate change – study". Reuters (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Andry Rajoelina: Madagascar president re-elected in contested poll". BBC News. 25 November 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar's Gen Z uprising, as told by three young protesters". RFI. 1 November 2025. 2025-11-23 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Savage, Rachel (17 October 2025). "'Gen Z gave us the victory': how young protesters toppled Madagascar's leader". The Guardian. ISSN 0261-3077. 2025-11-23 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Everett, Mariamne. "Military leader Randrianirina sworn in as Madagascar's new president". Al Jazeera (انگريزي ۾).
- ↑ Central Intelligence Agency (2011). "Madagascar". The World Factbook. اصل نسخو مان 14 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Island Countries of the World". WorldAtlas.com. اصل نسخو مان 7 December 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Moriarty (1891), pp. 1–2
- ↑ Reeves, Colin V. (February 2018). "The development of the East African margin during Jurassic and Lower Cretaceous times: a perspective from global tectonics". Petroleum Geoscience 24 (1): 41–56. doi:. Bibcode: 2018PetGe..24...41R.
- ↑ Torsvik, T. H.; Tucker, R. D.; Ashwal, L. D.; Carter, L. M.; Jamtveit, B.; Vidyadharan, K. T.; Venkataramana, P. (October 2000). "Late Cretaceous India–Madagascar fit and timing of break-up related magmatism" (en ۾). Terra Nova 12 (5): 220–224. doi:. Bibcode: 2000TeNov..12..220T.
- 1 2 3 Vences, M.; Wollenberg, K. C.; Vieites, D. R.; Lees, D. C. (June 2009). "Madagascar as a model region of species diversification". Trends in Ecology and Evolution 24 (8): 456–465. doi:. PMID 19500874. Bibcode: 2009TEcoE..24..456V. http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf. Retrieved 11 February 2012.
- 1 2 3 4 5 6 Encyclopædia Britannica (2011). "Madagascar". Encyclopædia Britannica. Eb.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 December 2011 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2011 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Metz, Helen Chapin (1994). "Library of Congress Country Studies: Madagascar". اصل نسخو مان 9 November 2005 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Category 3 Cyclone Freddy hits Madagascar". Yale Climate Connections. 21 February 2023. 31 August 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 International Federation of Red Cross And Red Crescent Societies (25 February 2005). "Madagascar: Cyclone Gafilo, Final Report, Appeal 08/04". ReliefWeb. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Integrated Regional Information Networks (2 July 2004). "Madagascar: Saving the children from Gafilo's aftermath". ReliefWeb. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 9 September 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mitchell, Peter (October 2020). "Settling Madagascar: When Did People First Colonize the World's Largest Island?". The Journal of Island and Coastal Archaeology 15 (4): 576–595. doi:.
- ↑ "Southern Africa: Cyclone Season Flash Update No. 6 (Tropical Cyclone Batsirai) (13 February 2022) - Madagascar". ReliefWeb (انگريزي ۾). 15 February 2022. 15 February 2022 تي حاصل ڪيل.
{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو) - ↑ Rabary, Lovasoa (6 February 2022). "Cyclone kills at least 10 in Madagascar, destroying homes and cutting power". Reuters (انگريزي ۾). 7 February 2022 تي حاصل ڪيل.
{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو) - ↑ Laville, Sandra (13 July 2022). "Climate adaptation bill for African countries to dwarf health spending". The Guardian (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2022 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 5 Conservation International (2007). "Madagascar and the Indian Ocean Islands". Biodiversity Hotspots. Conservation International. اصل نسخو مان 24 August 2011 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Tattersall, Ian (2006). Origin of the Malagasy Strepshirhine Primates. Springer. ص. 1–6. ISBN 978-0-387-34585-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 April 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hobbes & Dolan (2008), p. 517
- ↑ Hillstrom & Collier Hillstrom (2003), p. 50
- ↑ "Biodiversity Hotspots". Conservation International. 18 August 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dinerstein, Eric; Olson, David; Joshi, Anup; Vynne, Carly; Burgess, Neil D.; Wikramanayake, Eric; Hahn, Nathan; Palminteri, Suzanne et al. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience 67 (6): 534–545. doi:. ISSN 0006-3568. PMID 28608869.
- 1 2 Callmander, Martin (2011). "The endemic and non-endemic vascular flora of Madagascar updated". Plant Ecology and Evolution 144 (2): 121–125. doi:. Bibcode: 2011PlEcE.144..121C. http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/PLECEVO_2011.pdf. Retrieved 11 February 2012.
- ↑ Lavranos, John (2004). "Pachypodium makayense: A New Species From Madagascar". Cactus and Succulent Journal 76 (2): 85–88.
- 1 2 Bradt (2011), p. 38
- ↑ Baum, D. A.; Small, R. L.; Wendel, J. F. (1998). "Biogeography and floral evolution of baobabs (Adansonia, Bombacaceae) as inferred from multiple data sets". Systematic Biology 47 (2): 181–207. doi:. PMID 12064226. https://archive.org/details/sim_systematic-biology_1998-06_47_2/page/181.
- 1 2 Keglevich, Péter; Hazai, Laszlo; Kalaus, György; Szántay, Csaba (2012). "Modifications on the basic skeletons of vinblastine and vincristine". Molecules 17 (5): 5893–5914. doi:. PMID 22609781.
- ↑ Sears, Justin E.; Boger, Dale L. (2015). "Total Synthesis of Vinblastine, Related Natural Products, and Key Analogues and Development of Inspired Methodology Suitable for the Systematic Study of Their Structure-Function Properties". Accounts of Chemical Research 48 (3): 653–662. doi:. PMID 25586069.
- ↑ Kuboyama, Takeshi; Yokoshima, Satoshi; Tokuyama, Hidetoshi; Fukuyama, Tohru (2004). "Stereocontrolled total synthesis of (+)-vincristine". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 101 (33): 11966–11970. doi:. PMID 15141084. PMC 514417. Bibcode: 2004PNAS..10111966K. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-08-17_101_33/page/11966.
- ↑ van der Heijden, Robert; Jacobs, Denise I.; Snoeijer, Wim; Hallard, Didier; Verpoorte, Robert (2004). "The Catharanthus alkaloids: Pharmacognosy and biotechnology". Current Medicinal Chemistry 11 (5): 607–628. doi:. PMID 15032608.
- ↑ Raviña, Enrique (2011). "Vinca alkaloids". The evolution of drug discovery: From traditional medicines to modern drugs. John Wiley & Sons. ص. 157–159. ISBN 978-3-527-32669-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 4 September 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Chemotherapy for Hodgkin Lymphoma". cancer.org. American Cancer Society. 29 March 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل.
"Chemotherapy for Non-Hodgkin Lymphoma". cancer.org. American Cancer Society. 31 May 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل. - ↑ "Chemotherapy for Acute Lymphocytic Leukemia". cancer.org. American Cancer Society. 18 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل.
"Chemotherapy for Chronic Myeloid Leukemia". cancer.org. American Cancer Society. 22 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل.
"Chemotherapy for Childhood Leukemia". cancer.org. American Cancer Society. 3 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل. - ↑ "Chemotherapy for Neuroblastoma". cancer.org. American Cancer Society. 22 January 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل.
"Chemotherapy for Brain and Spinal Cord Tumors in Children". cancer.org. American Cancer Society. 21 January 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل.
"Chemotherapy for Non-Small Cell Lung Cancer". cancer.org. American Cancer Society. 16 May 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل.
"Chemotherapy for Testicular Cancer". cancer.org. American Cancer Society. 12 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 June 2017 تي حاصل ڪيل. - ↑ Foster, Steven (2010). "From Herbs to Medicines: The Madagascar Periwinkle's Impact on Childhood Leukemia: A Serendipitous Discovery for Treatment". Alternative and Complementary Therapies 16 (6): 347–350. doi:. PMID 20423206.
- ↑ Cooper, Raymond; Deakin, Jeffrey John (2016). "Africa's gift to the world". Botanical Miracles: Chemistry of Plants That Changed the World. CRC Press. ص. 46–51. ISBN 978-1-4987-0430-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 4 September 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ellis (1859), p. 302
- ↑ McLendon, Chuck (16 May 2000). "Ravenala madagascariensis". Floridata.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 March 2011 تي محفوظ ڪيل. 14 September 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Lambahoany Ecotourism Centre (24 August 2011). "Nature of Madagascar". Lambahoany Ecotourism Centre. اصل نسخو مان 13 December 2011 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mittermeier, R. A.; Wallis, J.; Rylands, A. B.; Ganzhorn, J. U.; Oates, J. F.; Williamson, E. A.; Palacios, E.; Heymann, E. W.; Kierulff, M. C. M.; Yongcheng, Long; Supriatna, J.; Roos, C.; Walker, S.; Cortés-Ortiz, L.; Schwitzer, C., مرتب (2009). "Primates in Peril: The World's 25 Most Endangered Primates 2008–2010" (PDF). Illustrated by S. D. Nash. IUCN/SSC Primate Specialist Group, International Primatological Society, and Conservation International. ص. 1–92. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 1 February 2014 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Black, Richard (13 July 2012). "Lemurs sliding toward extinction". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 26 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mittermeier, R.; Ganzhorn, J.; Konstant, W.; Glander, K.; Tattersall, I.; Groves, C.; Rylands, A.; Hapke, A. et al. (December 2008). "Lemur diversity in Madagascar". International Journal of Primatology 29 (6): 1607–1656. doi:. Bibcode: 2008IJPri..29.1607M. https://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/10161/6237/1/08%20lemur%20diversity.pdf. Retrieved 24 September 2019.
- ↑ Jungers, W. L.; Godfrey, L. R.; Simons, E. L.; Chatrath, P. S. (1997). "Phalangeal curvature and positional behaviour in extinct sloth lemurs (Primates, Palaeopropithecidae)". Proceedings of the National Academy of Sciences USA 94 (22): 11998–2001. doi:. PMID 11038588. PMC 23681. Bibcode: 1997PNAS...9411998J. https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-10-28_94_22/page/11998.
- 1 2 Okajima, Y.; Kumazawa, Y. (2009). "Mitogenomic perspectives into iguanid phylogeny and biogeography: Gondwanan vicariance for the origin of Madagascan oplurines". Gene 441 (1–2): 28–35. doi:. PMID 18598742.
- ↑ Glaw, F.; Köhler, J. R.; Townsend, T. M.; Vences, M. (2012). Salamin, Nicolas. ed. "Rivaling the World's Smallest Reptiles: Discovery of Miniaturized and Microendemic New Species of Leaf Chameleons (Brookesia) from Northern Madagascar". PLOS ONE 7 (2). doi:. PMID 22348069. Bibcode: 2012PLoSO...731314G.
- ↑ "Everglades, Madagascar Rain Forest on UNESCO List". ABC News. 30 July 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 11 February 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ سانچو:NatGeo ecoregion
- 1 2 Gade, Daniel W. (1996). "Deforestation and its effects in Highland Madagascar". Mountain Research and Development 16 (2): 101–116. doi:.
- ↑ Kull (2004), p. 153
- ↑ Emoff (2004), pp. 51–62
- ↑ Harper, Grady J.; Steininger, Marc; Tucker, Compton; Juhn, Daniel; Hawkins, Frank (2007). "Fifty years of deforestation and forest fragmentation in Madagascar". Environmental Conservation 34 (4): 325–333. doi:. Bibcode: 2007EnvCo..34..325H. https://archive.org/details/sim_environmental-conservation_2007-12_34_4/page/325.
- 1 2 3 4 5 6 7 Bachelard, Jerome; Marcus, Richard (2011). "Countries at the Crossroads 2011: Madagascar" (PDF). Freedom House. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 8 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Morelle, Rebecca (29 May 2014). "Asian relative of cane toad threatens Madagascar havoc". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 July 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Davies (2003), pp. 99–101
- ↑ Handwerk, Brian (21 August 2009). "Lemurs Hunted, Eaten Amid Civil Unrest, Group Says". National Geographic News. اصل نسخو مان 10 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Weston, Phoebe (10 January 2023). "Madagascar's unique wildlife faces imminent wave of extinction, say scientists". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 January 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Madagascar National Parks (2011). "The Conservation". parcs-madagascar.com. اصل نسخو مان 31 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Rainforests of the Atsinanana". يونيسڪو. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 30 April 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bearak, Barry (24 May 2010). "Shaky Rule in Madagascar Threatens Trees". New York Times. 20 March 2011 تي حاصل ڪيل.
{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو) - ↑ "Madagascar". Conservation International.
- ↑ Sustainable Landscapes in Eastern Madagascar: Environmental and Social Managemenet Plan (Translation of the original French version) (PDF) (Report). European Investment Bank. 19 May 2016. ص. 68–69.
- ↑ "Liste des institutions gouvernementales de Madagascar (août 2021)". mofcom.gov.cn. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 October 2021 تي محفوظ ڪيل. 13 October 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar: Government". globaledge.msu.edu (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-12-01 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Nalla (2010), pp. 122–128
- 1 2 3 4 "Madagascar Profile: Media". BBC News. 20 June 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 August 2012 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Domenichini, J. P. "Antehiroka et Royauté Vazimba". Express de Madagascar (فرانسيسي ۾). Madatana.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 5 November 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Population of Cities in Madagascar (2017)". worldpopulationreview.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "MADAGASCAR: Former president sentenced to five years in prison". Irinnews.org. 17 December 2003. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar: Appeal launched despite political uncertainty". Irinnews.org. 7 April 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2010 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Leithead, Alastair (14 May 2002). "Ethnic strife rocks Madagascar". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cornwell, Richard (January 2003). "MADAGASCAR: First test for the African Union". African Security Review 12 (1): 40–53. doi:.
- ↑ "Pressure grows on Madagascar coup". BBC News. 20 March 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 30 March 2009 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Numéros utiles" (فرانسيسي ۾). AirMadagascar.com. 28 January 2012. اصل نسخو مان 26 December 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Représentations extérieures" [External Representations]. Ministry of Foreign Affairs of Madagascar (فرانسيسي ۾). 6 January 2025 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (8 April 2011). "2010 Human Rights Report: Madagascar" (PDF). U.S. Department of State. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 20 March 2020 تي محفوظ ڪيل. 10 July 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar: Media Under Attack One Month After New President Installed, allafrica.com". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar journalist Arphine Helisoa jailed on false news, incitement allegation". Committee to Protect Journalists. 22 April 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Barendse (2002), pp. 259–274
- ↑ Freeman & Johns (1840), p. 25
- ↑ Chapus & Mondain (1953), p. 377
- ↑ "The Military Balance 2010" (PDF). International Institute of Strategic Studies. ص. 314–315, 467. اصل نسخو (PDF) مان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sharp (2002), p. 87
- ↑ Strakes (2006), p. 86
- 1 2 3 4 5 6 "Présentation des résultats de la cartographie numérique en préparation du troisième recensement général de la population et du logement" (PDF) (Press release) (فرانسيسي ۾). Institut nationale de la statistique (INSTAT), Government of Madagascar. 2010. اصل نسخو (PDF) مان 26 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 15 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Troisieme Recensement General de la Population et de L'Habitation (RGPH-3) Resultats Provisoires" (PDF). Institut National de la Statistique Madagascar. اصل نسخو (PDF) مان 3 September 2019 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "United Nations Member States | Meetings Coverage and Press Releases". www.un.org (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 2 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ United Nations (31 January 2017). "UN Mission's Contributions by Country" (PDF). www.un.org. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 23 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Madagascar Country Programme (2015–2019) | World Food Programme". www1.wfp.org (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection. 7 July 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 16 August 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "World Bank". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "World Development Indicators – Google Public Data Explorer". www.google.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar at a glance" (PDF). World Bank. 25 February 2011. اصل نسخو (PDF) مان 13 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 4 February 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Multidimensional Poverty Index 2023: Madagascar" (PDF). United Nations Development Programme: Human Development Reports. 2023. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 21 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar Overview". www.worldbank.org (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 22 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 AFDB; OECD; UNDP; UNECA (2011). "African Economic Outlook 2011: Madagascar" (PDF). AfricanEconomicOutlook.org. اصل نسخو (PDF) مان 9 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "La filiere Peche". 27 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Christie, Iain; Crompton, Elizabeth (November 2003). "Republic of Madagascar: Tourism Sector Study". Africa Region Working Paper No. 63 (Antananarivo: World Bank). http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf. Retrieved 28 January 2012. آرڪائيو ڪيا ويا 10 February 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ "Madagascar: obiettivo 500mila visitatori nel 2018" [Madagascar: Targeting 500 Thousand Visitors in 2018]. Guida Viaggi (اطالوي ۾). 10 February 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 August 2017 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "Madagascar – GDP – real growth rate – Historical Data Graphs per Year". www.indexmundi.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Business news: Fmi, economia del Madagascar manifesta segnali "incoraggianti"". Agenzia Nova. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar – GDP – per capita (PPP) – Historical Data Graphs per Year". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 24 November 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar – Unemployment rate – Historical Data Graphs per Year". indexmundi.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar – Labor force – Historical Data Graphs per Year". www.indexmundi.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 June 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Social policy and social protection". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 December 2021 تي محفوظ ڪيل. 19 December 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ World Bank. "Madagascar Poverty and Equity Brief: April 2025". World Bank (انگريزي ۾). 22 August 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar: Acute Food Insecurity Situation for September - December 2024 and Projections for January - April 2025 and May - August 2025 | IPC - Integrated Food Security Phase Classification". www.ipcinfo.org (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 March 2025 تي محفوظ ڪيل. 22 August 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Responding to the climate crisis with recovery and resilience in Madagascar". Caritas (آمريڪي انگريزي ۾). 24 June 2025. 22 August 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rodd & Stackhouse (2008), p. 246
- ↑ "Madagascar Economic Statistics". Washington D.C.: International Trade Council. 2019. 16 April 2020 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
- ↑ United Nations (2013). "FAO Stat". Food and Agriculture Organization. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 13 April 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pilling, David (5 June 2018). "The real price of Madagascar's vanilla boom". Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pezzotta (2001), p. 32
- 1 2 "About QMM". Rio Tinto. 2009. اصل نسخو مان 2 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Metals – Ambatovy Joint Venture". Sherritt International Corporation. 2012. اصل نسخو مان 2 July 2012 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar's oil fortunes evolving slowly". PennWell Corporation. 7 February 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 September 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar's lychee growers in crisis as production plummets". RFI (انگريزي ۾). 17 November 2024. 20 January 2025 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Ashamu, Charlotte; Gomez-Pickering, Diego; Luke, Amanda; Morrison, Paul; Pedersen, Mark; Symes, Mara; Weyandt, Marthe (2005). "Made in Madagascar: Exporting Handicrafts to the U.S. Market: Final Report" (PDF). United Nations Public-Private Alliance for Rural Development. اصل نسخو (PDF) مان 20 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 July 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Aperçu de la coopération économique entre la Chine et Madagascar". mofcom.gov.cn. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 December 2019 تي محفوظ ڪيل. 30 November 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The World Bank Connectivity for Rural Livelihood Improvement Project" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar starts works on first motorway". Africanews. 5 December 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 19 February 2023 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Road projects to combat climate events in Madagascar". European Investment Bank (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar: Project to modernise the RN13 and RN6 national highways - €73.6 million disbursement from EIB and European Union". European Investment Bank (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "'Fast, comfortable and reliable' urban rail services launched in Madagascar". Railway Gazette International. 22 January 2026. https://www.railwaygazette.com/fast-comfortable-and-reliable-urban-rail-services-launched-in-madagascar/70298.article.
- ↑ "High prices in Southern Madagascar limit poor households' food access | FEWS NET". fews.net (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar - COUNTRY ECONOMIC MEMORANDUM" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Production Electricité" (فرانسيسي ۾). Jirama. 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar Set to Expand Access to Renewable Energy and Digital Services thanks to $400 Million Credit". World Bank (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Digital 2022: Madagascar". DataReportal – Global Digital Insights (برطانوي انگريزي ۾). 16 February 2022. 20 January 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar". The World Factbook (انگريزي ۾). Central Intelligence Agency. 7 August 2024. اصل نسخو مان 22 August 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2024 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Division, United Nations Population. "By Location | Pivot Table | Data Portal". Population Division Data Portal (انگريزي ۾). 8 September 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hurles, M. E.; Sykes, B. C.; Jobling, M. A.; Forster, P. (2005). "The dual origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: evidence from maternal and paternal lineages". American Journal of Human Genetics 76 (5): 894–901. doi:. PMID 15793703. PMC 1199379. Bibcode: 2005AmJHG..76..894H. http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html. Retrieved 30 April 2011.
- ↑ Tofanelli, S.; Bertoncini, S.; Castrì, L.; Luiselli, D.; Calafell, F.; Donati, G.; Paoli, G. (2009). "On the origins and admixture of Malagasy: new evidence from high-resolution analyses of paternal and maternal lineages". Molecular Biology and Evolution 26 (9): 2109–2124. doi:. PMID 19535740. https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2009-09_26_9/page/2109.
- ↑ Cox, Murray P.; Nelson, Michael G.; Tumonggor, Meryanne K.; Ricaut, François-Xavier; Sudoyo, Herawati (2012). "A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 279 (1739): 2761–2768. doi:. PMID 22438500.
- ↑ Adelaar (2006), pp. 205–235
- ↑ Kitchen (1962), p. 256
- ↑ "Madagascar: 2007 Constitutional referendum". Electoral Institute for the Sustainability of Democracy in Africa. June 2010. اصل نسخو مان 28 August 2008 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rajaonarimanana (2001), p. 8
- ↑ Sambo, Clément; Gueunier, Noël Jacques (2001). Langages non conventionnels à Madagascar: argot des jeunes et proverbes gaillards (فرانسيسي ۾). Karthala. ص. 304.
- ↑ Dahl, Otto Chr. (1951). Malgache et Maanjan: une comparaison linguistique. Oslo: Egede-Instituttet. ص. 13.
- ↑ There are also some Sulawesi loanwords, which Adelaar attributes to contact prior to the migration to Madagascar: See Adelaar (2006), pp. 8–9
- ↑ Dahl, Øyvind (19 June 2024). "Linguistic policy challenges in Madagascar" (PDF).
- 1 2 "Madagascar". United States Department of State (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Religions in Madagascar | PEW-GRF". Globalreligiousfutures.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 November 2019 تي محفوظ ڪيل. 20 September 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "National Profiles". Association of Religious Data Archives. 30 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bearak, Barry (5 September 2010). "Dead Join the Living in a Family Celebration". New York Times. ص. A7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bearak, Barry (5 September 2010). "Dead Join the Living in a Family Celebration". New York Times. ص. A7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bradt (2011), pp. 13–20
- ↑ Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (2006). "International Religious Freedom Report: Madagascar". U.S. Department of State. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Al Mujtama Magazine | Muslims in Madagascar: A Resilient Minority between Geography and History". Al Mujtama Magazine (انگريزي ۾). 2025-12-01 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Amungo, Ebimo (2020-03-02). The Rise of the African Multinational Enterprise (AMNE): The Lions Accelerating the Development of Africa (انگريزي ۾). Springer Nature. ص. 71. ISBN 978-3-030-33096-5.
- ↑ "Report of the High Level Committee on the Indian Diaspora" (PDF). Ministry of External Affairs, India. 2004. اصل نسخو (PDF) مان 29 June 2003 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ CGTN Africa (27 February 2017). FACES OF AFRICA: The Jews of Madagascar (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Legrip-Randriambelo, Olivia; Regnier, Denis (2014). "The place of healers-diviners (ombiasa) in Betsileo medical pluralism". Health, Culture and Society 7 (1): 28–37. doi:. http://hcs.pitt.edu/ojs/index.php/hcs/article/viewFile/188/219. Retrieved 21 July 2016.
- 1 2 3 World Health Statistics 2011 (PDF). Paris: World Health Organization. 2011. ISBN 978-92-4-156419-9. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 25 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rajaonarifara, Elinambinina; Bonds, Matthew H; Miller, Ann C; Ihantamalala, Felana Angella; Cordier, Laura; Razafinjato, Benedicte; Rafenoarimalala, Feno H; Finnegan, Karen E et al. (January 2022). "Impact of health system strengthening on delivery strategies to improve child immunisation coverage and inequalities in rural Madagascar". BMJ Global Health 7 (1). doi:. ISSN 2059-7908.
- ↑ "The State of the World's Midwifery". United Nations Population Fund. August 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 December 2011 تي محفوظ ڪيل. 22 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Beaumont, Peter (19 October 2017). "'It is a dangerous moment': Madagascar plague death toll reaches 74". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ WFP Madagascar Country Brief (Report). World Food Programme. February 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar: Severe drought could spur world's first climate change famine". UN News (انگريزي ۾). 21 October 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 February 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "How climate change is turning once green Madagascar into a desert". Euronews. 20 March 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ UNICEF, "Child Matters", Spring 2024, page 5
- ↑ Ralibera (1993), p. 196
- ↑ Ranaivoson, Samuel (1980). "La formation du personnel enseignant de l'éducation de base à Madagascar: Une etude de cas. Quelques reflections intéressant la programmation de l'assistance de l'UNICEF" (PDF). UNESCO (فرانسيسي ۾). Paris. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 4 June 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 July 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mukonoweshuro, E. G. (1990). "State "resilience" and chronic political instability in Madagascar". Canadian Journal of African Studies 24 (3): 376–398. doi:.
- 1 2 3 Lassibille, Gerard; Tan, Jee-Peng; Jesse, Cornelia; Nguyen, Trang Van (6 August 2010). "Managing for results in primary education in Madagascar: Evaluating the impact of selected workflow interventions". The World Bank Economic Review 24 (2): 303–329. doi:. http://www.povertyactionlab.org/publication/managing-results-primary-education-madagascar-evaluating-impact-selected-workflow-interventions. Retrieved 10 February 2012. [مئل ڳنڍڻو]
- ↑ Ministère de l'Education Secondaire et l'Education de Base (2005). Curriculum de formation des élèves-maîtres (فرانسيسي ۾). Antananarivo, Madagascar: Government Printing Office.
- ↑ "Literacy rate, 1950 to 2021". Our World in Data. 2026-07-30 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bradt (2011), pp. 13–20
- ↑ Middleton (1999), pp. 259–262, 272, 309
- ↑ Ames (2003), p. 101
- ↑ Blench, Roger (1982). "Evidence for the Indonesian origins of certain elements of African culture". African Music 6 (2): 81–93. doi:.
- ↑ Kus, Susan; Raharijaona, Victor (2000). "House to Palace, Village to State: Scaling up Architecture and Ideology". American Anthropologist. New Series 1 (102): 98–113. doi:.
- ↑ Acquier (1997), pp. 143–175
- ↑ Kusimba, Odland & Bronson (2004), p. 12
- 1 2 Bradt (2011), p. 312
- ↑ Fox (1990), p. 39
- ↑ Ravalitera, P. "Origine Confuse des Vazimba du Betsiriry". Journal Express (فرانسيسي ۾). Madatana.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 11 November 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Unknown. "Ibonia: the text in 17 sections". University of Virginia. اصل نسخو مان 5 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 November 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Rabearivelo (2007), p. x
- ↑ Auzias & Labourdette (2007), p. 142
- ↑ Randrianary (2001), pp. 109–137
- ↑ "Classical music in Madagascar". Music In Africa (انگريزي ۾). 2016-01-14. 2025-12-01 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Heale & Abdul Latif (2008), pp. 108–111
- ↑ "Woodcrafting Knowledge of the Zafimaniry". UNESCO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Is Antananarivo, the capital of Madagascar, Africa's newest art hub?". theartnewspaper.com. 4 May 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 9 July 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Des nouveaux talents mis en relief". L'Express de Madagascar (فرانسيسي ۾). l'expressmada.com. 7 August 2009. اصل نسخو مان 9 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ratsimbazafy (2010), pp. 14–18
- ↑ Kusimba, Odland & Bronson (2004), p. 87
- ↑ City of Antananarivo. "Antananarivo: Histoire de la commune" (فرانسيسي ۾). اصل نسخو مان 23 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 2 August 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Madagascar take Sevens honours". International Rugby Board. 23 August 2007. اصل نسخو مان 24 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 24 July 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Vegar, Ness (4 October 1999). "Madagascar won the World Championship". petanque.org. اصل نسخو مان 17 March 2011 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Triennal review: Census as of 1 December 2010" (PDF). World Organization of the Scout Movement. 1 December 2010. اصل نسخو (PDF) مان 8 May 2012 تي محفوظ ڪيل. 13 January 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ 2011 FIBA Africa Championship آرڪائيو ڪيا ويا 28 August 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.
- ↑ 2009 FIBA Africa Championship for Women آرڪائيو ڪيا ويا 8 February 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.
- ↑ 2013 FIBA Africa Under-16 Championship آرڪائيو ڪيا ويا 21 October 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.
- ↑ 2014 FIBA Africa Under-18 Championship آرڪائيو ڪيا ويا 12 August 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.
- ↑ 2015 FIBA Africa Under-16 Championship for Women آرڪائيو ڪيا ويا 30 January 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., FIBA.com, Retrieved 26 October 2015.
- ↑ "2019 African Games". FIBA 3x3. 1 December 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "THB Pilsener". Brasseries Star (فرانسيسي ۾). 2015. اصل نسخو مان 5 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Marsaud, Olivia (12 July 2008). "THB, star de la bière à Madagascar" (فرانسيسي ۾). Afrik.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 5 June 2015 تي حاصل ڪيل.
ڪتابيات
[سنواريو]- Acquier, Jean-Louis (1997). Architectures de Madagascar (فرانسيسي ۾). Berlin: Berger-Levrault. ISBN 978-2-7003-1169-3.
- Ade Ajayi, Jacob Festus (1989). General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s. Paris: UNESCO. ISBN 978-0-520-03917-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Adelaar, Alexander (2006). "The Indonesian migrations to Madagascar: Making sense of the multidisciplinary evidence". ۾ Simanjuntak, Truman; Pojoh, Ingrid; Harriet Eileen; Hisyam, Muhamad (مرتب). Austronesian diaspora and the ethnogeneses of people in Indonesian archipelago. Jakarta, Indonesia: LIPI Press. ISBN 978-979-26-2436-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Ames, Glenn Joseph (2003). Distant lands and diverse cultures: the French experience in Asia, 1600–1700. New York: Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-30864-2.
- Auzias, Dominique; Labourdette, Jean-Paul (2007). Petit Futé: Madagascar 2008 (فرانسيسي ۾). Paris: Petit Futé. ISBN 978-2-7469-1982-2.
- Barendse, R. J. (2002). The Arabian seas: the Indian Ocean world of the seventeenth century. Berlin: M. E. Sharpe. ISBN 978-0-7656-0729-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Bradt, Hilary (2011). Madagascar (10th ڇاپو). London: Bradt Travel Guides. ISBN 978-1-84162-341-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Browning, Christopher R. (2004). The Origins of the Final Solution. Jerusalem: Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority. ISBN 978-3-540-63293-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Campbell, Gwyn (2005). An economic history of Imperial Madagascar, 1750–1895: the rise and fall of an island empire. London: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-83935-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Chapus, G. S.; Mondain, G. (1953). Un homme d'etat malgache: Rainilaiarivony (فرانسيسي ۾). Paris: Editions Diloutremer.
- Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past history and present prospects. London: The Religious Tract Society.
- Curtin, Philip D. (1998). Disease and empire: the health of European troops in the conquest of Africa. Cambridge, MA: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-59835-4.
- Davies, S. J. J. F. (2003). "Birds I: Tinamous and Ratites to Hoatzins". ۾ Hutchins, Michael (مرتب). Grzimek's Animal Life Encyclopedia. جلد 8 (2 ڇاپو). Farmington Hills, MI: Gale Group. ISBN 978-0-7876-5784-0.
- Deschamps, Hubert Jules (1965). Histoire de Madagascar (فرانسيسي ۾). Ann Arbor, MI: Berger-Levrault.
- Ellis, William (1859). Three visits to Madagascar during the years 1853–1854–1856. London: Oxford University.
- Ellis, William (1867). Madagascar revisited, describing the events of a new reign and the revolution which followed. John Murray. LCCN 08033801.
- Ellis, William (1870). The martyr church: a narrative of the introduction, progress, and triumph of Christianity in Madagascar. J. Snow. LCCN 86159853.
- Emoff, Ron (2004). "Spitting into the wind: Multi-edged environmentalism in Malagasy song". ۾ Dawe, Kevin (مرتب). Island Musics. New York: Berg. ISBN 978-1-85973-703-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 4 July 2020 تي حاصل ڪيل.
- Fage, J. D.; Flint, J. E.; Oliver, R. A. (1986). The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870. London: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-20413-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Fournet-Guérin, Catherine (2007). Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache (فرانسيسي ۾). Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. ISBN 978-2-84586-869-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Fox, Leonard (1990). Hainteny: the traditional poetry of Madagascar. Lewisburg, PA: Bucknell University Press. ISBN 978-0-8387-5175-6.
- Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England. London: J. Snow.
- Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". ۾ Chrétien, Jean-Pierre (مرتب). Histoire d'Afrique (فرانسيسي ۾). Paris: Editions Karthala. ISBN 978-2-86537-904-0.
- Gallieni, Joseph-Simon (1908). Neuf ans à Madagascar (فرانسيسي ۾). Paris: Librairie Hachette.
- Heale, Jay; Abdul Latif, Zawiah (2008). Cultures of the World: Madagascar. Tarrytown, NY: Marshall Cavendish. ISBN 978-0-7614-3036-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Hillstrom, Kevin; Collier Hillstrom, Laurie (2003). Africa and the Middle East: a continental overview of environmental issues. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-688-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Hobbes, Joseph; Dolan, Andrew (2008). World Regional Geography. Belmont, CA: Cengage Learning. ISBN 978-0-495-38950-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Hodder, Ian (1982). Symbolic and structural archaeology. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24406-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Kennedy, David (2007). The Library of Congress World War II companion. New York: Simon and Schuster. ISBN 978-0-7432-5219-5.
- Kent, Raymond (1976). From Madagascar to the Malagasy Republic. Ann Arbor, MI: Greenwood Press. ISBN 978-0-8371-8421-0.
- Kitchen, Helen A. (1962). The Educated African: a Country-by-Country Survey of Educational Development in Africa. Washington, D.C.: Praeger.
- Kull, Christian (2004). Isle of Fire: The Political Ecology of Landscape Burning in Madagascar, Issue 246. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-46141-0.
- Kusimba, Chapurukha; Odland, J. Claire; Bronson, Bennet (2004). Unwrapping the textile traditions of Madagascar. Textile Series. Los Angeles: Regents of the University of California. ISBN 978-0-930741-95-2.
- Lehoullier, Sara (2010). Madagascar: Travel Companion. New York: Other Places Publishing. ISBN 978-0-9822619-5-8.
- Middleton, Karen (1999). Ancestors, Power, and History in Madagascar. Los Angeles: Brill. ISBN 978-90-04-11289-6.
- Moriarty, H. A. (1891). Islands in the southern Indian Ocean, westward of longitude 80 ̊east, including Madagascar. London: J. D. Potter. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Nalla, Mahesh (2010). Crime and Punishment Around the World: Volume 1, Africa. Los Angeles: ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-35133-4.
- Ogot, Bethwell (1992). Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century. Paris: UNESCO. ISBN 978-92-3-101711-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Oliver, Roland; Fage, John Donnelly; Sanderson, G. N. (1983). "The Cambridge History of Africa". Journal of Arid Environments (Cambridge, UK: Cambridge University Press) 6 (2): 195. doi:. ISBN 978-0-521-22803-9. Bibcode: 1983JArEn...6..195S. https://books.google.com/books?id=xh-QcHRG3OwC.
- Oliver, Samuel Pasfield (1886). Madagascar: an historical and descriptive account of the island and its former dependencies, Volume 1. London: Macmillan. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Pezzotta, Federico (2001). Madagascar: a mineral and gemstone paradise. Ann Arbor, MI: University of Michigan. ISBN 978-0-9715371-0-1.
- Pryor, Frederic L. (1990). The political economy of poverty, equity, and growth: Malawi and Madagascar. Washington, D.C.: World Bank. ISBN 978-0-19-520823-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Rabearivelo, Jean-Joseph (2007) [1936 (translation by Robert Ziller)]. Translated from the Night. Pittsburgh, PA: Lascaux Editions. ISBN 978-1-60461-552-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Rajaonarimanana, Narivelo (2001). Grammaire moderne de la langue malgache. Langues INALCO (فرانسيسي ۾). Paris: Langues et mondes – l'Asiatheque. ISBN 978-2-911053-79-5.
- Ralibera, Daniel (1993). Madagascar et le christianisme (فرانسيسي ۾). Paris: Editions Karthala. ISBN 978-92-9028-211-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Randier, Jean (2006). La Royale: L'histoire illustrée de la Marine nationale française (فرانسيسي ۾). Maîtres du Vent – La Falaise: Babouji. ISBN 978-2-35261-022-9.
- Randrianary, Victor (2001). Madagascar: les chants d'une île (فرانسيسي ۾). Paris: Actes Sud. ISBN 978-2-7427-3556-3.
- Ratsimbaharison, Adrien (2017). The Political Crisis of March 2009 in Madagascar: A Case Study of Conflict and Conflict Mediation. Lanham, Boulder, New York, London: Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-7235-4.
- Ratsimbazafy, Ernest (2010). "Moraingy". ۾ Green, Thomas; Svinth, Joseph (مرتب). Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2. Santa Barbara, CA: ABC CLIO. ISBN 978-1-59884-243-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 March 2017 تي محفوظ ڪيل. 14 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- Regnier, Denis (2015). "Clean people, unclean people: the essentialisation of 'slaves' among the southern Betsileo of Madagascar". Social Anthropology 23 (2): 152–158. doi:. https://philpapers.org/rec/REGCPU. Retrieved 24 October 2018.
- Reinsch, Paul Samuel (1905). Colonial Administration. New York: Macmillan.
- Rodd, Tony; Stackhouse, Jennifer (2008). Trees: A Visual Guide. Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-25650-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 July 2020 تي حاصل ڪيل.
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]
| وصفون وڪي لغت تان |
| ميڊيا وڪيميڊيا العام تان |
| خبري ڪهاڻيون وڪي خبرون تان |
| قول وڪي قول تان |
| ماخذي متن وڪي ماخذ تان |
| درسي ڪتاب وڪي بُڪس تان |
| سفر بابت رهنمائي وڪي سفر تان |
| سکيا جا وسيلا وڪيورسٽي تان |
| ڊيٽا وڪي ڊيٽا تان |
- ملڪ بابت خاڪو آرڪائيو ڪيا ويا 29 July 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، بي بي سي نيوز کان
- مڊگاسڪر آرڪائيو ڪيا ويا 14 February 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، دي ورلڊ فيڪٽ بڪ، سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي
- مڊگاسڪر، يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز کان
وڪيميڊيا اٽلس آف Madagascar- مڊگاسڪر لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون آرڪائيو ڪيا ويا 19 November 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، انٽرنيشنل فيوچرز کان
Geographic data related to مڊگاسڪر at OpenStreetMap- مڊگاسڪر جو نقشو، 1666ع آرڪائيو ڪيا ويا 3 February 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.، (فرانسيسي ٻوليءَ ۾)، ايرن لاور نقشا سازيءَ جو مجموعو، اسرائيل جي قومي لائبريري
- ↑ فرانسيسي: République de Madagascar؛ Malagasy: Repoblikan'i Madagasikara
- ↑ اتر اولهه ۾ مليل هڏن تي ڪٽڻ جا نشان ۽ اتر اوڀر ۾ مليل پٿر جا اوزار جهڙيون آثار قديمه جون دريافتون ظاهر ڪن ٿيون تہ لڳ ڀڳ 2000 ق.م ڌاري شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻهو مڊگاسڪر آيا هئا.[40][41][42] ڏسو مڊگاسڪر جي تاريخ.
- ↑ سولوفو رينڊريانجا لکي ٿو تہ "هڪ يا ٻن سامونڊي ڌاڙيلن واقعي مڊگاسڪر جي ننڍن علائقن تي پاڻ حڪمراني ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي هئي".[57]:105 1724ع جو ڪتاب سامونڊي ڌاڙيلن جي عام تاريخ ڪيترين ئي مشهور تاريخي روايتن جو ماخذ آهي، جن مان هڪ لبرٽاليا نالي مثالي سامونڊي ڌاڙيلن جي بيٺڪ بابت آهي. گهڻا جديد محقق لبرٽاليا کي افسانوي سمجهن ٿا ۽ آفريڪي تاريخ جي آڪسفورڊ تحقيقي انسائيڪلوپيڊيا هن ڪتاب کي "تاريخي بنيادي ماخذ نہ، پر هڪ افسانوي ادبي ماخذ" قرار ڏئي ٿي.[58][59]
- ↑ انهن روايتن کي فتيرا (Fitera)، نَانتوانيرازا (n'antoaniraza) (رسمون) يا لووانتسوفينا (lovan'tsofina) (ڪنن جو ورثو) چيو وڃي ٿو. ساڪالاوا زباني روايتون مواد جي لحاظ کان مختلف آهن، خاص طور ايميرينا جي روايتي مجموعي تانتارا ني اندريانا جي ڀيٽ ۾. ان جو هڪ سبب اهو آهي تہ اهي روايتون 19هين صديءَ جي وچ ڌاري گڏ ڪيون ويون، جڏهن سلطنت اڳ ئي ٽٽڻ جي عمل مان گذري چڪي هئي، جنهن سبب روايتن جو ڪو هڪ گڏيل مجموعو موجود نہ رهيو.[52]: 159–160
- ↑ روايتي طور اندرياماندازوالا بابت چيو وڃي ٿو تہ هو سمنڊ پار کان آيو هو. ٻين روايتن موجب باني اندرياناليمبي هو، جيڪو اندروني علائقي مان آيو. ساڪالاوا روايت جي هڪ ٻي شاخ راباراتاووڪوڪو کي باني قرار ڏئي ٿي. هن نالي جي معنيٰ "امير-جهڪيل-ڪانو" آهي، جڏهن تہ اندرياماندازوالا (Andriamandazoala) جي معنيٰ "ٻيلو-سڪائيندڙ-سردار" آهي. مورخ ريمنڊ ڪينٽ ان مان اهو نتيجو ڪڍيو تہ راباراتاووڪوڪو (Rabaratavokoko) ممڪن طور اندرياماندازوالا جو فيتاهينا (fitahina)، يعني وفات کان پوءِ رکيل نالو هو، جيڪو بادشاهن کي "مئل" چوڻ بابت ممنوع رسم مان نڪتل هو.[60]: 856–857
- ↑ ڪينٽ موجب اهو ممڪن آهي تہ ماروسيرانا شاهي خاندان ۾ ڊگهي عرصي تائين بلند پيدائش جي شرح سبب ڪيترائي اهڙا شهزادا پيدا ٿيا، جن وٽ انتظامي عهدا نہ هئا، جنهن کين رياست جي توسيع لاءِ همٿايو.[60]: 859
- ↑ تڪرار کان پوءِ هنن انتالائوترا جي واپار ۾ خلل وجهڻ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ رڳو خراج وصول ڪيو.[52]:96
- ↑ ڪينٽ ۽ هوپر ٻنهي لکيو آهي تہ اندريوولا کي فاتيدرا (fatidra) نالي رت جي ڀائپي واري رسم ذريعي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو، جيڪا بادشاهه طرفان حفاظت ۽ مدد جي ضمانت طور ڪم ڪندي هئي.[52]:91[60]:870
- ↑ روايتن ۾ ان کي ٻن ديو قامت شخصيتن، دارافيفي ۽ فاتراپائيتاتانا، جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي.[60]:853
- ↑ جن کي روايتن ۾ "ابتدائي ڄامڙا ماڻهو" طور پيش ڪيو ويو آهي.[48]: 70
- ↑ روايتن ۾ اختلاف آهي تہ اها رافوهي هئي يا رانگيتا.[63]: 142
- ↑ ميرينا روايت موجب رالامبو کي مختلف ادارن جي قيام جو سهرو ڏنو وڃي ٿو، جن ۾ في فرد محصول ۽ مستقل فوج شامل آهن، ۽ زيبو ڍورن کي پالڻ جو رواج پڻ ساڻس منسوب ڪيو وڃي ٿو.[60]:876
- ↑ -silau/-tsileo جي معنيٰ "ناقابل شڪست" آهي.[60]:874
- مضمون with short description
- Short description is different from Wikidata
- CS1 فرانسيسي-language sources (fr)
- CS1 هسپانوي-language sources (es)
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- Articles containing Malagasy-language text
- Articles containing فرانسيسي-language text
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- Harv and Sfn no-target errors
- CS1 جرمن-language sources (de)
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون from January 2026
- Articles with invalid date parameter in template
- CS1 maint: deprecated archival service
- Articles containing potentially dated statements from 2012
- All articles containing potentially dated statements
- Articles containing potentially dated statements from 2011
- CS1 آمريڪي انگريزي-language sources (en-us)
- CS1 اطالوي-language sources (it)
- حوالن وارا ڳنڍڻا نه لڌا سمورن مضمونن ۾
- Articles with dead external links from December 2021
- مستقل نه لڌل حوالن وارا مضمون
- Wikipedia articles in need of updating from January 2026
- All Wikipedia articles in need of updating
- Articles containing potentially dated statements from 2009
- CS1 برطانوي انگريزي-language sources (en-gb)
- سڀئي مضمون جن ۾ ڪنهن جملي يا عبارت جي وضاحت گهربل آهي
- مضمون جن ۾ ڪنهن جملي يا عبارت جي وضاحت گهربل آهي from January 2026
- Articles with dead external links from September 2026
- Portal templates with redlinked portals
- Portal templates with default image
- VIAF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- LCCN سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- ISNI سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- SELIBR سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- BNF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- BIBSYS سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- Coordinates on Wikidata
- مڊگاسڪر
- آفريڪا ۾ 1960ع ۾ قائم ٿيل
- هندي وڏي سمنڊ جا ٻيٽ ملڪ
- مڊگاسڪر جا ٻيٽ
- اوڀر آفريڪا جا ملڪ
- ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ
- ڏکڻ آفريڪا جا ملڪ
- اڳوڻيون فرانسيسي نوآباديون
- ملڪ ۽ علائقا جتي فرانسيسي سرڪاري ٻولي آهي
- گهٽ ترقي يافته ملڪ
- فوجي آمريتون
- بين الاقوامي تنظيم فرانڪوفوني جا ميمبر ملڪ
- آفريڪي يونين جا ميمبر ملڪ
- گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ
- 1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا
- طبعي جاگرافيائي صوبا
- جمهوريائون
- آفريڪا جا ملڪ
- آفريڪا جون اڳوڻيون بادشاهتون
- ٻيٽ ملڪ