مواد ڏانھن هلو

زراعت

ڳنڍڻن کي سنواريو
کليل ڄاڻ چيڪلي، وڪيپيڊيا مان
جديد زراعت: هڪ کيت ۾ مرڪز-محور آبپاشي جو نظام


زراعت ۾ زمين جي تياري، ٻج پوکڻ، کاڌي ۽ غير کاڌي جي فصلن جي پرورش ۽ لابارو، ۽ مالونداري شامل آهي. وسيع وصفن ۾ ٻيلن جي سنڀال ۽ آبي زراعت پڻ شامل آهن. زراعت مستقل رهڻي ڪهڻي واري انساني تهذيب جي اڀار جو هڪ اهم سبب هئي: پوکيل ٻوٽن ۽ پاليل جانورن مان ايترو کاڌو پيدا ٿيڻ لڳو، جو ضرورت کان وڌيڪ پيداوار ماڻهن کي شهرن ۾ رهڻ جي قابل بڻايو. انسان گهٽ ۾ گهٽ 105,000 سال اڳ کان جهنگلي اناج گڏ ڪندا هئا، پر شروعاتي هارين ان کي لڳ ڀڳ 11,500 سال اڳ پوکڻ شروع ڪيو. رڍن، ٻڪرين، سوئرن ۽ ڍڳن کي لڳ ڀڳ 10,000 سال اڳ پاليل جانورن طور اختيار ڪيو ويو. دنيا جي گهٽ ۾ گهٽ 11 علائقن ۾ ٻوٽن جي پوک الڳ الڳ شروع ٿي. ويهين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي هڪ ئي فصل پوکڻ تي ٻڌل صنعتي زراعت زرعي پيداوار تي غالب اچي وئي.

تائين 2021، دنيا جي ننڍن فارمن مان، جن مان وڏي اڪثريت هڪ هيڪٽر (لڳ ڀڳ 2.5 ايڪڙ) يا ان کان گهٽ ايراضيءَ تي آهي، دنيا جي خوراڪ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پيدا ٿئي ٿو. ان کان سواءِ، دنيا جي هر ڇهن فارمن مان پنجن جي ايراضي 2 هيڪٽر (4.9 ايڪڙ) کان گهٽ آهي؛ اهي ڪل زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 12٪ استعمال ڪن ٿا.[1] مجموعي زميني استعمال جي لحاظ کان وڏا فارم غالب آهن.[1] جيتوڻيڪ سڄي دنيا جي فارمن مان رڳو 1٪ جي ايراضي 50 هيڪٽر (120 ايڪڙ) کان وڌيڪ آهي، اهي دنيا جي 70٪ کان وڌيڪ زرعي زمين تي پکڙيل آهن.[1] ان کان علاوه، دنيا جي زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 40٪ انهن فارمن تي آهي، جن جي ايراضي 1,000 هيڪٽر (2,500 ايڪڙ) کان وڌيڪ آهي.[1]

فارم ۽ زراعت ٻهراڙيءَ جي معيشت تي وڏو اثر وجهن ٿا ۽ ٻهراڙيءَ جي سماج جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ان جو اثر سڌو سنئون زرعي مزدورن سان گڏ انهن ڪاروبارن تي به پوي ٿو، جيڪي فارمن ۽ هاري آباديءَ جي مدد ڪن ٿا.

زرعي پيداوار کي عام طور خوراڪ، ريشي، ٻارڻ ۽ خام مال (جهڙوڪ قدرتي رٻڙ ۽ ڪاٺ) ۾ ورهائي سگهجي ٿو. خوراڪ ۾ اناج، ڀاڄيون، ميوا، کاڌي جا تيل، گوشت، کير، آنا ۽ کاڌي لائق ڪِرڙيون شامل آهن. دنيا ۾ زرعي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 11 ارب ٽن خوراڪ،[2] 32 ملين ٽن قدرتي ريشا[3] ۽ 4 ارب ڪعبي ميٽر ڪاٺ شامل آهن.[4] پر دنيا جي خوراڪ جو لڳ ڀڳ 14٪ پرچون وڪري تائين پهچڻ کان اڳ ئي پيداوار جي مرحلي ۾ ضايع ٿي وڃي ٿو.[5]

جديد زرعي سائنس، پلانٽ بريڊنگ، زرعي ڪيميائي شين جهڙوڪ جراثيم ڪش دوائن ۽ ڀاڻن، ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ فصلن جي پيداوار ۾ وڏو واڌارو ڪيو آهي، پر ان سان گڏ ماحولياتي ۽ فطري نقصان ۾ به حصو وڌو آهي. جانورن جي چونڊيل نسل ڪشي ۽ جديد مالونداري (اينيمل ھسبنڊري) جي طريقن سان گوشت جي پيداوار پڻ وڌي آهي، پر ان سان جانورن جي ڀلائي ۽ ماحولياتي نقصان بابت ڳڻتيون پيدا ٿيون آهن. ماحولياتي مسئلن ۾ زراعت مان گرين هائوس گئسن جو اخراج ۽ موسمي تبديليءَ ۾ حصو، زمين هيٺ پاڻيءَ جي ذخيري جو گهٽجڻ، ٻيلن جي واڍي (ڊيفاريسٽيشن)، اينٽي بايوٽڪ دوائن خلاف مزاحمت ۽ ٻيا زرعي آلودگيءَ جا مسئلا]] شامل آهن. زراعت ماحولياتي تباهيءَ جو سبب پڻ آهي ۽ ان کان متاثر به ٿئي ٿي؛ اهڙي تباهيءَ ۾ حياتياتي تنوع جو گهٽجڻ، زمين جو ريگستان بڻجڻ، مٽيءَ جي زرخيزت ۾ گهٽتائي ۽ موسمي تبديلي شامل آهن، جيڪي سڀ فصلن جي پيداوار گهٽائي سگهن ٿا. جينياتي طور تبديل ڪيل جاندار وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا، جيتوڻيڪ ڪجهه ملڪن ۾ انهن تي پابندي آهي.

لفظ جو بڻ ۽ دائرو

[سنواريو]

لفظ ائگريڪلچر، وچئين دور جي آخري انگريزيءَ ۾ لاطيني لفظ agricultūra مان اختيار ڪيو ويو. اهو لاطيني ager، يعني “کيت”، ۽ cultūra، يعني “زمين کيڙي پوک ڪرڻ” (Tillage) يا “اُڀارڻ”، مان ٺهيو آهي.[6] زراعت جون وصفون مختلف دائرا رکن ٿيون. وسيع ترين معنيٰ ۾، اها قدرتي وسيلن کي استعمال ڪري “اهي شيون پيدا ڪرڻ آهي، جيڪي زندگيءَ کي برقرار رکن، جن ۾ خوراڪ، ريشو، ٻيلي جون شيون، باغبانيءَ جا فصل ۽ انهن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن”.[7] اهڙي وصف ۾ کيتي لائق زمين تي پوک، باغباني، مالونداري ۽ ٻيلن جي سنڀال شامل آهن، پر عملي طور باغباني ۽ ٻيلن جي سنڀال کي اڪثر ان مان خارج ڪيو ويندو آهي.[7]

زراعت کي وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾ ٻوٽن جي زراعت، جنهن جو تعلق ڪارائتن ٻوٽن جي پوک سان آهي،[8] ۽ جانورن جي زراعت، جنهن ۾ زرعي جانورن جي پرورش شامل آهي،[9] ۾ به ورهائي سگهجي ٿو.

جيتوڻيڪ زراعت عام طور انساني سرگرمين لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، پر ڪي ٻيون جنسون به 60 ملين سالن کان فصل پوکي رهيون آهن. انهن ۾ ڪي ڪِوليون،[10][11] اڏوهيون ۽ امبروزيا ٽنڊڻ شامل آهن.[12]


تاريخ

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زراعت جي تاريخ
  پيدائش جا مرڪز، جن جي سڃاڻپ نڪولائي واويلوف 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئي
  علائقو 3 هاڻي پيدائش جو مرڪز نٿو مڃيو وڃي.
  نيو گني (علائقو P) جي سڃاڻپ بعد ۾ ٿي.
[13][14]

ابتدا

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نئين پٿر واري دور جو زرعي انقلاب

زراعت جي واڌ ويجهه سبب انساني آبادي شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪري گذر سفر ڪندڙ آباديءَ جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌي سگهي.[15] دنيا جي مختلف حصن ۾ زراعت آزادانه طور شروع ٿي،[16] ۽ ان جي شروعات گهٽ ۾ گهٽ 11 الڳ الڳ مرڪزن ۾ جاندارن جي مختلف گروهن سان ٿي.[13] گهٽ ۾ گهٽ 105,000 سال اڳ کان جهنگلي اناج گڏ ڪري کاڌو ويندو هو.[17] پراڻي پٿر واري دور جي ليوانت ۾، 23,000 سال اڳ گليل ڍنڍ ڀرسان ايمر ڪڻڪ، جَوَ ۽ جَوَٽ جي پوک جا آثار مليا آهن.[18][19] چين ۾ چانور 11,500 کان 6,200 ق.م. جي وچ ۾ پاليل فصل بڻيا؛ انهن جي ڄاتل سڃاتل شروعاتي پوک 5700 ق.م. جي آهي.[20] ان کان پوءِ ماش، سويابين ۽ ازوڪي ڦريون پوکيون ويون. ميسوپوٽيميا ۾ رڍون 13,000 کان 11,000 سال اڳ پاليل جانورن طور رکيون ويون.[21] جديد ترڪي ۽ پاڪستان جي علائقن ۾ جهنگلي ڍڳيءَ مان ڍڳا لڳ ڀڳ 10,500 سال اڳ پاليل جانور بڻيا.[22] سوئر پالڻ جو رواج يورپ، اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا سميت يوريشيا ۾ شروع ٿيو،[23] جتي جهنگلي سوئرن کي لڳ ڀڳ 10,500 سال اڳ پهريون ڀيرو پاليو ويو.[24] ڏکڻ آمريڪا جي اينڊيز ۾ آلو 10,000 کان 7,000 سال اڳ پاليل فصل بڻيو؛ ان سان گڏ ڦريون، ڪوڪا، لاما، الپاڪا ۽ گني پگ پڻ پالڻ شروع ٿيا. ڪمند ۽ ڪي پاڙن وارا فصل لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ نيو گني ۾ پاليل فصل بڻيا. آفريڪا جي ساحل واري علائقي ۾ جوار 7,000 سال اڳ تائين پوکڻ شروع ٿيو. ڪپهه لڳ ڀڳ 5,600 سال اڳ پيرو ۾ پوکيل فصل بڻيو،[25] ۽ يوريشيا ۾ به ان کي الڳ طور پوکيل فصل بڻايو ويو. ميسواميريڪا ۾ جهنگلي ٽيوسينٽي کي 10,000 کان 6,000 سال اڳ مڪئي ۾ بدلائي پوکيو ويو.[26][27][28] لڳ ڀڳ 3500 ق.م. ۾ يوريشيائي ميدانن ۾ گهوڙو پاليل جانور بڻيو.[29]

عالمن زراعت جي تاريخي ابتدا بابت ڪيترائي مفروضا پيش ڪيا آهن. شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ واري سماج کان زرعي سماج ڏانهن منتقليءَ بابت تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي دور ۾ قدرتي وسيلن جو استعمال وڌيو ۽ هڪ ئي هنڌ رهڻ جو لاڙو مضبوط ٿيو. ان جا مثال ليوانت جي نطوفي ثقافت ۽ چين جي شروعاتي نئين پٿر واري دور ۾ ملن ٿا. پوءِ جهنگلي ٻوٽن جا اهي قسم، جيڪي اڳ گڏ ڪيا ويندا هئا، پوکيا وڃڻ لڳا ۽ آهستي آهستي پالتو فصل بڻجي ويا.[30][31][32]

تهذيبون

[سنواريو]
دنيا جو نقشو، جنهن ۾ زراعت جي شروعات ۽ قبل از تاريخ دور ۾ ان جي پکڙجڻ جا اندازي وارا مرڪز ڏيکاريل آهن.[33] ڊي اين اي بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ اناطوليا جي شروعاتي هارين جي پکڙجڻ سان زراعت يورپ پهتي.[34]

وچ اوڀر ۾ سوميري لڳ ڀڳ 8000 ق.م. کان ڳوٺن ۾ رهڻ لڳا. آبپاشيءَ لاءِ اهي دجله ۽ فرات ندين ۽ واهن جي نظام تي ڀاڙيندا هئا. لڳ ڀڳ 3000 ق.م. جي تصويري لکتن ۾ هر جا نشان ملن ٿا؛ ٻج پوکڻ وارو هر لڳ ڀڳ 2300 ق.م. ۾ ظاهر ٿيو. هاري ڪڻڪ، جَوَ، دال ۽ بصر جهڙيون ڀاڄيون، ۽ کجور، انگور ۽ انجير جهڙا ميوا پوکيندا هئا.[35] قديم مصر جي زراعت نيل نديءَ ۽ ان جي موسمي ٻوڏن تي ٻڌل هئي. زراعت بادشاهيءَ کان اڳ واري دور ۾، پراڻي پٿر واري دور جي پڄاڻيءَ کان پوءِ، 10,000 ق.م. کان اڳ شروع ٿي. بنيادي خوراڪي فصلن ۾ ڪڻڪ ۽ جَوَ جهڙا اناج شامل هئا؛ ان سان گڏ صنعتي فصل، جهڙوڪ سن ۽ پئپائرس پڻ پوکيا ويندا هئا.[36][37]

هندستان ۾ ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻير 9000 ق.م. تائين پاليل فصل بڻجي چڪا هئا؛ جلد ئي رڍن ۽ ٻڪرين کي به پاليو ويو.[38] مهرڳڙهه جي ثقافت ۾ ڍڳا، رڍون ۽ ٻڪريون 8000 کان 6000 ق.م. جي وچ ۾ پاليل جانور بڻيا.[39][40][41] ڪپهه 5هين کان 4ٿين هزارين ق.م. تائين پوکي ويندي هئي.[42] آثار قديمه مان سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب ۾ 2500 ق.م. تائين جانورن سان ڇڪجندڙ هر جو ثبوت ملي ٿو.[43]

چين ۾ 5هين صدي ق.م. کان سڄي ملڪ ۾ اناج جا گودام ۽ ريشم پالڻ جو وسيع رواج موجود هو.[44] پاڻيءَ سان هلندڙ اناج جون چڪيون پهرين صدي ق.م. تائين استعمال ٿينديون هيون؛[45] ان کان پوءِ آبپاشيءَ جو رواج وڌيو.[46] ٻي صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين لوهه جي ڦيڙن ۽ مٽي ورائيندڙ ڦيڙ سان ڳرا هر تيار ٿي چڪا هئا.[47][48] اهي اوزار اولهه طرف سڄي يوريشيا ۾ پکڙيا.[49] ڏکڻ چين جي پرل نديءَ وٽ ايشيائي چانور 8,200 کان 13,500 سال اڳ پاليل فصل بڻيا؛ اهو اندازو استعمال ڪيل ماليڪيولي گهڙيال جي حساب تي دارومدار رکي ٿو.[50] پاليل چانورن جي هڪ ئي جينياتي ابتدا جهنگلي چانورن جي قسم اورائزا روفيپوگون سان ڳنڍيل آهي.[51]

قديم يونان ۽ قديم روم ۾ اهم اناج ڪڻڪ، ايمر ۽ جَوَ هئا؛ مٽر، ڦريون ۽ زيتون به پوکيا ويندا هئا. رڍون ۽ ٻڪريون گهڻو ڪري کير وارين شين لاءِ پاليون وينديون هيون.[52][53]

قديم مصر جي زرعي منظرن ۾ ڪڻڪ ڪٽڻ کان پوءِ داڻا ڪڍڻ، اناج گودام ۾ رکڻ، ڏاٽن سان لابارو ڪرڻ، زمين کوٽڻ، وڻ وڍڻ ۽ هر هلائڻ جا منظر. نخت جو مقبرو، 15هين صدي ق.م.

آمريڪا ۾، ميسواميريڪا ۾ پاليل فصلن ۾ ڪدو، ڦريون ۽ ڪاڪاائو شامل هئا؛ ٽيوسينٽي ان کان سواءِ هو.[54] اپر ايمازون جي مايا-چنچيپي ماڻهن لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ۾ ڪاڪاائو کي پاليل فصل بڻايو..[55] ترڪي پکي شايد ميڪسيڪو يا آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۾ پاليو ويو.[56] ازٽيڪ آبپاشيءَ جا نظام ٺاهيا، ٽاڪرين جي پاسن کي ڏاڪا ڏنا، زمين کي ڀاڻ ڏنو ۽ چينامپا، يعني مصنوعي ٻيٽ، ٺاهيا. مايا تهذيب جا ماڻهو 400 ق.م. کان دلدلي زمينن تي پوک لاءِ واهن ۽ اوچن ٻنين جا وسيع نظام استعمال ڪندا هئا.[57][58][59][60][61] ڏکڻ آمريڪا ۾ زراعت شايد لڳ ڀڳ 9000 ق.م. ۾ ڪدو (ڪڪوڙبيٽا) ۽ ٻين ٻوٽن کي پاليل فصل بنائڻ سان شروع ٿي.[62] اينڊيز ۾ ڪوڪا سان گڏ مڱيرا، ٽماٽا، تمباڪو ۽ انناس پڻ پاليل فصل بڻيا.[54] پيرو ۾ ڪپهه 3600 ق.م. تائين پاليل فصل بڻجي چڪي هئي.[63] اتي لاما، الپاڪا ۽ گني پگ جهڙا جانور پڻ پاليل هئا.[64] اتر آمريڪا ۾ اوڀر جي اصلوڪن ماڻهن سج مُکي، تمباڪو، ڪدو ۽ ڪينوپوڊيم جهڙا فصل پوکيا.[65][66][67] جهنگلي چانور ۽ ميپل جي وڻ مان کنڊ جهڙيون قدرتي خوراڪون پڻ گڏ ڪيون وينديون هيون.[68] پوکيل اسٽرابيري چلي ۽ اتر آمريڪا جي ٻن قسمن جو هائبرڊ آهي، جيڪو يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ نسل ڪشيءَ ذريعي تيار ٿيو.[69] ڏکڻ اولهه جي اصلوڪن ماڻهن ۽ پئسفڪ اتر اولهه جي ماڻهن ٻيلن ۾ باغباني ۽ باهه وسيلي زمين سنڀالڻ جا طريقا اختيار ڪيا. مقامي ماڻهو وڏي علائقي ۾ باهه تي ضابطو رکي گهٽ شدت واري باهه تي ٻڌل ماحولياتي نظام پيدا ڪندا هئا، جنهن سان گهٽ آباديءَ واري ۽ ڦيرڦار سان ٿيندڙ پائيدار پوک کي هٿي ملندي هئي؛ اهو هڪ قسم جو “جهنگلي” مستقل زرعي نظام هو.[70][71][72][73] اتر آمريڪا ۾ ساٿي فصل گڏ پوکڻ جو طريقو، جنهن کي “ٽي ڀينرون” چيو وڃي ٿو، رائج ٿيو. ان ۾ سياري وارو ڪدو، مڪئي ۽ چڙهندڙ ڦريون گڏ پوکيون وينديون هيون.[74][75]

آسٽريليا جا اصلوڪا ماڻهو، جن کي گهڻي وقت تائين خانہ بدوش شڪارين ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙن طور سمجهيو ويندو هو، منظم نموني باهه لڳائيندا هئا؛ ممڪن آهي ته باهه وسيلي زمين سنڀالڻ سان قدرتي پيداوار وڌائڻ سندن مقصد هجي.[76] عالمن جو چوڻ آهي ته پوک کان سواءِ خوراڪ گڏ ڪرڻ واري زندگي لاءِ به شڪارين ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙن کي اهڙي ماحول جي ضرورت هوندي آهي، جيڪو ڪافي خوراڪ ڏئي. نيو گني جي ٻيلن ۾ خوراڪ وارا ٻوٽا گهٽ هجڻ سبب، شروعاتي انسانن شايد جهنگلي ڪاروڪا جي وڻن جي ميوي جي پيداوار وڌائڻ لاءِ “چونڊيل نموني باهه لڳائي”، جيئن شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ واري زندگي جاري رکي سگهجي.[77]

گنڊيٽجمرا ۽ ٻين گروهن لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ مڇيءَ جي فارمن ۽ مڇي ڦاسائڻ جا نظام ٺاهيا.[78] ان عرصي دوران سڄي کنڊ ۾ پيداوار وڌائڻ جا ثبوت ملن ٿا.[79] آسٽريليا جي ٻن علائقن—مرڪزي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ اوڀر-مرڪزي حصي—۾ شروعاتي هارين يام، مقامي باجري ۽ جهنگلي بصر پوکيا؛ ممڪن آهي ته اهي مستقل وسندين ۾ رهندا هئا.[32][80]

زرعي انقلاب

[سنواريو]
پيٽرو دي ڪريشينزي جي قلمي نسخي مان زرعي ڪئلينڊر، لڳ ڀڳ 1470ع

وچئين دور ۾، قديم روم جي دور جي ڀيٽ ۾، اولهه يورپ جي زراعت جو لاڙو پنهنجي ضرورت پاڻ پوري ڪرڻ ڏانهن وڌيڪ هو. جاگيرداري نظام هيٺ زرعي آبادي عام طور ڪيترن سئو يا ان کان وڌيڪ ايڪڙن وارين جاگيرن ۾ منظم هوندي هئي. انهن جي سربراهي جاگيردار ڪندو هو ۽ اتي رومن ڪيٿولڪ گرجاگهر ۽ پادري پڻ هوندا هئا.[81]

اندلس سان ڏي وٺ سبب، جتي عرب زرعي انقلاب جاري هو، يورپي زراعت ۾ تبديلي آئي. بهتر طريقا پکڙيا ۽ نوان فصل متعارف ٿيا، جن ۾ ڪمند، چانور، ڪپهه ۽ ميوا ڏيندڙ وڻ، جهڙوڪ نارنگي، شامل هئا.[82]

1492ع کان پوءِ ڪولمبي ڏي وٺ وسيلي نئين دنيا جا فصل، جهڙوڪ مڪئي، آلو، ٽماٽا، مٺا آلو ۽ مانيهوٽ، يورپ پهتا. پراڻي دنيا جا فصل، جهڙوڪ ڪڻڪ، جَوَ، چانور ۽ شلغم، ۽ گهوڙا، ڍڳا، رڍون ۽ ٻڪريون جهڙا جانور آمريڪا پهتا.[83]

17هين صديءَ کان آبپاشي، فصلن جي ڦيرڦار ۽ ڀاڻ جي استعمال ۾ ترقي ٿي. برطانوي زرعي انقلاب سان عالمي آباديءَ ۾ نمايان واڌ ممڪن ٿي. 1900ع کان پوءِ ترقي يافته ملڪن ۾، ۽ ڪنهن حد تائين ترقي پذير دنيا ۾ پڻ، مشينن انساني محنت جي جاءِ ورتي، جنهن سان زرعي پيداوار ۾ وڏو واڌارو ٿيو. مصنوعي ڀاڻن، جراثيم ڪش دوائن ۽ چونڊيل نسل ڪشيءَ پڻ ان واڌ ۾ مدد ڪئي. هيبر-بوش طريقي سان امونيم نائٽريٽ ڀاڻ صنعتي پيماني تي تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو؛ ان سان فصلن جي پيداوار گهڻي وڌي ۽ عالمي آباديءَ جي وڌيڪ واڌ کي سهارو مليو.[84][85]

قسم

[سنواريو]
رينڊيئرن جا ڌڻ ڪيترن ئي آرڪٽڪ ۽ ذيلي آرڪٽڪ علائقن جي ماڻهن جي مالونداريءَ جو بنياد آهن.
ٽريڪٽر ۽ ٽراليءَ سان گڏ ڪمبائين هارويسٽر ذريعي ڪڻڪ جو لابارو

مالونداري (Pastoralism) ۾ پاليل جانورن جي سار سنڀال شامل آهي. خانه بدوش مالونداريءَ ۾ ڌڻن کي چراگاهه، چارو ۽ پاڻي ڳولڻ لاءِ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ نيو ويندو آهي. هي طريقو خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن، جهڙوڪ صحارا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ڪجهه حصن ۾ رائج آهي.[86]

زامبيا ۾ هٿن سان سبزين جي باغ ۾ ڀاڻ پکيڙڻ

بدلجندڙ پوک ۾ ٻيلي جي هڪ ننڍڙي حصي جا وڻ وڍي ۽ ساڙي زمين صاف ڪئي ويندي آهي. اها زمين ڪجهه سالن تائين فصل پوکڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي؛ جڏهن مٽيءَ جي زرخيزت گهڻي گهٽجي وڃي ٿي ته اها جاءِ ڇڏي ڏني ويندي آهي. پوءِ ٻي زمين چونڊي ساڳيو عمل ورجايو ويندو آهي. هي طريقو گهڻو ڪري انهن علائقن ۾ رائج آهي، جتي مينهن گهڻو پوي ۽ ٻيلا تيزيءَ سان ٻيهر اُڀرن. اهو اتر اوڀر هندستان، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ ايمازون جي طاس ۾ استعمال ٿئي ٿو.[87]

گذر سفر لاءِ پوک رڳو خاندان يا مقامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ ڪئي ويندي آهي؛ ٻئي هنڌ موڪلڻ يا وڪڻڻ لاءِ ٿوري ئي پيداوار بچندي آهي. هي پوک مون سون واري ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.[88] اندازي موجب 2018ع ۾ 2.5 ارب گذر سفر لاءِ پوک ڪندڙ هاري ڪم ڪندا هئا، جيڪي دنيا جي لڳ ڀڳ 60٪ کيتي لائق زمين تي پوک ڪندا هئا.[89]

گهاٽي زراعت مان مراد گهٽ ٻنوٽ ڇڏي ۽ پاڻي، ڀاڻ، جراثيم ڪش دوائن ۽ مشينن سميت وڌيڪ وسيلا استعمال ڪري پيداوار وڌائڻ لاءِ پوک ڪرڻ آهي. اهو طريقو گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن ۾ رائج آهي.[90][91]

هاڻوڪي زراعت

[سنواريو]
مجموعي ملڪي پيداوار ۾ زراعت جو حصو

صورتحال

[سنواريو]
دنيا جي زمين جي زرعي موزونيت (آمريڪي کاتيِ زراعت، 1998ع)
علائقن موجب زراعت، ٻيلن جي سنڀال ۽ مڇيگيريءَ ۾ روزگار جا تازا لاڙا[92]

ويهين صديءَ کان پوءِ گهاٽي زراعت فصلن جي پيداوار وڌائي. ان ۾ انساني محنت بدران مصنوعي ڀاڻ ۽ جراثيم ڪش دوائون استعمال ٿيڻ لڳيون، پر پاڻيءَ جي آلودگي وڌي ۽ ڪيترن هنڌن تي فارمن کي سرڪاري مالي مدد پڻ ملي. مٽيءَ جي زرخيزت ۾ گهٽتائي ۽ مٽيءَ جي تباهي، ۽ ڪڻڪ جي ڏانڊيءَ جو زنگ جهڙيون بيماريون دنيا جي سطح تي اهم ڳڻتيون آهن؛[93] دنيا جي لڳ ڀڳ 40٪ زرعي زمين سخت متاثر ٿي چڪي آهي.[94][95] جديد زراعت سان پاڻيءَ جي آلودگي، حياتياتي ٻارڻ، جينياتي طور تبديل ڪيل جاندار، محصولن تي محصول ۽ فارمن لاءِ سرڪاري مالي مدد جهڙا ماحولياتي، سياسي ۽ معاشي مسئلا پيدا ٿيا يا وڌيا. انهن جي جواب ۾ نامياتي زراعت جي تحريڪ جهڙا متبادل طريقا سامهون آيا.[96][97] اتر آمريڪا ۾ غير پائيدار زرعي طريقن سبب 1930ع واري ڏهاڪي ۾ مٽيءَ جي طوفانن ۽ خشڪيءَ جو وڏو بحران پيدا ٿيو.[98] تازن سالن ۾ روايتي زراعت جي ماحولياتي اثرن خلاف ردعمل وڌيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ نامياتي، زمين جي بحاليءَ واري زراعت ۽ پائيدار زراعت جون تحريڪون زور وٺي رهيون آهن.[96][99] هن تحريڪ جي پويان اهم قوتن مان هڪ يورپي يونين رهي آهي. ان 1991ع ۾ نامياتي خوراڪ جي پهرين سرٽيفڪيشن ڏني ۽ 2005ع ۾ پنهنجي گڏيل زرعي پاليسيءَ ۾ سڌارا شروع ڪيا، ته جيئن پيداوار سان ڳنڍيل زرعي مالي مدد ختم ڪري سگهجي؛[100] اهڙي عمل کي مالي مدد جو پيداوار کان ڌار ٿيڻ پڻ چيو ويندو آهي. نامياتي زراعت جي واڌ سبب متبادل ٽيڪنالاجين، جهڙوڪ گڏيل جراثيم ڪش انتظام، چونڊيل نسل ڪشي،[101] ۽ ڪنٽرول ٿيل ماحول ۾ زراعت، بابت تحقيق ٻيهر وڌي آهي.[102][103] نامياتي زراعت سان لاڳاپيل گهٽ پيداوار ۽ عالمي خوراڪ جي تحفظ تي ان جي اثر بابت ڳڻتيون موجود آهن.[104] تازين ٽيڪنالاجي ترقيُن ۾ جينياتي طور تبديل ڪيل خوراڪ پڻ شامل آهي.[105]

1964ع کان 2023ع تائين 60 سالن جي عرصي ۾ زرعي پيداوار جي گهڻي واڌ زمين جي استعمال کي وڌيڪ شدت ڏيڻ سان حاصل ٿي؛ زرعي زمين جي ڪل ايراضيءَ ۾ واڌ رڳو 8٪ هئي.[106]

ويهن صديءَ ۾، 2001ع کان 2023ع تائين، دنيا جي زرعي زمين 78 ملين هيڪٽر (ايم ايڇ اي) يعني 2٪ گهٽجي وئي. ان دوران فصلن هيٺ زمين 78 ملين هيڪٽر وڌي، جڏهن ته مستقل چراگاهون ۽ گاهه جا ميدان 151 ملين هيڪٽر گهٽيا. انهن تبديلين ۾ علائقائي فرق نمايان آهن. سب سهارا آفريڪا ۾ فصلن هيٺ زمين 69 ملين هيڪٽر وڌي ۽ ساڳئي وقت 72 ملين هيڪٽر ٻيلا ختم ٿيا؛ لاطيني آمريڪا ۾ فصلن هيٺ زمين 25 ملين هيڪٽر وڌي، جڏهن ته ٻيلي جي ڪل ايراضيءَ ۾ خالص گهٽتائي 85 ملين هيڪٽر رهي. زرعي زمين جي واڌ عالمي سطح تي ٻيلن جي واڍيءَ جو بنيادي سبب آهي ۽ ان جو حصو ٻيلي جي ڪل نقصان ۾ لڳ ڀڳ 90٪ آهي. هن صديءَ ۾ غور طلب هڪ ٻيو پاسو اهو آهي ته هر سال لڳ ڀڳ 3.6 ملين هيڪٽر فصلن واري زمين ڇڏي ڏني وڃي ٿي؛ انهن نقصانن ۾ زمين جي تباهيءَ جو اهم ڪردار ٿي سگهي ٿو.[107]

1961ع کان وٺي 2015ع جي آمريڪي ڊالرن ۾ چين جي زرعي پيداوار جي واڌ

2015ع تائين چين جي زرعي پيداوار دنيا ۾ سڀ کان وڏي هئي؛ ان کان پوءِ يورپي يونين، هندستان ۽ آمريڪا جو نمبر هو.[108] اقتصاديات جا ماهر زراعت جي ڪل پيداواري صلاحيت ماپين ٿا. ان ماپ موجب آمريڪا جي زراعت 1948ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 1.7 ڀيرا وڌيڪ پيداواري آهي.[109] زرعي تحقيق ۽ ترقيءَ جو ڌيان ميون، ڀاڄين ۽ ڦرين تي ڏيڻ سان ڊگهي مدي ۾ پيداوار جا سڀ کان وڏا فائدا حاصل ٿين ٿا.[110]

2021ع ۾ زراعت ۾ 873 ملين ماڻهو ڪم ڪندا هئا، جيڪي عالمي افرادي قوت جو 27٪ هئا. 2023ع ۾ اهو انگ 916 ملين هو؛ 2000ع ۾ 1,027 ملين ماڻهو، يعني افرادي قوت جو 40٪، زراعت ۾ ڪم ڪندا هئا. 2000ع کان 2023ع تائين عالمي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 4٪ تي مستحڪم رهيو.[111]

زرعي پيداوار ۽ پيداواري صلاحيت ۾ واڌ باوجود،[112] 2021ع ۾ 702 کان 828 ملين ماڻهو بک کان متاثر ٿيا.[113] خوراڪ جي اڻاٺ ۽ غذائي کوٽ جا سبب تڪرار، موسم جون سخت حالتون ۽ تبديلي، ۽ معاشي لاها چاڙها ٿي سگهن ٿا.[112] اهي ڪنهن ملڪ جي بناوتي خاصيتن، جهڙوڪ آمدنيءَ جي سطح ۽ قدرتي وسيلن، ۽ ان جي سياسي معيشت سبب پڻ ٿي سگهن ٿا.[112]

زراعت ۾ جراثيم ڪش دوائن جو استعمال 2000ع کان 2021ع تائين 62٪ وڌيو؛ 2021ع ۾ ان استعمال جو اڌ حصو آمريڪا جي کنڊن ۾ ٿيو.[111]

بين الاقوامي زرعي ترقياتي فنڊ جو خيال آهي ته ننڍن هارين جي زراعت وڌائڻ سان خوراڪ جي اگهن ۽ مجموعي خوراڪي تحفظ بابت خدشن جي حل ۾ مدد ملي سگهي ٿي؛ ويٽنام جو تجربو ان سلسلي ۾ حوصلا افزا آهي.[114]

آفتن 33 سالن (1991ع–2023ع) دوران زراعت کي اندازي موجب 3.26 کرب آمريڪي ڊالرن جو نقصان پهچايو؛ ساليانو سراسري نقصان 99 ارب ڊالر رهيو. سڀ کان وڏو بار اناج جي فصلن تي پيو، جن مان 4.6 ارب ٽن پيداوار وڃائي وئي؛ ان کان پوءِ ميوا ۽ ڀاڄيون (2.8 ارب ٽن)، ۽ گوشت ۽ کير (900 ملين ٽن) رهيا.[115]

افرادي قوت

[سنواريو]
2023ع ۾ زراعت، ٻيلن جي سنڀال ۽ مڇيگيريءَ ۾ دنيا ڀر جو روزگار[92]

دنيا جي ڪل روزگار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو زراعت سان لاڳاپيل آهي؛ سب سهارا آفريڪا ۾ اهو اڌ کان وڌيڪ ۽ گهٽ آمدني وارن ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 60٪ آهي.[116] ملڪن جي ترقيءَ سان تاريخي طور ٻين شعبن جي نوڪرين مزدورن کي زراعت کان پري ڇڪيو آهي. محنت بچائيندڙ ايجادون پڻ پيداوار جي هر يونٽ لاءِ گهربل محنت گهٽائي زرعي پيداواري صلاحيت وڌائين ٿيون.[117][118][119] وقت گذرڻ سان مزدورن جي فراهمي ۽ گهرج جي گڏيل لاڙن زراعت ۾ ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب گهٽايو آهي.[120][121]

ٽن شعبن واري نظريي موجب، معيشت جي ترقيءَ سان زراعت ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن جو تناسب گهٽجي ٿو (هر گروهه ۾ کاٻي پاسي واري سائي پٽي).

يورپ ۾ 16هين صديءَ دوران آباديءَ جو 55 کان 75٪ زراعت سان لاڳاپيل هو؛ 19هين صديءَ تائين اهو تناسب گهٽجي 35 کان 65٪ جي وچ ۾ اچي ويو.[122] اڄ انهن ئي ملڪن ۾ اهو انگ 10٪ کان گهٽ آهي.[123]

ويهين صديءَ جي شروعات ۾ لڳ ڀڳ هڪ ارب ماڻهو، يعني دستياب افرادي قوت جو ٽيون حصو کان وڌيڪ، زراعت ۾ ڪم ڪندا هئا. ان شعبي ۾ ٻارن جي عالمي روزگار جو لڳ ڀڳ 70٪ شامل هو، ۽ ڪيترن ملڪن ۾ ڪنهن به ٻئي شعبي جي ڀيٽ ۾ عورتن جو سڀ کان وڏو حصو زراعت ۾ ڪم ڪندو هو.[124] 2007ع ۾ خدمتن واري شعبي زراعت کي پوئتي ڇڏي، دنيا جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو بڻجي ويو.[125]

ڪيترن ترقي يافته ملڪن ۾ مهاجر مزدور انهن زرعي ڪمن ۾ مزدورن جي کوٽ پوري ڪرڻ ۾ مدد ڪن ٿا، جن جي پيداوار وڌيڪ قيمتي هوندي آهي ۽ جن کي مشينن وسيلي ڪرڻ ڏکيو آهي.[126] 2013ع ۾ اسپين، اٽلي، يونان ۽ پرتگال ۾ پگهار تي ڪم ڪندڙ زرعي افرادي قوت جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو پرڏيهي هاري مزدورن تي مشتمل هو؛ انهن مان گهڻا اوڀر يورپ، اتر آفريڪا ۽ ڏکڻ ايشيا جا هئا.[127][128][129][130] 2019ع ۾ آمريڪا ۾ ڀرتي ڪيل سڀني هاري مزدورن مان اڌ کان وڌيڪ، يعني لڳ ڀڳ 450,000 مزدور، مهاجر هئا. جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ زراعت ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ ملڪ ۾ ايندڙ نون مهاجرن جو انگ 75٪ گهٽيو آهي، پگهارن ۾ واڌ ظاهر ڪري ٿي ته ان سان آمريڪي فارمن ۾ مزدورن جي وڏي کوٽ پيدا ٿي آهي.[131][132]

زراعت ۾ عورتون

[سنواريو]

دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ زراعت ۾ ڪم ڪندڙ آباديءَ جو وڏو حصو عورتن تي مشتمل آهي.[133] اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا کان سواءِ، سڀني ترقي پذير علائقن ۾ اهو حصو وڌي رهيو آهي؛ انهن ٻن علائقن ۾ اڳ ئي زرعي افرادي قوت جو لڳ ڀڳ 50٪ عورتن تي مشتمل آهي.[133] سب سهارا آفريڪا ۾ زرعي افرادي قوت جو 47٪ عورتن تي مشتمل آهي؛ گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ ان شرح ۾ ڪا وڏي تبديلي نه آئي آهي.[133] گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو چوڻ آهي ته زراعت ۾ عورتن جا ڪردار ۽ ذميواريون بدلجي رهيون ٿي سگهن ٿيون—مثال طور، گذر سفر لاءِ پوک کان پگهار واري روزگار ڏانهن، ۽ گهر جي مددگار فرد کان بنيادي پيدا ڪندڙ ڏانهن، خاص ڪري جڏهن مرد روزگار لاءِ لڏي وڃن ٿا.[133]

عام طور تي معاشي ترقيءَ جي هيٺين سطح تي زراعت ۾ عورتن جو حصو وڌيڪ هوندو آهي. اڻپوري تعليم، بنيادي ڍانچي ۽ مارڪيٽن تائين محدود پهچ، بنا معاوضي ڪم جو وڏو بار، ۽ زراعت کان ٻاهر ٻهراڙيءَ ۾ روزگار جا گهٽ موقعا، عورتن لاءِ فارمن کان ٻاهر ڪم جا امڪان سخت محدود ڪن ٿا.[134]

زرعي پيداوار ۾ ڪم ڪندڙ عورتون اڪثر نهايت ناموافق حالتن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اهي گهڻو ڪري غريب ترين ملڪن ۾ هونديون آهن، جتي روزگار جا ٻيا ذريعا موجود نه هوندا آهن؛ موسمي تبديليءَ سبب سخت موسم ۽ تڪرار جي حالتن ۾ به سندن ڪم جو بار برقرار رهندو آهي. عورتن جو ڪاروباري يا خودمختيار هاري بڻجڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي ۽ اهي گهٽ منافعي وارن فصلن جي پيداوار ۾ وڌيڪ مصروف هونديون آهن.[134]

هڪجهڙي ايراضيءَ وارن عورتن ۽ مردن جي انتظام هيٺ فارمن جي زميني پيداواري صلاحيت ۾ صنفي فرق 24٪ آهي. زرعي پگهاردار روزگار ۾ عورتن کي سراسري طور مردن جي ڀيٽ ۾ 18.4٪ گهٽ پگهار ملي ٿي؛ يعني مردن جي هر ڊالر جي ڀيٽ ۾ عورتن کي 82 سينٽ ملن ٿا. آبپاشيءَ تائين عورتن جي پهچ ۽ چوپائي مال جي مالڪيءَ ۾ فرق گهٽائڻ جي رفتار پڻ سست رهي آهي.[134]

زرعي ڪم ۾ عورتن کي اڃا تائين مردن جي ڀيٽ ۾ بهتر ٻج، ڀاڻ ۽ مشيني اوزارن سميت ضروري وسيلن تائين تمام گهٽ رسائي آهي. ٻئي پاسي، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ موبائل انٽرنيٽ تائين پهچ جو صنفي فرق 2017ع کان 2021ع تائين 25٪ مان گهٽجي 16٪ ٿيو؛ بئنڪ کاتن تائين رسائيءَ جو فرق 9 کان گهٽجي 6 سيڪڙو پوائنٽ رهيو. جڏهن ضروري سهولتون موجود هجن ۽ عورتن کي لاڳاپيل وسيلن تائين برابر رسائي ملي، ته اهي مردن جيتري ئي امڪان سان نيون ٽيڪنالاجيون اختيار ڪن ٿيون.[134]

سلامتي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زراعت ۾ سلامتي ۽ صحت
ويهين صديءَ جي وچ واري فورڊسن ٽريڪٽر ۾ بعد ۾ لڳايل اونڌو ٿيڻ کان بچاءَ وارو حفاظتي فريم

زراعت، خاص طور پوک، اڄ به خطرناڪ شعبو آهي. دنيا جي هارين کي ڪم سان لاڳاپيل زخمن، ڦڦڙن جي بيمارين، شور سبب ٻڌڻ جي نقصان، چمڙيءَ جي بيمارين، ۽ ڪيميائي شين جي استعمال يا گهڻي وقت سج ۾ رهڻ سان لاڳاپيل ڪيئنسرن جو وڌيڪ خطرو هوندو آهي. صنعتي فارمن تي زخمن جا واقعا اڪثر زرعي مشينن جي استعمال سان لاڳاپيل هوندا آهن؛ ترقي يافته ملڪن ۾ زرعي ڪم دوران موت جو هڪ عام سبب ٽريڪٽر جو اونڌو ٿيڻ آهي.[135] پوک ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيم ڪش دوائون ۽ ٻيا ڪيميائي مادا مزدورن جي صحت لاءِ خطرناڪ ٿي سگهن ٿا. انهن دوائن جي سامهون ايندڙ مزدور بيمار ٿي سگهن ٿا يا سندن ٻارن ۾ ڄمڻ وقت نقص ٿي سگهن ٿا.[136] زراعت اهڙو شعبو آهي، جتي خاندان جا ماڻهو اڪثر گڏ ڪم ڪندا ۽ فارم تي ئي رهندا آهن؛ تنهن ڪري سڄو خاندان زخمن، بيمارين ۽ موت جي خطري ۾ اچي سگهي ٿو.[137] زراعت ۾ 0 کان 6 سالن جي ٻارن کي خاص طور وڌيڪ خطرو ٿي سگهي ٿو؛[138] نوجوان هاري مزدورن جي موتمار زخمن جا عام سبب ٻڏڻ، مشينري ۽ موٽر گاڏين جا حادثا، ۽ هر قسم جي زميني گاڏين سان ٿيندڙ حادثا آهن.[137][138][139] گذريل ڏهاڪي جي ڪم سان لاڳاپيل موتن بابت انگن اکرن موجب، سڀني شعبن جو جائزو وٺڻ تي زراعت ۾ نوجوانن جا ڪم دوران موت سڀ کان وڌيڪ ٿيا. هن شعبي ۾ 10 کان 15 سالن جي نوجوانن کي ڪم دوران غير موتمار زخم سڀ کان وڌيڪ رسيا.[140] پوک خطرناڪ ڪم آهي، پر تحقيق ۾ فارم تي وڏو ٿيڻ ۽ اتي رهڻ جا ڪيترائي فائدا پڻ ڏٺا ويا آهن.[141]

بين الاقوامي مزدور تنظيم زراعت کي “سڀني معاشي شعبن مان هڪ خطرناڪ ترين شعبو” قرار ڏئي ٿي.[124] ان تنظيم جو اندازو آهي ته زراعت ۾ ملازمن جي ڪم سان لاڳاپيل سالياني موت گهٽ ۾ گهٽ 170,000 آهن، جيڪا ٻين ڪمن جي سراسري شرح کان ٻيڻي آهي. ان کان سواءِ، زرعي سرگرمين سان لاڳاپيل موت، زخم ۽ بيماريون اڪثر رپورٽ ئي نٿيون ٿين.[142] تنظيم 2001ع ۾ زراعت ۾ سلامتي ۽ صحت بابت ٺاهه تيار ڪيو، جنهن ۾ زرعي ڪم جا مختلف خطرا، انهن جي روڪٿام، ۽ زراعت سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ ادارن جي ذميوارين جو احاطو ڪيو ويو آهي.[124]

آمريڪا ۾ نيشنل انسٽيٽيوٽ فار آڪيوپيشنل سيفٽي اينڊ هيلٿ زراعت کي قومي پيشه ورانه تحقيقاتي رٿا جي اوليت وارن شعبن ۾ شامل ڪيو آهي، ته جيئن پيشه ورانه صحت ۽ سلامتيءَ جا مسئلا سڃاڻي انهن جي حل لاءِ قدم تجويز ڪري سگهجن.[143][144] يورپي يونين ۾ يورپي ايجنسي فار سيفٽي اينڊ هيلٿ ايٽ ورڪ زراعت، مالونداري، باغباني ۽ ٻيلن جي سنڀال ۾ صحت ۽ سلامتيءَ بابت هدايتون جاري ڪيون آهن.[145] آمريڪي زرعي سلامتي ۽ صحت ڪائونسل پڻ سلامتيءَ بابت سالياني اجلاس منعقد ڪري ٿي.[146]

ماحولياتي اثر

[سنواريو]

2025ع ۾ زراعت 4.8 ارب هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين تي پکڙيل هئي—يعني ڌرتيءَ جي زميني سطح جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو. ٻين سڀني معاشي شعبن جي ڀيٽ ۾ زراعت جو زمين ۽ پاڻيءَ جي وسيلن تي وڌيڪ اثر آهي. زمين، مٽي ۽ پاڻيءَ جي وسيلن تي دٻاءَ زراعت جي ڪارڪردگي ۽ مستقبل جي امڪانن کي سخت متاثر ڪيو آهي؛ نتيجي ۾ پيداواري زمين وڌيڪ گهٽجي آهي ۽ پوک توڙي زرعي پيداوار جي ٻين قسمن لاءِ پاڻيءَ جي دستيابي به گهٽ ٿي آهي. زرعي زمين جي واڌ ٻيلن جي واڍيءَ جو سبب بڻجي ٿي ۽ ڪاربان سان ڀرپور ماحولياتي نظامن، جهڙوڪ پيٽ وارين زمينن، جي تباهيءَ جي بنيادي سببن مان هڪ آهي. اندازي موجب زرعي زمين جو 64٪ جراثيم ڪش دوائن جي آلودگيءَ جي خطري هيٺ آهي. اها آلودگي گلن جي زرخيزڪاري ڪندڙ جاندارن کي تباهه ڪري حياتياتي گهڻائيءَ کي نقصان پهچائي ٿي، مٽيءَ جي خوردبيني جاندارن کي متاثر ڪري ٿي ۽ زرعي خوراڪي نظامن جي جيتن، بيمارين ۽ موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ جي سگهه گهٽائي ٿي. دنيا جي تازي پاڻيءَ مان 72٪ زراعت لاءِ ڪڍيو وڃي ٿو؛ اڳڪٿي آهي ته مستقبل ۾ اهو انگ وڌيڪ وڌندو. ان ڪري زراعت پاڻيءَ جي کوٽ ۾ حصو به وجهي ٿي ۽ ان کان وڌندڙ نموني متاثر به ٿئي ٿي. زمين هيٺ پاڻيءَ جو حد کان وڌيڪ ڪڍڻ ۽ سامونڊي ڪناري جي زيرزميني آبي ذخيرن ۾ سمنڊ جي پاڻيءَ جو گهڙڻ عام آهي، جنهن جا خوراڪي تحفظ تي وڏا اثر پون ٿا.[106]

پيداوار

[سنواريو]
زرعي پيداوار جو قدر

مجموعي زرعي پيداوار ملڪن موجب مختلف آهي، جيئن هيٺ ڏنل جدولن ۾ ڏيکاريل آهي.

عالمي مالياتي فنڊ ۽ سي آءِ اي جي ورلڊ فئڪٽ بُڪ جي انگن موجب، 2018ع تائين زرعي پيداوار جي بلند ترين سطح رکندڙ وڏا ملڪ (موجوده آمريڪي ڊالرن ۾، اربن جي حساب سان)
معيشت 2018ع تائين پنهنجي بلند ترين سطح تي زرعي پيداوار وارا ملڪ (موجوده آمريڪي ڊالرن ۾، اربن جي حساب سان)
(01) چين چين
1,117
(02) ڀارت هندستان
414
(—) يورپي يونين يورپي يونين
308
(03) گڏيل آمريڪي رياستون گڏيل رياستون
185
(04) برازيل برازيل
162
(05) انڊونيشيا انڊونيشيا
141
(06) نائجيريا نائجيريا
123
(07) روس روس
108
(08) پاڪستان پاڪستان
76
(09) ارجنٽائن ارجنٽينا
70
(10) ترڪي ترڪيه
64
(11) جاپان جاپان
62
(12) فرانس فرانس
59
(13) ايران ايران
57
(14) آسٽريليا آسٽريليا
56
(15) ميڪسيڪو ميڪسيڪو
51
(16) اٽلي اٽلي
50
(17) اسپين اسپين
43
(18) بنگلا ديش بنگلاديش
41
(19) ٿائي لينڊ ٿائلينڊ
40
(20) مصر مصر
40

عالمي مالياتي فنڊ ۽ سي آءِ اي جي ورلڊ فئڪٽ بُڪ جي انگن موجب، 2018ع تائين زرعي پيداوار جي بلند ترين سطح رکندڙ ويهه وڏا ملڪ (موجوده قيمتن موجب).

گڏيل قومن جي واپار ۽ ترقيءَ واري ڪانفرنس جي انگن موجب، 2005ع جي مقرر قيمتن ۽ مٽاسٽا جي اگهن تي 2015ع ۾ زرعي پيداوار وارا وڏا ملڪ[108]
معيشت 2015ع ۾ زرعي پيداوار وارا ملڪ (2005ع جي مقرر آمريڪي ڊالرن ۾، ملين جي حساب سان)
(01) چين چين
418,455
(02) ڀارت هندستان
196,592
(03) گڏيل آمريڪي رياستون گڏيل رياستون
149,023
(04) نائجيريا نائجيريا
77,113
(05) برازيل برازيل
59,977

فصل پوکڻ جا نظام

[سنواريو]
ٿائيلينڊ ۾ وڻ وڍي ۽ ساڙي زمين صاف ڪرڻ وارو بدلجندڙ پوک جو طريقو
ناريل ۽ ميڪسيڪي گل جعفري گڏ پوکڻ

فارمن ۾ فصل پوکڻ جا نظام موجود وسيلن ۽ حدبندين، فارم جي جاگرافيائي بيهڪ ۽ آبهوا، سرڪاري پاليسي، معاشي، سماجي ۽ سياسي دٻاءَ، ۽ هاريءَ جي سوچ ۽ ثقافت موجب مختلف ٿين ٿا.[147][148]

بدلجندڙ پوک، جنهن ۾ وڻ وڍي زمين ساڙي صاف ڪئي ويندي آهي، اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ٻيلا ساڙڻ سان غذائي جزا آزاد ٿين ٿا ۽ ڪجهه سالن تائين هڪ سالا، پوءِ دائمي فصل پوکڻ لاءِ زمين تيار ٿئي ٿي.[149] پوءِ زمين کي ٻنوٽ ڇڏي ڏبو آهي ته ٻيلا ٻيهر اُڀرن، ۽ هاري ٻي زمين ڏانهن هليو ويندو آهي. ڪيترن سالن، عام طور 10 کان 20 سالن، کان پوءِ هو پهرين زمين ڏانهن موٽي سگهي ٿو. آباديءَ جي گهاٽائي وڌڻ سان ٻنوٽ جو عرصو گهٽجي سگهي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ غذائي جزا ڀاڻ يا نامياتي ڀاڻ وسيلي واپس ڏيڻ ۽ ڪجهه هٿرادو جيت ڪنٽرول ڪرڻ جي ضرورت پوي ٿي. ان کان وڌيڪ شدت وارو ايندڙ مرحلو سال بسال پوک آهي، جنهن ۾ زمين ٻنوٽ نه ڇڏي ويندي آهي. ان لاءِ وڌيڪ غذائي جزن ۽ جيت ڪنٽرول جي ضرورت هوندي آهي.[149]

زراعت جي وڌيڪ صنعتڪاريءَ سان هڪ ئي قسم جي فصل جون وڏي ايراضيءَ تي پوکون، يعني هڪ فصل پوکڻ جو رواج وڌيو. حياتياتي گهڻائي گهٽ هجڻ سبب غذائي جزا هڪجهڙي نموني استعمال ٿين ٿا ۽ جيت وڌڻ لڳن ٿا؛ تنهن ڪري جراثيم ڪش دوائن ۽ ڀاڻ جو استعمال وڌائڻو پوي ٿو.[148] هڪ سال ۾ ترتيبوار ڪيترائي فصل پوکڻ، ۽ هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ فصل گڏ پوکڻ، سال بسال ٿيندڙ پوک جا ٻيا قسم آهن، جن کي گڏيل فصل پوکڻ وارا نظام چيو وڃي ٿو.[149]

نيم گرم ۽ خشڪ علائقن ۾ زراعت جو وقت ۽ پيمانو مينهن جي مقدار سبب محدود ٿي سگهي ٿو؛ ڪڏهن هڪ سال ۾ هڪ کان وڌيڪ سالا فصل پوکڻ ممڪن نه هوندو آهي، يا آبپاشي ڪرڻي پوندي آهي. انهن سڀني علائقن ۾ ڪافي، چاڪليٽ لاءِ ڪاڪاائو جهڙا دائمي فصل پوکيا وڃن ٿا، ۽ زرعي ٻيلن جهڙا نظام پڻ اختيار ڪيا وڃن ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن ۾، جتي ماحولياتي نظام گهڻو ڪري گاهه جا ميدان يا پريري هئا، وڏي پيداوار ڏيندڙ سال بسال پوک غالب زرعي نظام آهي.[149]

اهم خوراڪي فصلن ۾ اناج، ڦريون، چاري وارا فصل، ميوا ۽ ڀاڄيون شامل آهن.[150] قدرتي ريشا ڪپهه، اُن، ڀنگ، ريشم ۽ سن مان حاصل ٿين ٿا.[151] دنيا جي مختلف زرعي علائقن ۾ مخصوص فصل پوکيا وڃن ٿا. هيٺين جدولن ۾ خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي اندازن موجب پيداوار لکين ميٽرڪ ٽنن ۾ ڏنل آهي.[150]

فصلن جي قسمن موجب اهم زرعي پيداوار
(ملين ٽن)، 2004ع جا انگ
اناج2,263
ڀاڄيون ۽ خربوزا866
پاڙون ۽ ڳنڍيون715
کير619
ميوا503
گوشت259
تيل ڏيندڙ فصل133
مڇي (2001ع جو اندازو)130
آنا63
دالون ۽ ڦريون60
ٻوٽن جا ريشا30
ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم[150]
انفرادي فصلن موجب اهم زرعي پيداوار
(ملين ٽن)، 2011ع جا انگ
ڪمند1794
مڪئي883
چانور722
ڪڻڪ704
آلو374
چقندر مان کنڊ271
سويابين260
ڪساوا252
ٽماٽا159
جَوَ134
ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم[150]

چوپائي مال جي پيداوار جا نظام

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو چوپايو مال ۽ مالونداري
گهاٽي مالونداريءَ ۾ پاليا ويندڙ سوئر

مالونداريءَ ۾ گوشت، کير، آنا يا اُن حاصل ڪرڻ، ۽ ڪم يا آمدورفت لاءِ جانورن کي نسل ڏيڻ ۽ پالڻ شامل آهي.[152] ڪم ڪندڙ جانور—جهڙوڪ گهوڙا، خچر، ڍڳا، مينهون، اُٺ، لاما، الپاڪا، گڏهه ۽ ڪتا—صدين کان ٻنيون کيڙڻ، فصلن جو لابارو ڪرڻ، ٻين جانورن کي سنڀالڻ ۽ زرعي پيداوار خريدارن تائين پهچائڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن.[153]

چاري جي ذريعي موجب چوپائي مال جي پيداوار جا نظام گاهه جي ميدانن تي ٻڌل، گڏيل، ۽ زمين کان الڳ نظامن ۾ ورهائي سگهجن ٿا.[154] تائين 2010 ڌرتيءَ جي برف ۽ پاڻيءَ کان خالي زمين مان 30٪ چوپائي مال جي پيداوار لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ هن شعبي ۾ لڳ ڀڳ 1.3 ارب ماڻهو ڪم ڪندا هئا. 1960ع واري ڏهاڪي کان 2000ع واري ڏهاڪي تائين، چوپائي مال جي پيداوار جانورن جي تعداد ۽ لاش جي وزن، ٻنهي لحاظ کان نمايان وڌي؛ خاص طور ڍڳن، سوئرن ۽ ڪڪڙين جي پيداوار وڌي، جنهن ۾ ڪڪڙين جي پيداوار لڳ ڀڳ ڏهوڻي ٿي وئي. گوشت کان سواءِ ٻيا جانور، جهڙوڪ کير ڏيندڙ ڳئون ۽ آنا ڏيندڙ ڪڪڙيون، پڻ گهڻي پيداوار ڏيڻ لڳيون. 2050ع تائين دنيا ۾ ڍڳن، رڍن ۽ ٻڪرين جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهڻ جو امڪان آهي.[155] آبي زراعت، يعني محدود هنڌن تي انساني خوراڪ لاءِ مڇي پالڻ، خوراڪ جي پيداوار جي تيزيءَ سان وڌندڙ شعبن مان هڪ آهي. 1975ع کان 2007ع تائين ان ۾ سراسري طور هر سال 9٪ واڌ ٿي.[156]

ويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ چونڊيل نسل ڪشيءَ وسيلي پاليندڙن اهڙا جانور ۽ سنڪر نسل ٺاهڻ تي ڌيان ڏنو، جيڪي وڌيڪ پيداوار ڏين؛ انهيءَ دوران جينياتي گهڻائيءَ جي بچاءَ جي ضرورت کي گهڻو ڪري نظرانداز ڪيو ويو. ان لاڙي سبب چوپائي مال جي نسلن ۾ جينياتي گهڻائي ۽ وسيلا نمايان گهٽيا، جنهن سان بيمارين خلاف مزاحمت ۽ مقامي ماحول سان مطابقت به گهٽجي وئي؛ اهي خوبيون اڳ روايتي نسلن ۾ موجود هيون.[157]

گوشت لاءِ ڪڪڙين کي وڏي پيماني تي بند هنڌ ۾ پالڻ

گاهه جي ميدانن تي ٻڌل مالونداريءَ ۾ جهنگلي ٻوٽن، چراگاهن ۽ سنڀاليل چراگاهه واري زمين جي ٻوٽن تي ڀاڙيو ويندو آهي، جتي جگالي ڪندڙ جانور چرن ٿا. ٻاهران غذائي جزا به ڏنا وڃي سگهن ٿا، پر جانورن جو ڇيڻو سڌو گاهه واري زمين ۾ موٽي وڃي ٿو ۽ غذائي جزن جو اهم ذريعو بڻجي ٿو. هي نظام انهن علائقن ۾ خاص اهميت رکي ٿو، جتي آبهوا يا مٽيءَ سبب فصل پوکڻ ممڪن ناهي؛ اهڙن علائقن ۾ 30 کان 40 ملين مالوند ماڻهو رهن ٿا.[149] گڏيل پيداوار وارن نظامن ۾ جگالي ڪندڙ ۽ هڪ پيٽ وارا جانور (خاص ڪري ڪڪڙيون ۽ سوئر) گاهه، چاري جي فصلن ۽ اناج جي فصلن تي پاليا وڃن ٿا. اهڙن نظامن ۾ عام طور ڇيڻي کي ٻيهر ڀاڻ طور فصلن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.[154]

زمين کان الڳ نظامن ۾ فارم کان ٻاهران ايندڙ چاري تي ڀاڙيو ويندو آهي؛ اهڙيءَ طرح فصلن جي پوک ۽ چوپائي مال جي پيداوار هڪ ٻئي کان ڌار ٿي وڃن ٿا. اهي نظام معاشي سهڪار ۽ ترقيءَ واري تنظيم جي ميمبر ملڪن ۾ وڌيڪ عام آهن. فصلن لاءِ مصنوعي ڀاڻ تي وڌيڪ ڀاڙيو ويندو آهي، جڏهن ته ڇيڻي جو استعمال مسئلو به بڻجي سگهي ٿو ۽ آلودگيءَ جو ذريعو پڻ.[154] صنعتي ملڪن ۾ دنيا جي ڪڪڙين ۽ سوئرن جي پيداوار جو وڏو حصو اهڙن نظامن وسيلي ٿيندو آهي. سائنسدانن جو اندازو آهي ته 2003ع کان 2030ع تائين چوپائي مال جي پيداوار ۾ واڌ جو 75٪ بند جانورن واري پالنا جي نظامن ۾ ٿيندو، جن کي ڪڏهن ڪارخاني جهڙي مالونداري به چيو ويندو آهي. ان واڌ جو وڏو حصو ايشيا جي ترقي پذير ملڪن ۾ ٿي رهيو آهي، جڏهن ته آفريڪا ۾ ان کان گهڻو گهٽ واڌ آهي.[155] تجارتي مالونداريءَ جي ڪجهه طريقن، جهڙوڪ واڌاري هارمونن جي استعمال، تي تڪرار موجود آهي.[158]

پيداواري طريقا

[سنواريو]
کيتي لائق ٻنيءَ ۾ هر هلائڻ

زمين کيڙڻ ۾ هر يا ڏاٽار جهڙن اوزارن سان مٽيءَ کي ڀڃڻ شامل آهي، ته جيئن پوک لاءِ زمين تيار ٿئي، غذائي جزا ملائجن يا جيتن تي ضابطو آڻجي. زمين کيڙڻ جا طريقا روايتي کيڙ کان وٺي بنا کيڙ جي پوک تائين مختلف آهن. کيڙڻ سان مٽي گرم ٿي سگهي ٿي، ڀاڻ مٽيءَ ۾ ملي سگهي ٿو ۽ گاهه تي ضابطو اچي سگهي ٿو؛ پر ان سان مٽيءَ جي ڪٽجڻ جو خطرو وڌي ٿو، نامياتي مادو ٽٽي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ خارج ٿئي ٿي، ۽ مٽيءَ جي جاندارن جي گهڻائي ۽ قسمن ۾ گهٽتائي اچي ٿي.[159][160]

جيتن جي ڪنٽرول ۾ جهنگلي گاهه، جيتن، ماڪن ۽ بيمارين جو انتظام شامل آهي. ان لاءِ ڪيميائي طريقا (جراثيم ڪش دوائون)، حياتياتي ڪنٽرول، مشيني طريقا (زمين کيڙڻ) ۽ ثقافتي طريقا استعمال ٿين ٿا. ثقافتي طريقن ۾ فصلن جي ڦيرڦار، متاثر ٻوٽن يا جانورن کي ڪڍڻ، ڍڪيندڙ فصل پوکڻ، فصل گڏ پوکڻ، نامياتي ڀاڻ ٺاهڻ، بچاءُ ۽ مزاحمت پيدا ڪرڻ شامل آهن. گڏيل جيت انتظام جا طريقا انهن سڀني طريقن کي گڏجي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، ته جيئن جيتن جو تعداد معاشي نقصان واري سطح کان هيٺ رهي؛ ان طريقي ۾ جراثيم ڪش دوائن کي آخري حل طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.[161]

غذائي جزن جي انتظام ۾ فصلن ۽ چوپائي مال جي پيداوار لاءِ غذائي جزن جي ذريعن ۽ جانورن جي ڇيڻي جي استعمال جو طريقو، ٻئي شامل آهن. غذائي جزن جا ذريعا ڪيميائي غيرنامياتي ڀاڻ، ڇيڻو، سائي ڀاڻ، نامياتي ڀاڻ ۽ معدنيات ٿي سگهن ٿا.[162] فصلن لاءِ غذائي جزن جو استعمال فصلن جي ڦيرڦار يا زمين کي ٻنوٽ ڇڏڻ جهڙن طريقن سان پڻ سنڀالي سگهجي ٿو. ڇيڻو ان نموني به استعمال ٿئي ٿو، جو جانورن کي اتي رکيو وڃي جتي چاري جا فصل اُڀرن ٿا، جيئن سنڀاليل ۽ ڦيرڦار سان چرائڻ واري نظام ۾؛ يا سڪي يا پاڻياٺ واري ڇيڻي کي ٻنيءَ يا چراگاهه ۾ پکيڙيو وڃي.[159][163]

جتي مينهن گهٽ پوي يا ان جي مقدار بدلجندي رهي، اتي پاڻيءَ جو انتظام ضروري آهي؛ دنيا جي اڪثر علائقن ۾ ڪنهن نه ڪنهن حد تائين اها صورتحال موجود آهي.[149] ڪي هاري مينهن جي پاڻيءَ ۾ واڌ لاءِ آبپاشي ڪن ٿا. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي وڏن ميداني علائقن ۾ هاري ڪڏهن هڪ سال ٻني خالي ڇڏي مٽيءَ جي گهم ايندڙ سال لاءِ محفوظ ڪن ٿا.[164] صحيح ماپ تي ٻڌل زراعت ۾ تازين ٽيڪنالاجي ايجادن سان پاڻيءَ جي حالت تي نظر رکڻ ۽ پاڻيءَ جي استعمال کي پاڻمرادو هلائڻ ممڪن ٿيو آهي، جنهن سان پاڻيءَ جو انتظام وڌيڪ ڪارائتو ٿئي ٿو.[165] دنيا ۾ تازي پاڻيءَ جي استعمال جو 70٪ زراعت ۾ ٿئي ٿو.[166] پر آمدنيءَ جي سطح موجب زراعت لاءِ پاڻي ڪڍڻ جو تناسب گهڻو مختلف آهي. گهٽ ترقي يافته ۽ زميني بند ترقي پذير ملڪن ۾ زراعت لاءِ ڪڍيل پاڻي، ڪل ڪڍيل پاڻيءَ جو 90٪ تائين هوندو آهي؛ ننڍن ٻيٽ-وچين ترقي پذير ملڪن ۾ اهو لڳ ڀڳ 60٪ آهي.[167]

بين الاقوامي خوراڪي پاليسيءَ جي تحقيقاتي اداري جي 2014ع واري رپورٽ موجب، زرعي ٽيڪنالاجيون گڏجي اختيار ڪرڻ سان خوراڪ جي پيداوار تي سڀ کان وڏو اثر پئجي سگهي ٿو. اداري جي هڪ نموني ۾ يارهن ٽيڪنالاجين جا 2050ع تائين زرعي پيداواري صلاحيت، خوراڪي تحفظ ۽ واپار تي اثر پرکيا ويا. نتيجن موجب بک جي خطري ۾ رهندڙ ماڻهن جو انگ 40٪ تائين گهٽجي سگهي ٿو ۽ خوراڪ جا اگهه لڳ ڀڳ اڌ ٿي سگهن ٿا.[168]

ماحولياتي خدمتن جي عيوضي جي ادائيگي، هارين کي ماحول جي ڪجهه پاسن جي حفاظت لاءِ اضافي مالي ترغيب ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي. مثال طور، شهر جي مٿئين وهڪري واري علائقي ۾ ٻيلا ٻيهر پوکڻ لاءِ ادائيگي ڪري سگهجي ٿي، جنهن سان تازي پاڻيءَ جي فراهمي بهتر ٿئي.[169]

خودڪاري

[سنواريو]

زرعي خودڪاريءَ ۽ پيداوار پاڻمرادو هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزارن ۽ ٽيڪنالاجين جي قسمن بابت مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ وصف موجب زرعي خودڪاريءَ مان مراد اها آهي ته روبوٽ انساني مداخلت کان سواءِ پاڻمرادو رستو ڳولين.[170] ٻي وصف موجب اها پيداوار جا ڪم اهڙن هلندڙ، خودمختيار ۽ فيصلا ڪندڙ ميڪاٽرونڪ اوزارن وسيلي سرانجام ڏيڻ آهي.[171] پر خوراڪ ۽ زراعت واري اداري موجب اهي وصفون خودڪاريءَ جا سڀ پاسا ۽ صورتون نٿيون ڍڪين؛ مثال طور، روبوٽ وسيلي کير ڏهڻ جون مشينون هڪ هنڌ بيٺل هونديون آهن، اڪثر موٽر سان هلندڙ مشينون زرعي ڪم پاڻمرادو ڪن ٿيون، ۽ ڊجيٽل اوزار (جهڙوڪ سينسر) رڳو تشخيص وارو ڪم پاڻمرادو ڪن ٿا.[165] اداري موجب زرعي خودڪاريءَ مان مراد زرعي ڪمن جي تشخيص، فيصلي يا عمل کي بهتر بنائڻ لاءِ مشينري ۽ اوزار استعمال ڪرڻ آهي. ان سان زرعي ڪم جي مشقت گهٽجي ٿي، ڪم وقت سر ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي درستگي به وڌي سگهي ٿي.[172]

زراعت ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ارتقا هٿ جي اوزارن کان جانورن جي ڇڪ، پوءِ موٽر سان هلندڙ مشينري، ڊجيٽل اوزارن ۽ آخر ۾ مصنوعي ڏاهپ وارن روبوٽن تائين پهتي آهي.[172] انجڻ جي طاقت سان هلندڙ مشينري هر هلائڻ ۽ کير ڏهڻ جهڙا زرعي ڪم پاڻمرادو ڪري ٿي.[173] ڊجيٽل خودڪاريءَ جي ٽيڪنالاجين سان زرعي ڪمن جي تشخيص ۽ فيصلا ڪرڻ به پاڻمرادو ٿي سگهن ٿا.[172] مثال طور، فصلن جا خودمختيار روبوٽ فصل لڻي ۽ ٻج پوکي سگهن ٿا، جڏهن ته ڊرون معلومات گڏ ڪري وسيلن جي استعمال کي پاڻمرادو بهتر بنائڻ ۾ مدد ڪري سگهن ٿا.[165] صحيح ماپ تي ٻڌل زراعت ۾ اڪثر اهڙيون خودڪار ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون.[165] موٽر سان هلندڙ مشينن سان گڏ نوان ڊجيٽل اوزار به وڌي رهيا آهن، ۽ ڪي هنڌ اهي تشخيص ۽ فيصلا ڪرڻ جا ڪم موٽر مشينن جي جاءِ تي پاڻ ڪن ٿا.[173] مثال طور، روايتي ٽريڪٽر کي پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو، جيڪا ٻنيءَ ۾ پاڻ ٻج پوکي.[173]

تازن سالن ۾ دنيا جي ڪيترن حصن ۾ موٽر سان هلندڙ مشينريءَ جو استعمال نمايان وڌيو آهي، پر وسيع ملڪي احاطي وارا قابل اعتماد عالمي انگ اکر رڳو ٽريڪٽرن لاءِ ۽ صرف 2009ع تائين موجود آهن.[174] سب سهارا آفريڪا واحد علائقو آهي، جتي گذريل ڏهاڪن دوران موٽر سان هلندڙ مشينريءَ جو استعمال وڌڻ بدران رڪجي ويو آهي.[165][175]

چوپائي مال جي سنڀال لاءِ به خودڪاريءَ جون ٽيڪنالاجيون وڌندڙ نموني استعمال ٿين ٿيون، پر انهن جي اختيار بابت پڪا ثبوت محدود آهن. کير ڏهڻ جي پاڻمرادو نظامن جي عالمي وڪري ۾ تازن سالن ۾ واڌ ٿي آهي، پر غالباً انهن جو استعمال گهڻو ڪري اتر يورپ ۾ آهي،[176] ۽ گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ لڳ ڀڳ ناياب آهي. ڳئون ۽ ڪڪڙين لاءِ پاڻمرادو چارو کارائڻ واريون مشينون به موجود آهن، پر انهن جي استعمال جي لاڙن ۽ سببن بابت انگ اکر ۽ ثبوت پڻ گهٽ آهن.[177][165]

زرعي خودڪاريءَ جا روزگار تي مجموعي اثر ماپڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ ته ان لاءِ انهن سڀني تبديلين جا وڏا انگ اکر گهربل آهن، جن ۾ مزدور ٻين ڪمن ڏانهن منتقل ٿين ٿا ۽ زرعي شعبي کان اڳتي يا ان کان پوءِ وارن شعبن ۾ ورهائجن ٿا.[172] خودڪار ٽيڪنالاجيون نون خودڪار ڪمن لاءِ گهربل محنت گهٽائين ٿيون، پر ٻين ڪمن، جهڙوڪ اوزارن جي سار سنڀال ۽ هلائڻ، لاءِ نئين محنت جي گهرج به پيدا ڪن ٿيون.[165] زرعي خودڪاري پيداوار وڌائڻ جي اجازت ڏئي ۽ ٻين زرعي خوراڪي ڪمن جا روزگار پيدا ڪري روزگار کي هٿي به ڏئي سگهي ٿي.[178] اهو خاص طور تي تڏهن ممڪن آهي، جڏهن ٻهراڙيءَ ۾ مزدورن جي کوٽ وڌي رهي هجي، جيئن گهڻي آمدني وارن ۽ ڪيترن وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ آهي.[178] ٻئي پاسي، جيڪڏهن خودڪاريءَ کي زوريءَ وڌايو وڃي—مثال طور، گهڻا ٻهراڙيءَ جا مزدور موجود هئڻ باوجود سرڪاري مالي مدد وسيلي—ته مزدور بي روزگار ٿي سگهن ٿا ۽ پگهارون گهٽجي يا بيهي سگهن ٿيون، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر غريب ۽ گهٽ مهارت وارن مزدورن تي پوي ٿو.[178]

فصلن جي پيداوار تي موسمي تبديليءَ جا اثر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زراعت تي موسمي تبديليءَ جا اثر
آءِ پي سي سي جي ڇهين جائزي واري رپورٽ 2.0 °C گرمي وڌڻ جي صورت ۾ مٽيءَ جي سراسري گهم ۾ متوقع تبديليون ڏيکاري ٿي. ماپ 1850ع کان 1900ع واري بنيادي عرصي جي معياري انحرافن موجب آهي.

موسمي تبديلي ۽ زراعت جو عالمي سطح تي پاڻ ۾ لاڳاپو آهي. موسمي تبديلي، زراعت تي اثر، سراسري گرمي پد، برسات ۽ سخت موسمي حالتن (جهڙوڪ طوفان ۽ گرميءَ جون لهرون) ۾ ڦيرڦار وسيلي وجهي ٿي؛ جيتن ۽ بيمارين ۾ تبديلي آڻي ٿي؛ فضا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ ۽ زمين جي سطح ڀرسان اوزون جي مقدار بدلائي ٿي؛ ڪجهه خوراڪ جي غذائي معيار تي اثر وجهي ٿي؛[179] ۽ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ جو سبب پڻ بڻجي ٿي.[180] عالمي گرميءَ جو اثر زراعت تي اڳ ئي پئجي رهيو آهي، پر دنيا جي مختلف حصن ۾ اهي اثر هڪجهڙا ناهن.[181]

2022ع جي هڪ رپورٽ ۾ موسمي تبديليءَ بابت بين الحڪومتي پينل چيو ته انسانن سبب ٿيندڙ گرميءَ گذريل 50 سالن دوران وچولي ۽ هيٺين ويڪرائي ڦاڪ وارن علائقن ۾ زرعي پيداواري صلاحيت جي واڌ سست ڪئي آهي.[182] ميٿين جي اخراج گرمي پد ۽ زمين جي سطح ڀرسان اوزون جي مقدار وڌائي فصلن جي پيداوار تي ناڪاري اثر وڌو آهي.[182] گرميءَ سبب فصلن ۽ چراگاهن جي معيار ۽ لاباري جي استحڪام کي به نقصان پهچي رهيو آهي.[182] سمنڊ جي گرميءَ سبب ڪي جهنگلي مڇين جي آباديءَ مان پائيدار نموني حاصل ٿيندڙ پيداوار گهٽجي وئي آهي، جڏهن ته سمنڊ جي تيزابيت ۽ گرميءَ اڳ ئي پاليل آبي نسلن کي متاثر ڪيو آهي.[182] موسمي تبديلي ڪجهه ڪمزور گروهن، جهڙوڪ غريب ماڻهن، لاءِ خوراڪي اڻاٺ جو خطرو وڌائي سگهي ٿي.[183]

اڳڪٿيون

[سنواريو]

گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي اندازي موجب، وڌندڙ عالمي آباديءَ جون ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ 2050ع تائين زراعت کي 2012ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 50٪ وڌيڪ خوراڪ، جانورن جو چارو ۽ ريشو پيدا ڪرڻو پوندو. اهڙن مقصدن کي حاصل ڪرڻ سان دنيا جي اڳ ئي سخت دٻاءَ هيٺ آيل پاڻي، زمين ۽ مٽيءَ جي وسيلن تي وڌيڪ بار پوندو. وڌيڪ علائقن ۾ خوراڪي تحفظ ۽ زرعي خوراڪي نظام غير پائيدار قدرتي وسيلن جي انتظام، شهرن جي واڌ، خوراڪ، پاڻي، توانائي ۽ حياتياتي خام مال جي وڌندڙ گهرج، ۽ وسيلن تائين پهچ ۽ انهن جي انتظام ۾ برقرار سماجي ۽ صنفي اڻبرابريءَ سبب خطري هيٺ آهن.[106]

ماحولياتي اثر

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زراعت جا ماحولياتي مسئلا

اثر ۽ خرچ

[سنواريو]
ڳوٺاڻي نالي ۾ پاڻيءَ جي آلودگي؛ نيوزي لينڊ ۾ زرعي سرگرمين مان وهڪري سبب

زراعت ماحولياتي تباهيءَ جو سبب پڻ آهي ۽ پاڻ به ان کان متاثر ٿئي ٿي. اهڙي تباهيءَ ۾ حياتياتي گهڻائيءَ جو گهٽجڻ، زمين جو ريگستان بڻجڻ، مٽيءَ جي تباهي (soil degradation) ۽ موسمي تبديلي شامل آهن، جن جي نتيجي ۾ فصلن جي پيداوار گهٽجي ٿي.[184] زراعت ماحول تي دٻاءَ وجهندڙ اهم سببن مان هڪ آهي، خاص طور رهائشي ماحول ۾ تبديلي، موسمي تبديلي، پاڻيءَ جو استعمال ۽ زهريلي شين جو اخراج. ماحول ۾ خارج ٿيندڙ زهريلي شين جو مکيه ذريعو زراعت آهي؛ انهن ۾ حشره ڪش دوائون به شامل آهن، خاص ڪري ڪپهه تي استعمال ٿيندڙ دوائون.[185][186] گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جي 2011ع واري سبز معيشت بابت رپورٽ موجب زرعي سرگرمين مان انسانن سبب پيدا ٿيندڙ عالمي گرين هائوس گئسن جو لڳ ڀڳ 13٪ خارج ٿيو. ان ۾ غيرنامياتي ڀاڻن، زرعي ڪيميائي جراثيم ڪش ۽ جڙي ٻوٽين کي ماريندڙ دوائن، ۽ فوسل ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ جي استعمال سبب خارج ٿيندڙ گئسون شامل آهن.[187]

جراثيم ڪش دوائن سان فطرت کي نقصان، غذائي جزن جو پاڻيءَ ۾ وهڻ، پاڻيءَ جو حد کان وڌيڪ استعمال ۽ قدرتي ماحول جو نقصان، انهن سڀني سببن وسيلي زراعت سماج تي ڪيترائي اڻسڌا خرچ وجهي ٿي. برطانيا جي زراعت بابت 2000ع جي جائزي ۾ 1996ع جا ڪل اڻسڌا خرچ 2,343 ملين پائونڊ، يا في هيڪٽر 208 پائونڊ، ڄاڻايا ويا.[188] آمريڪا ۾ 2005ع جي هڪ تجزيي موجب، فصلن واري زمين تي لڳ ڀڳ 5 کان 16 ارب ڊالر (في هيڪٽر 30 کان 96 ڊالر) جا خرچ پون ٿا، جڏهن ته چوپائي مال جي پيداوار جا خرچ 714 ملين ڊالر آهن.[189] ٻنهي مطالعي ۾ رڳو مالي اثرن جو جائزو ورتو ويو. انهن جي نتيجي موجب اڻسڌن خرچن کي پيداوار جي قيمت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قدم کڻڻ گهرجن. ڪنهن به مطالعي ۾ سرڪاري مالي مدد شامل نه ڪئي وئي، پر ٻنهي ۾ ڄاڻايو ويو ته اهڙي مدد به سماج تي زراعت جي خرچن کي متاثر ڪري ٿي.[188][189]

زراعت جو مقصد پيداوار وڌائڻ ۽ خرچ گهٽائڻ آهي؛ ان لاءِ اڪثر اهڙا طريقا اختيار ٿين ٿا، جيڪي حياتياتي گهڻائيءَ کي تمام گهٽ سطح تائين محدود ڪن ٿا. ڀاڻ ڏيڻ ۽ بيمارين جا جراثيم، شڪاري جاندار ۽ مقابلي ڪندڙ ٻوٽا (جهڙوڪ جهنگلي گاهه) ختم ڪرڻ سان پيداوار وڌي ٿي. فارم جي يونٽن جي پيماني ۾ واڌ سان خرچ گهٽجن ٿا؛ مثال طور ٻنيون وڏيون ڪرڻ لاءِ کيتن جون جهنگليون حدون، نيڪال جا واهه ۽ رهائشي ماحول جا ٻيا حصا هٽايا وڃن ٿا. جراثيم ڪش دوائون جيتن، ٻوٽن ۽ فنگس کي مارين ٿيون. لاباري، سنڀال ۽ ذخيرو ڪرڻ دوران پيداوار جا ناقص طريقا فارم اندر نقصان جو سبب بڻجي سگهن ٿا، جنهن سان اثرائتي پيداوار گهٽجي ٿي.[190]

موسمي تبديليءَ جا ماحولياتي اثر ظاهر ڪن ٿا ته انهن جيتن ۽ بيمارين تي تحقيق ضروري آهي، جيڪي عام طور ڪنهن علائقي ۾ نه ٿيندا آهن. 2021ع ۾ هارين فرانس جي شمپين علائقي ۾ ڪڻڪ تي ڏانڊيءَ جو زنگ دريافت ڪيو؛ ان بيماريءَ جا واقعا ان کان اڳ 20 کان 30 سالن تائين رڳو مراڪش ۾ ٿيا هئا. موسمي تبديليءَ سبب اهي جيت، جيڪي اڳ سياري ۾ مري ويندا هئا، هاڻي جيئرا رهن ٿا ۽ وڌن ٿا.[191][192]

چوپائي مال جا مسئلا

[سنواريو]
فارم جو بي هوا هاضمي وارو اوزار ٻوٽن جي فضلي ۽ چوپائي مال جي ڇيڻي کي حياتياتي گئس واري ٻارڻ ۾ تبديل ڪري ٿو.

گڏيل قومن جي هڪ سينيئر عهديدار هيننگ اسٽائنفيلڊ چيو ته “چوپايو مال اڄوڪي دور جي انتهائي سنگين ماحولياتي مسئلن ۾ اهم حصو وجهي ٿو”.[193] چوپائي مال جي پيداوار زراعت لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪل زمين جو 70٪، يا ڌرتيءَ جي زميني سطح جو 30٪، استعمال ڪري ٿي. اهو گرين هائوس گئسن جي وڏن ذريعن مان هڪ آهي؛ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر مقدار موجب، دنيا جي گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ ان جو حصو 18٪ آهي. ڀيٽ لاءِ، سموري آمدورفت مان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جو 13.5٪ خارج ٿئي ٿو. (بعد ۾ معلوم ٿيو ته هي ڀيٽ مختلف قسمن جي شين جي ڀيٽ ڪرڻ برابر هئي.[194]) چوپائي مال مان انساني سرگرمين سان لاڳاپيل نائٽرس آڪسائيڊ جو 65٪ خارج ٿئي ٿو؛ هن گئس جي عالمي گرمي وڌائڻ جي سگهه ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ کان 296 ڀيرا وڌيڪ آهي. ان کان سواءِ، انسانن سبب پيدا ٿيندڙ ميٿين جو 37٪ پڻ چوپائي مال مان خارج ٿئي ٿو؛ ميٿين جي گرمي وڌائڻ جي سگهه ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ کان 23 ڀيرا وڌيڪ آهي. امونيا جي اخراج جو 64٪ پڻ هن شعبي مان ٿئي ٿو. چوپائي مال جي واڌ کي ٻيلن جي واڍيءَ جو اهم سبب ڄاڻايو ويو آهي؛ ايمازون جي طاس ۾ اڳ ٻيلي هيٺ رهندڙ زمين جو 70٪ هاڻي چراگاهن ۾ تبديل ٿي چڪو آهي ۽ باقي زمين چاري جي فصلن لاءِ استعمال ٿئي ٿي.[195] ٻيلن جي واڍي ۽ زمين جي تباهيءَ وسيلي چوپائي مال جو شعبو حياتياتي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائيءَ جو به سبب بڻجي ٿو. چراگاهن ۾ حد کان وڌيڪ چرڻ سبب ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن جي وڌڻ جو رجحان هڪ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل مثال آهي.[196] ان کان سواءِ، گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام چوي ٿو ته “موجوده طريقن ۽ واهپي جي لاڙن هيٺ، 2030ع تائين دنيا جي چوپائي مال مان ميٿين جي اخراج ۾ 60٪ واڌ ٿيڻ جو امڪان آهي”.[187]

زمين ۽ پاڻيءَ جا مسئلا

[سنواريو]
2022ع ۾ ڪل پاڻي ڪڍڻ مان زراعت لاءِ ڪڍيل پاڻيءَ جو سڀ کان وڏو حصو رکندڙ ملڪ[92]
ڪنساس ۾ آبپاشيءَ سان سيراب ٿيندڙ فصلن جا گول ٻني وارا ٽڪر. مڪئي ۽ جوار جا صحتمند، وڌندڙ فصل ساوا آهن (جوار جو رنگ ڪجهه هلڪو ٿي سگهي ٿو). ڪڻڪ چمڪندڙ سنهري رنگ جي آهي. ناسي ٻنيون تازو لڻيل ۽ کيڙيل آهن يا ان سال لاءِ ٻنوٽ ڇڏيل آهن.

زمين کي شين ۽ خدمتن جي پيداوار لاءِ استعمال ڪرڻ، انسانن پاران ڌرتيءَ جي ماحولياتي نظامن ۾ آندل سڀ کان وڏي تبديليءَ جو طريقو آهي ۽ حياتياتي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائيءَ جو بنيادي سبب بڻجي ٿو. انسانن پاران تبديل ڪيل زمين جو اندازو 39 کان 50٪ جي وچ ۾ آهي.[197] اندازو آهي ته دنيا جي 24٪ زمين زميني تباهيءَ جو شڪار آهي؛ يعني ماحولياتي نظام جي ڪمن ۽ پيداوار ۾ ڊگهي مدي واري گهٽتائي. ان جو غيرمتناسب وڏو اثر فصلن واري زمين تي پوي ٿو.[198] زمين جو انتظام ان تباهيءَ جو بنيادي ڪارڻ آهي؛ 1.5 ارب ماڻهو اهڙي زمين تي ڀاڙين ٿا، جيڪا تباهيءَ جو شڪار آهي. اها تباهي ٻيلن جي واڍي، زمين جي ريگستان بڻجڻ، مٽيءَ جي ڪٽجڻ، معدنيات جي گهٽجڻ، مٽيءَ جي تيزابيت وڌڻ يا مٽيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ وسيلي ٿي سگهي ٿي.[149] 2021ع ۾ دنيا جي زرعي زمين جي ڪل ايراضي 4.79 ارب هيڪٽر هئي، جيڪا 2000ع جي ڀيٽ ۾ 2٪، يعني 0.09 ارب هيڪٽر، گهٽ هئي. 2000ع کان 2021ع تائين زرعي زمين جا لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصا مستقل گاهه جي ميدانن ۽ چراگاهن لاءِ استعمال ٿيا؛ 2021ع ۾ اهڙي زمين 3.21 ارب هيڪٽر هئي، جيڪا ان عرصي ۾ 5٪، يعني 0.17 ارب هيڪٽر، گهٽجي. ڪل زرعي زمين جو ٽيون حصو فصلن واري زمين هو؛ 2021ع ۾ اها 1.58 ارب هيڪٽر هئي ۽ ان ۾ 6٪، يعني 0.09 ارب هيڪٽر، واڌ ٿي.[111] آمريڪا ۾ مجموعي زمين جو 56٪ زرعي استعمال هيٺ هجڻ جو اندازو آهي،[199] ۽ چرڻ واري زمين کي به شامل ڪجي ته چوپائي مال جي زراعت لڳ ڀڳ 80٪ زرعي زمين استعمال ڪري ٿي.[200]

غذائي افزودگي، يعني پاڻيءَ جي ماحولياتي نظامن ۾ غذائي جزن جي حد کان وڌيڪ واڌ، الجيءَ جي گلن ۽ پاڻيءَ ۾ آڪسيجن جي گهٽتائيءَ جو سبب بڻجي ٿي. ان سان مڇيون مري سگهن ٿيون، حياتياتي گهڻائي گهٽجي ٿي ۽ پاڻي پيئڻ يا ٻين صنعتي استعمالن لاءِ نااهل ٿي سگهي ٿو. فصلن واري زمين تي ڀاڻ ۽ ڇيڻي جو حد کان وڌيڪ استعمال، ۽ چوپائي مال جي تمام گهڻي گهاٽائي، زرعي زمين مان غذائي جزن، خاص طور نائٽروجن ۽ فاسفورس، جي مٿاڇري تي وهڻ ۽ مٽيءَ مان لهي هيٺ وڃڻ جو سبب بڻجن ٿا. اهي غذائي جزا پاڻيءَ جي ماحولياتي نظامن ۾ غذائي افزودگي ۽ زمين هيٺ پاڻيءَ جي آلودگيءَ ۾ حصو وٺندڙ اهم غيرمخصوص آلودگي ڪندڙ مادا آهن، جن جا انساني آباديءَ تي هاڃيڪار اثر پون ٿا.[201] ڀاڻ زميني حياتياتي گهڻائي پڻ گهٽائي ٿي، ڇاڪاڻ ته غذائي جزن ۾ واڌ سان روشنيءَ لاءِ ٻوٽن جو مقابلو وڌي ٿو ۽ انهن قسمن کي فائدو ٿئي ٿو، جيڪي اضافي غذائي جزن مان فائدو وٺي سگهن ٿا.[202]

زراعت کي هڪ ئي وقت تازي پاڻيءَ جي وڌندڙ گهرج ۽ مينهن تي ڀاڙيندڙ ٻنين ۽ چراگاهن ۾ برسات جي بيقاعدگين—ڏڪار، ٻوڏ، انتهائي مينهن ۽ موسم جي ٻين سخت واقعن—کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.[167] تازي پاڻيءَ جي وسيلن مان ڪڍيل پاڻيءَ جو 70٪ زراعت ۾ استعمال ٿئي ٿو،[203][204] ۽ آبپاشيءَ لاءِ موجوده عالمي پاڻيءَ جي استعمال مان اندازي موجب 41٪ پاڻي ماحولياتي وهڪري جي گهرجن کي پورو ڪرڻ جي قيمت تي استعمال ٿئي ٿو.[167] آمريڪا ۾ ڪل پاڻيءَ جي استعمال جو لڳ ڀڳ 80٪ زراعت ۾ ٿئي ٿو؛ ان مان اڌ، يعني ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 40٪، چوپائي مال جي زراعت ۾ استعمال ٿئي ٿو.[205] گهڻي وقت کان معلوم آهي ته اتر چين، گنگا جي مٿئين وهڪري ۽ آمريڪا جي اولهه وارن مختلف علائقن جا زيرزميني آبي ذخيرا گهٽجي رهيا آهن. نئين تحقيق موجب ايران، ميڪسيڪو ۽ سعودي عرب جا آبي ذخيرا به اهڙن مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن.[206] صنعتن ۽ شهرن جي وڌندڙ گهرج سبب پاڻيءَ جي وسيلن تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي. نتيجي ۾ پاڻيءَ جي کوٽ وڌي ٿي ۽ گهٽجندڙ پاڻيءَ جي وسيلن سان دنيا جي وڌندڙ آباديءَ لاءِ وڌيڪ خوراڪ پيدا ڪرڻ زراعت لاءِ چئلينج بڻجي ويو آهي.[207] جڏهن ته صنعتن لاءِ پاڻي ڪڍڻ جو مقدار گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ گهٽيو آهي ۽ 2010ع کان شهري استعمال ۾ رڳو ٿوري واڌ ٿي آهي، زراعت لاءِ پاڻي ڪڍڻ ۾ مسلسل وڌيڪ تيزيءَ سان واڌ ٿيندي رهي آهي.[167] زرعي پاڻيءَ جو استعمال وڏن ماحولياتي مسئلن جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو؛ انهن ۾ قدرتي دلدلن جي تباهي، پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيمارين جو ڦهلاءُ، ۽ غلط آبپاشيءَ سبب مٽيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ ۽ پاڻي بيهڻ وسيلي زمين جي تباهي شامل آهن.[208]

جراثيم ڪش دوائون

[سنواريو]
فصل تي جراثيم ڪش دوا ڇٽڻ

1950ع کان پوءِ دنيا ۾ جراثيم ڪش دوائن جو استعمال وڌي هر سال 2.5 ملين مختصر ٽنن تائين پهتو، پر جيتن سبب فصلن جو نقصان نسبتاً ساڳيو رهيو آهي.[209] عالمي صحت واري اداري 1992ع ۾ اندازو لڳايو ته هر سال جراثيم ڪش دوائن سان زهرجڻ جا ٽي ملين واقعا ٿين ٿا، جن جي نتيجي ۾ 220,000 ماڻهو مري وڃن ٿا.[210] جراثيم ڪش دوائون جيتن جي آباديءَ ۾ انهن دوائن خلاف مزاحمت پيدا ڪن ٿيون. ان صورتحال کي “جراثيم ڪش دوائن جي ڦيٿي” سان ڀيٽيو ويندو آهي: جيتن ۾ مزاحمت وڌڻ سان نئين جراثيم ڪش دوا ٺاهڻ جي ضرورت پوي ٿي.[211]

هڪ متبادل دليل موجب “ماحول بچائڻ” ۽ ڏڪار روڪڻ جو طريقو جراثيم ڪش دوائن ۽ گهاٽي، وڏي پيداوار ڏيندڙ زراعت جو استعمال آهي. هن سوچ جو مثال عالمي خوراڪي مسئلن جي مرڪز جي ويب سائيٽ جي سرخي آهي: “في ايڪڙ وڌيڪ پوکڻ سان فطرت لاءِ وڌيڪ زمين بچي ٿي”.[212][213] پر نقادن جو چوڻ آهي ته ماحول جي حفاظت ۽ خوراڪ جي ضرورت ۾ چونڊ ڪرڻ لازمي ناهي،[214] ۽ جراثيم ڪش دوائون فصلن جي ڦيرڦار جهڙن سٺن زرعي طريقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون.[211] جيتن جي گڏيل انتظام جو “ڌِڪي ۽ ڇِڪي” وارو طريقو فصلن کي گڏ پوکڻ تي ٻڌل آهي. ان ۾ ٻوٽن جي خوشبوءَ سان جيتن کي فصلن کان پري ڌڪيو وڃي ٿو (“ڌِڪڻ”) ۽ انهن کي اهڙي هنڌ ڏانهن ڇڪيو وڃي ٿو، جتان پوءِ ختم ڪري سگهجي (“ڇِڪڻ”).[215]

موسمي تبديليءَ ۾ حصو

[سنواريو]
زرعي پيداوار جي مرحلن موجب دنيا ۾ گرين هائوس گئسن جو اخراج[92]

زراعت گرين هائوس گئسن جي اخراج ۽ غيرزرعي زمين، جهڙوڪ ٻيلن، کي زرعي زمين ۾ تبديل ڪرڻ وسيلي موسمي تبديليءَ ۾ حصو وجهي ٿي.[216] زراعت، ٻيلن ۽ زمين جي استعمال وارا شعبا گڏجي عالمي گرين هائوس گئسن جي اخراج ۾ 13٪ کان 21٪ تائين حصو وجهن ٿا.[217] زراعت مان نڪرندڙ ڪل گرين هائوس گئسن جي اڌ کان وڌيڪ مقدار نائٽرس آڪسائيڊ ۽ ميٿين جي اخراج تي ٻڌل آهي.[218] مالونداري گرين هائوس گئسن جي اخراج جو هڪ وڏو ذريعو آهي.[219]

خوراڪ جي پيداوار مان عالمي گرين هائوس گئسن جي اخراج جو لڳ ڀڳ 57٪ جانورن تي ٻڌل خوراڪ جي پيداوار مان ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻوٽن تي ٻڌل خوراڪ جو حصو 29٪ آهي ۽ باقي 14٪ ٻين استعمالن سان لاڳاپيل آهي.[220] فارمن جو انتظام ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي ڪل اخراج جا وڏا حصا هئا (ترتيبوار 38٪ ۽ 29٪)، جڏهن ته چانور ۽ ڍڳي جو گوشت ٻوٽن ۽ جانورن تي ٻڌل شين مان سڀ کان وڏو حصو وجهندڙ شيون هيون (ترتيبوار 12٪ ۽ 25٪).[220] ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ آمريڪا پيداوار جي بنياد تي گرين هائوس گئسن جا سڀ کان وڏا اخراج ڪندڙ علائقا هئا.[220]

زراعت تي موسمي تبديليءَ جا اثر

[سنواريو]

موسمي تبديليءَ سبب گرمي پد ۾ 1.5 درجا واڌ ٿيڻ تي ئي فصلن جو وڏو حصو خطري ۾ اچي ويو آهي. اتر آمريڪا، يورپ ۽ وچ ايشيا ۾ هن سطح تي خطري هيٺ ايندڙ فصلن جو حصو نسبتاً گهٽ آهي؛ پر وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا واري علائقي ۾، مثال طور، فصلن واري زمين جو لڳ ڀڳ 50٪ خطري ۾ آهي. گرمي پد ۾ وڌيڪ واڌ سان سڀني علائقن ۾ خطرو وڌندو، پر ڪجهه علائقن ۾ وڌيڪ ۽ ڪجهه ۾ گهٽ. عالمي سطح تي، گرمي پد جي واڌ 1.5 درجا کان مٿي ٿيڻ سان اهم فصلن جي سڀني گروهن لاءِ محفوظ آبهوا واري علائقي ۾ ايندڙ پوکيءَ جي زمين گهٽجي ٿي.[221][222]

پائيداري

[سنواريو]
ٽڪائيندڙ پوک، مٽيءَ جي بچاءَ واري هرائج ۽ بچاءَ واريون پٽيون، آئيوا جي هن ٻنيءَ ۾ مٽيءَ جي ڪٽاءَ ۽ پاڻيءَ جي آلودگي کي گهٽائين ٿيون.
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پائيدار زراعت

زراعت جي هاڻوڪين طريقن سبب پاڻيءَ جي وسيلن تي حد کان وڌيڪ بار پيو آهي، مٽيءَ جو وڏو ڪٽاءُ ٿيو آهي ۽ زمين جي زرخيزي گهٽجي آهي. هاڻوڪن طريقن سان زراعت جاري رکڻ لاءِ پاڻي ڪافي ناهي؛ تنهنڪري فصلن جي پيداوار وڌائڻ لاءِ پاڻي، زمين ۽ ماحولياتي نظام جي وسيلن جي استعمال بابت ٻيهر سوچڻ جي ضرورت آهي. هڪ حل اهو ٿي سگهي ٿو ته ماحولياتي نظامن کي قدر ڏنو وڃي، ماحول ۽ گذر سفر بابت سمجهوتن کي تسليم ڪيو وڃي، ۽ مختلف استعمال ڪندڙن ۽ مفادن جي حقن ۾ توازن رکيو وڃي.[223] اهڙن قدمن سبب پيدا ٿيندڙ اڻبرابريءَ کي به دور ڪرڻو پوندو؛ مثال طور، غريبن کان اميرن ڏانهن پاڻيءَ جي ورهاست، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ ٻنين لاءِ زمين صاف ڪرڻ، يا اهڙي آبي زمين کي محفوظ رکڻ، جنهن سان مڇي مارڻ جا حق محدود ٿين.[224]

ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي هارين کي اهڙا اوزار ۽ وسيلا مهيا ڪري ٿي، جيڪي زراعت کي وڌيڪ پائيدار بڻائڻ ۾ مدد ڏين ٿا.[225] ٽيڪنالاجيءَ سان اهڙيون جدتون ممڪن ٿيون آهن، جيئن مٽيءَ جي بچاءَ واري هرائج؛ هيءُ زرعي طريقو مٽيءَ کي ڪٽاءَ سبب ضايع ٿيڻ کان بچائڻ، پاڻيءَ جي آلودگي گهٽائڻ ۽ ڪاربان جي جذب ۽ ذخيرو ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿو.[226]

زرعي ڪمن جي خودڪاري، آبهوا جي تبديليءَ سان لاڳاپيل ڪجهه مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿي ۽ موافقت جي ڪوششن کي آسان بڻائي سگهي ٿي.[165] مثال طور، ڊجيٽل خودڪاريءَ جي ٽيڪنالاجين جو استعمال، جهڙوڪ درست زراعت ۾، اهڙين حالتن ۾ وسيلن جي وڌيڪ ڪارائتي استعمال کي ممڪن بڻائي سگهي ٿو، جتي زرعي پيداوار ڪندڙن لاءِ وسيلن جون حدون وڌي رهيون آهن.[165] ان کان سواءِ، جڏهن اهي ٽيڪنالاجيون ماحول جي نگراني ۽ اڳواٽ خبرداريءَ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، ته تيز ٿيندڙ آبهوا جي تبديليءَ سان لاڳاپيل موسمي حالتن جي غيريقيني ۽ اوچتي ڦيرڦار کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿيون.[165]

ٻيا ممڪن پائيدار طريقا آهن: بچاءَ واري زراعت، زرعي ٻيلڪاري، چراگاهن جو بهتر انتظام، گاهه وارين زمينن کي ٻئي استعمال ۾ آڻڻ کان پاسو ڪرڻ ۽ حياتياتي ڪوئلو.[227][228] آمريڪا ۾ هاڻوڪا هڪ فصل واري زراعت جا طريقا، پائيدار طريقن جي وڏي پيماني تي اختيار ڪرڻ ۾ رنڊڪ بڻجن ٿا؛ مثال طور، اهڙي فصل ڦيرگهير، جنهن ۾ گاهه يا چاري وارا فصل سالياني فصلن سان گڏ ٻه يا ٽي ڀيرا پوکيا وڃن. اها تبديلي تڏهن ممڪن ٿي سگهي ٿي، جڏهن مٽيءَ ۾ ڪاربان ذخيرو ڪرڻ جهڙا منفي اخراج جا مقصد پاليسيءَ جو حصو بڻجن.[229]

موجوده آبهوا جي تبديليءَ بابت اڳڪٿين کي نظر ۾ رکندي، زرعي طريقن ۾ سڌارو، زرعي زمينن جي واڌ ۽ پائيداريءَ تي ڌيان ڏيندڙ صارفن جي سوچ سان، ڌرتيءَ جي اندازي ڪيل مستقبل جي آباديءَ جي خوراڪ جي ضرورت پوري ڪري سگهجي ٿي.[230]

توانائيءَ تي دارومدار

[سنواريو]
مشيني زراعت: 1940ع واري ڏهاڪي جي پهرين ماڊلن کان وٺي، ڪپهه چونڊڻ واري مشين جهڙا اوزار 50 زرعي مزدورن جي جاءِ وٺي سگهن ٿا، پر ان سان فوسل ٻارڻ جو استعمال وڌي ٿو.

1940ع واري ڏهاڪي کان وٺي زرعي پيداوار ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، جنهن جو وڏو سبب توانائي گهڻي استعمال ڪندڙ مشينن، ڀاڻن ۽ جراثيم ڪشن جو وڌندڙ استعمال آهي. هن توانائيءَ جو گهڻو حصو فوسل ٻارڻن مان اچي ٿو.[231] 1960ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾، سائي انقلاب سڄي دنيا جي زراعت کي بدلائي ڇڏيو. دنيا ۾ اناج جي پيداوار وڏي حد تائين وڌي—جاگرافيائي علائقي موجب ڪڻڪ جي پيداوار ۾ 70٪ کان 390٪ ۽ چانورن جي پيداوار ۾ 60٪ کان 150٪ تائين واڌ ٿي—جڏهن ته دنيا جي آبادي ٻيڻي ٿي وئي.[232] پيٽروليم ڪيميائي شين تي گهڻو دارومدار ان خدشي کي وڌايو آهي ته تيل جي کوٽ سبب خرچ وڌي سگهن ٿا ۽ زرعي پيداوار گهٽجي سگهي ٿي.[233]

صنعتي زراعت ٻن بنيادي طريقن سان فوسل ٻارڻن تي دارومدار رکي ٿي: ٻنيءَ تي انهن جو سڌو استعمال، ۽ ٻنيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ شين جي تياري. سڌي استعمال ۾ زرعي گاڏين ۽ مشينن کي هلائڻ لاءِ چرٻي ۽ ٻارڻ جو استعمال شامل آهي.[233]

اڻسڌي استعمال ۾ ڀاڻن، جراثيم ڪشن ۽ زرعي مشينري جي تياري شامل آهي.[233] خاص طور، نائٽروجن ڀاڻ جي پيداوار زرعي توانائيءَ جي اڌ کان به وڌيڪ استعمال ڪري سگهي ٿي.[234] آمريڪا جي ٻنين ۾ سڌو ۽ اڻسڌو گڏيل توانائيءَ جو استعمال ملڪ جي ڪل توانائيءَ جو لڳ ڀڳ 2٪ آهي. اتي ٻنين جي سڌي ۽ اڻسڌي توانائيءَ جو استعمال 1979ع ۾ عروج تي پهتو، ۽ ان کان پوءِ آهستي آهستي گهٽيو آهي.[233] کاڌي جا نظام رڳو زراعت تائين محدود ناهن؛ انهن ۾ ٻنيءَ کان ٻاهر خوراڪ جي تياري، پيڪنگ، آمدرفت، وڪري، استعمال ۽ خوراڪ توڙي ان سان لاڳاپيل شين کي ضايع ڪرڻ جا مرحلا به شامل آهن. آمريڪا ۾ کاڌي جي نظام جي توانائيءَ جي استعمال جو پنجون حصو کان به گهٽ زراعت جي حصي ۾ اچي ٿو.[235][236]

پلاسٽڪ جي آلودگي

[سنواريو]
اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو پلاسٽڪ جي آلودگي ۽ پلاسٽڪ جو زرعي استعمال
فصل تي جراثيم ڪش جو ڇنڊاءُ

زراعت ۾ پلاسٽڪ جون شيون وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون؛ انهن جو مقصد فصلن جي پيداوار وڌائڻ ۽ پاڻي توڙي زرعي ڪيميائي شين جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ پڻ آهي. «زرعي پلاسٽڪ» جي شين ۾ گرين هائوس ۽ سرنگن کي ڍڪڻ لاءِ فلمون، مٽيءَ کي ڍڪڻ لاءِ ملچ (مثال طور، گاهه ڦٽڻ روڪڻ، پاڻيءَ جي بچت، مٽيءَ جو گرمي پد وڌائڻ ۽ ڀاڻ وجهڻ ۾ مدد لاءِ)، ڇانوَ جا ڪپڙا، جراثيم ڪشن جا ٿانوَ، ٻوٽن جي ننڍڙن ٻيجن جون ٽريون، بچاءَ واريون ڄاريون ۽ آبپاشيءَ جون نليون شامل آهن. انهن شين ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ پلاسٽڪ جا قسم گهٽ ڪثافت واري پوليٿيلين (ايل‌پي‌ڊي‌اي)، سڌي گهٽ ڪثافت واري پوليٿيلين (ايل‌ايل‌ڊي‌پي‌اي)، پولي‌پروپيلين (پي‌پي) ۽ پولي‌ونائل ڪلورائڊ (پي‌وي‌سي) آهن.[237]

زراعت ۾ استعمال ٿيندڙ پلاسٽڪ جي ڪُل مقدار جو اندازو لڳائڻ ڏکيو آهي. 2012ع جي هڪ مطالعي موجب، سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 6.5 ملين ٽن پلاسٽڪ استعمال ٿي؛ جڏهن ته هڪ پوءِ واري مطالعي اندازو لڳايو ته 2015ع ۾ عالمي گهرج 7.3 ملين کان 9 ملين ٽن جي وچ ۾ هئي. پلاسٽڪ ملچ جو وڏي پيماني تي استعمال، ۽ ان کي گڏ ڪرڻ ۽ سنڀالڻ جي منظم نظام جي کوٽ، وڏي مقدار ۾ ملچ جي بچيل ٽڪرن جي پيداوار جو سبب بڻيا آهن. موسم جي اثر ۽ خراب ٿيڻ سبب آخرڪار ملچ ڀُري ننڍن ٽڪرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. اهي ٽڪرا ۽ پلاسٽڪ جا وڏا حصا مٽيءَ ۾ گڏ ٿين ٿا. جن علائقن ۾ ملچ جو استعمال ڏهن سالن کان وڌيڪ عرصي کان جاري آهي، اتي مٿئين مٽيءَ ۾ ملچ جي باقيات 50 کان 260 ڪلوگرام في هيڪٽر تائين ماپي وئي آهي. اهو ظاهر ڪري ٿو ته ملچ مٽيءَ ۾ مائيڪروپلاسٽڪ ۽ ميڪروپلاسٽڪ ٻنهي جي آلودگيءَ جو اهم ذريعو آهي.[237]

زرعي پلاسٽڪ، خاص ڪري پلاسٽڪ فلمون، ٻيهر استعمال ڪرڻ لاءِ آسانيءَ سان صاف نٿيون ڪري سگهجن، ڇاڪاڻ ته انهن تي آلودگيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي (وزن جي لحاظ کان 40–50 سيڪڙو تائين جراثيم ڪشن، ڀاڻ، مٽي ۽ ڪچري، آلي ٻوٽن، سائيلج جي رس، ۽ الٽراوائليٽ شعاعن کان بچائيندڙ مادن جي آلودگي) ۽ انهن کي گڏ ڪرڻ به ڏکيو هوندو آهي. ان ڪري انهن کي اڪثر زمين ۾ دفن ڪيو وڃي ٿو، ٻنين ۽ پاڻيءَ جي واهن ۾ ڇڏي ڏنو وڃي ٿو يا ساڙيو وڃي ٿو. پلاسٽڪ کي ضايع ڪرڻ جا اهي طريقا مٽيءَ جي بگاڙ جو سبب بڻجن ٿا ۽ مينهن جي پاڻيءَ جي وهڪري يا سامونڊي لهرن جي اچ وڃ وسيلي مٽيءَ جي آلودگي ۽ مائيڪروپلاسٽڪ جي سامونڊي ماحول ۾ پهچڻ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. ان کان سواءِ، پلاسٽڪ فلم جي باقيات ۾ موجود اضافي مادا (جهڙوڪ الٽراوائليٽ ۽ گرميءَ کان بچائيندڙ مادا) فصلن جي واڌ، مٽيءَ جي بناوت، غذائي جزن جي منتقلي ۽ لوڻ جي مقدار تي نقصانڪار اثر وجهي سگهن ٿا. اهو خطرو به آهي ته پلاسٽڪ ملچ مٽيءَ جي معيار کي خراب ڪري، مٽيءَ ۾ نامياتي مادو گهٽائي، مٽيءَ ۾ پاڻي جذب ٿيڻ جي صلاحيت گهٽائي ۽ گرين هائوس گئسون خارج ڪري. زرعي پلاسٽڪ جي ڀُرڻ سان نڪرندڙ مائيڪروپلاسٽڪ آلودگي پيدا ڪندڙ مادن کي جذب ڪري گڏ ڪري سگهن ٿا، جيڪي خوراڪي زنجير ۾ مٿي ويندڙ جاندارن تائين پهچي سگهن ٿا.[237]

علمي شعبا

[سنواريو]

زرعي معاشيات

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زرعي معاشيات
اڻويهين صديءَ جي برطانيا ۾، اناج بابت تحفظ پسند قانونن سبب قيمتون وڌيون ۽ انهن خلاف وڏي پيماني تي احتجاج ٿيا؛ انهن مان هڪ 1846ع ۾ اناج جي قانونن خلاف اتحاد جو هيءُ اجلاس هو.[238]

زرعي معاشيات، معاشيات جو اهو شعبو آهي، جيڪو «[زرعي] شين ۽ خدمتن جي پيداوار، ورڇ ۽ واپرائڻ» سان لاڳاپيل آهي.[239] زرعي پيداوار کي مارڪيٽنگ ۽ واپار جي عام نظرين سان گڏ مطالعي جي هڪ شعبي طور ملائڻ جي شروعات 1800ع جي آخري سالن ۾ ٿي، ۽ ويهين صديءَ ۾ ان ۾ وڏي واڌ آئي.[240] زرعي معاشيات جو مطالعو نسبتاً نئون آهي، پر زراعت جي وڏن رجحانن تاريخ ڀر قومي ۽ عالمي معيشتن تي اهم اثر وڌا آهن. انهن ۾ آمريڪي گهرو ويڙهه کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا ۾ ڪرائي جا هاري ۽ فصل جي حصيداريءَ وارو نظام،[241] ۽ يورپ جو جاگيرداري جاگيرداري سرشتو شامل آهن.[242] آمريڪا ۽ ٻين هنڌن تي، خوراڪ جي تياري، ورڇ ۽ زرعي وڪري سان لاڳاپيل خرچ—جن کي ڪڏهن ڪڏهن قدر جي زنجير جا خرچ چيو ويندو آهي—وڌيا آهن، جڏهن ته پوک سان لاڳاپيل خرچ گهٽيا آهن. ان جو تعلق زراعت جي وڌندڙ ڪارڪردگيءَ ۽ رسدي زنجير پاران پيداوار ۾ وڌايل قدر (مثال طور، وڌيڪ تيار ڪيل شيون) سان آهي. هن شعبي ۾ منڊيءَ جو ڳانڍاپو پڻ وڌيو آهي. جيتوڻيڪ منڊيءَ جي وڌندڙ ڳانڍاپي جو مجموعي اثر غالباً وڌيڪ ڪارڪردگي آهي، پر انهن تبديلين سان معاشي بچت پيدا ڪندڙن (هارين) ۽ صارفن کان منتقل ٿئي ٿي، ۽ ڳوٺاڻن برادرين تي منفي اثر پئجي سگهن ٿا.[243]

قومي حڪومتن جون پاليسيون، جهڙوڪ محصول، امدادون، محصولي رڪاوٽون ۽ ٻيا قدم، زرعي شين جي معاشي منڊيءَ کي وڏي حد تائين بدلائي سگهن ٿا.[244] گهٽ ۾ گهٽ 1960ع واري ڏهاڪي کان وٺي، واپار تي پابندين، زرِمبادلي جي شرح بابت پاليسين ۽ امدادن جي ميلاپ، ترقي پذير ۽ ترقي يافته ٻنهي ملڪن جي هارين تي اثر وڌو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ بنا امداد وارن هارين کي اهڙين قومي پاليسين جا ناڪاري اثر ڀوڳڻا پيا، جن زرعي شين جون عالمي قيمتون مصنوعي طور گهٽ رکيون. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ کان 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن زرعي محصولي رڪاوٽن، امدادن ۽ واپار تي ٻين پابندين کي محدود ڪيو.[245]

تنهن هوندي به، 2009ع تائين عالمي زرعي شين جي قيمتن ۾ پاليسيءَ سبب پيدا ٿيل بگاڙ اڃا به وڏي مقدار ۾ موجود هو. واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ بگاڙ رکندڙ ٽي زرعي شيون کنڊ، کير ۽ چانور هيون، جنهن جو وڏو سبب انهن تي محصول هو. تيلدار ٻجن مان تل تي سڀ کان وڌيڪ محصول هو، پر مجموعي طور چوپائي مال جي شين جي ڀيٽ ۾ اناج ۽ تيلدار ٻجن تي محصول تمام گهٽ هو. 1980ع واري ڏهاڪي کان وٺي، زرعي پاليسين ۾ ٿيندڙ عالمي سڌارن دوران چوپائي مال جي شين ۾ پاليسيءَ سبب پيدا ٿيل بگاڙ، فصلن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گهٽيو آهي.[244] هن اڳڀرائيءَ باوجود، ڪپهه جهڙن ڪجهه فصلن کي ترقي يافته ملڪن ۾ اڃا به امداد ملي ٿي، جيڪا عالمي قيمتن کي مصنوعي طور گهٽائي ٿي ۽ ترقي پذير ملڪن جي بنا امداد وارن هارين لاءِ ڏکيائيون پيدا ڪري ٿي.[246] مڪئي، سويابين ۽ ڍڳن جهڙين اڻ تيار ٿيل شين کي عام طور معيار ظاهر ڪرڻ لاءِ درجا ڏنا ويندا آهن، جنهن سان پيدا ڪندڙ کي ملندڙ قيمت تي اثر پوي ٿو. شين جي پيداوار عام طور مقدار، تعداد يا وزن جي صورت ۾ ڄاڻائي ويندي آهي.[247]

زرعي سائنس

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زرعي سائنس
هڪ زرعي ماهر ٻوٽي جي جينوم جو نقشو تيار ڪندي

زرعي سائنس حياتيات جو هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي شعبو آهي، جنهن ۾ زراعت جي عمل ۽ سمجهه لاءِ استعمال ٿيندڙ صحيح، فطري، معاشي ۽ سماجي علمن جا حصا شامل آهن. ان ۾ زرعي علم، ٻوٽن جي افزائش ۽ جينيات، ٻوٽن جي بيمارين جو علم، فصلن جا نمونا، مٽيءَ جي سائنس، حشرات جو علم، پيداوار جا طريقا ۽ انهن ۾ سڌارو، جيتن ۽ انهن جي ضابطي جو مطالعو، ۽ مٽيءَ جي بگاڙ، ڪچري جو انتظام ۽ حياتياتي صفائي جهڙن نقصانڪار ماحولياتي اثرن جو مطالعو شامل آهي.[248][249]

زراعت جو سائنسي مطالعو ارڙهين صديءَ ۾ شروع ٿيو، جڏهن يوهان فريڊرڪ مائر ڀاڻ طور جپسم (پاڻيءَ وارو ڪيلشيم سلفيٽ) جي استعمال بابت تجربا ڪيا.[250] 1843ع ۾، جڏهن جان لوز ۽ هينري گلبرٽ انگلينڊ جي روٿمسٽيڊ تحقيقي مرڪز ۾ زرعي علم بابت ڊگهي مدي وارا ميداني تجربا شروع ڪيا، تڏهن تحقيق وڌيڪ منظم ٿي. انهن مان ڪجهه تجربا، جهڙوڪ پارڪ گراس تجربو، اڃا تائين جاري آهن.[251][252] آمريڪا ۾، 1887ع جي هيچ قانون اهڙي ڪم لاءِ مالي مدد مهيا ڪئي، جنهن کي پهريون ڀيرو «زرعي سائنس» سڏيو ويو؛ ان ڪم کي هارين جي ڀاڻن بابت دلچسپيءَ هٿي ڏني.[253] زرعي حشرات جي علم ۾، آمريڪي زرعي کاتي 1881ع ۾ حياتياتي ضابطي بابت تحقيق شروع ڪئي. 1905ع ۾ هن پنهنجو پهريون وڏو پروگرام شروع ڪيو، جنهن ۾ يورپ ۽ جاپان مان اسپونجي پتنگو ۽ ڀوري پڇ وارو پتنگو جا قدرتي دشمن ڳوليا ويا. آمريڪا ۾ انهن ٻنهي جيتن کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ پيراسائيٽائيڊ (مثال طور، اڪيلا تڏا) ۽ شڪاري جيت متعارف ڪرايا ويا.[254][255][256]

پاليسي

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زرعي پاليسي
2012ع ۾ او اي سي ڊي ملڪن پاران جانورن جي شين ۽ چاري لاءِ سڌيون امدادون، ارب آمريڪي ڊالرن ۾[257]
پيداوارامداد
ڳئون جو گوشت ۽ وِيل جو گوشت18.0
کير15.3
سوئر7.3
ڪڪڙ جو گوشت6.5
سويابين2.3
آنا1.5
رڍون1.1

زرعي پاليسي حڪومت جي انهن فيصلن ۽ قدمن جو مجموعو آهي، جيڪي ملڪ اندر زراعت ۽ ٻاهرين ملڪن مان زرعي شين جي درآمد سان لاڳاپيل هجن. حڪومتون عام طور زرعي پاليسيون ان مقصد سان لاڳو ڪنديون آهن ته ملڪ جي زرعي شين جي منڊيءَ ۾ ڪو خاص نتيجو حاصل ٿئي. انهن پاليسين جا ڪجهه وسيع موضوع هي آهن: خطري جو انتظام ۽ ان سان مطابقت (جنهن ۾ آبهوا جي تبديلي، خوراڪ جي حفاظت ۽ قدرتي آفتن بابت پاليسيون شامل آهن)، معاشي استحڪام (جنهن ۾ محصولن بابت پاليسيون اچن ٿيون)، قدرتي وسيلا ۽ ماحولياتي پائيداري (خاص ڪري پاڻيءَ بابت پاليسي), تحقيق ۽ ترقي، ۽ ملڪي زرعي شين جي منڊيءَ تائين پهچ (جنهن ۾ عالمي تنظيمن سان لاڳاپا ۽ ٻين ملڪن سان معاهدا شامل آهن).[258] زرعي پاليسي خوراڪ جي معيار بابت به ٿي سگهي ٿي، ته جيئن خوراڪ جي فراهميءَ جو معيار هڪجهڙو ۽ ڄاتل هجي؛ خوراڪ جي سلامتيءَ بابت، ته جيئن خوراڪ جي فراهمي آباديءَ جون ضرورتون پوريون ڪري؛ ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت. پاليسيءَ جا پروگرام مالي قدمن، جهڙوڪ امدادن، کان وٺي پيدا ڪندڙن کي رضاڪارانه معيار جي ضمانت وارن پروگرامن ۾ شامل ٿيڻ جي ترغيب ڏيڻ تائين ٿي سگهن ٿا.[259]

2021ع جي هڪ رپورٽ موجب، سڄي دنيا ۾ زرعي پيدا ڪندڙن کي هر سال لڳ ڀڳ 540 ارب آمريڪي ڊالرن جي امداد ملي ٿي.[260] اها رقم زرعي پيداوار جي ڪُل قدر جو 15 سيڪڙو آهي. امداد جو وڏو حصو اهڙن قدمن ڏانهن لاڙو رکي ٿو، جيڪي ناڪارا آهن، اڻبرابريءَ سان ورهايل آهن ۽ ماحول توڙي انساني صحت لاءِ نقصانڪار آهن.[260] جانورن جي پالنا ۾ فصلن جو استعمال ناڪاراين جو هڪ مثال آهي. هڪ ڪلوڪيلوري يا هڪ گرام پروٽين پيدا ڪرڻ لاءِ جانورن جي زراعت ۾ زمين جو اندازي مطابق استعمال، ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ متبادل شين جي ڀيٽ ۾ 50 کان 100 ڀيرا وڌيڪ آهي. ان کان سواءِ، جانور جي جسامت جيتري وڏي هوندي، اوتري ئي توانائيءَ جي ڪارڪردگي گهٽ هوندي آهي (يعني جانور کي کارايل ڪلوڪيلورين جي ڀيٽ ۾ حاصل ڪيل ڪلوڪيلوريون). مثال طور، ڳئون جي گوشت مان توانائي حاصل ڪرڻ جي ڪارڪردگي لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو اندازي ڪئي وئي آهي.[261]

لابنگ

[سنواريو]

زرعي ڪاروبار، ماحولياتي گروهه، زرعي مزدورن جون تنظيمون ۽ انفرادي زرعي شين جي نمائندگي ڪندڙ ادارا عام طور زرعي معاملن ۾ لابنگ ڪندا آهن.[262] زرعي لابنگ سبب مهاجرن جي آمد، وچين ووٽر جي ترجيح کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.[263] گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (ايف اي او) جي اڳواڻيءَ ۾ بک ختم ڪرڻ لاءِ عالمي ڪوششون ڪيون وڃن ٿيون، ۽ اها عالمي زرعي ضابطن ۽ معاهدن بابت ڳالهين لاءِ فورم پڻ فراهم ڪري ٿي. ايف اي او جي جانورن جي پيداوار ۽ صحت واري شعبي جي ڊائريڪٽر ساموئل جٽزي جو چوڻ آهي ته وڏين ڪمپنين جي لابنگ اهڙين سڌارن کي روڪيو آهي، جيڪي انساني صحت ۽ ماحول کي بهتر بڻائي سگهن ٿيون. مثال طور، 2010ع ۾ چوپائي مال جي صنعت لاءِ رضاڪارانه ضابطه اخلاق جون تجويزون پيش ڪيون ويون هيون. انهن ۾ صحت جا معيار ۽ ماحولياتي ضابطا بهتر ڪرڻ لاءِ ترغيبون شامل هيون، جهڙوڪ زمين جي اهڙي ايراضيءَ تي جانورن جو تعداد مقرر ڪرڻ، جنهن کان وڌيڪ جانورن جي موجودگي ڊگهي مدي وارو نقصان پهچائي سگهي. خوراڪ ٺاهيندڙ وڏين ڪمپنين جي دٻاءَ سبب اهي تجويزون رد ڪيون ويون.[264]

پڻ ڏسو

[سنواريو]
اصل مضمون جي لاءِ ڏسو زراعت جو خاڪو

حوالا

[سنواريو]
  1. 1 2 3 4 Lowder, Sarah K.; Sánchez, Marco V.; Bertini, Raffaele (1 June 2021). "Which farms feed the world and has farmland become more concentrated?" (en ۾). World Development 142. doi:10.1016/j.worlddev.2021.105455. ISSN 0305-750X. Bibcode: 2021WoDev.14205455L.
  2. ↑ "FAOSTAT. New Food Balance Sheets". Food and Agriculture Organization. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  3. ↑ "Discover Natural Fibres Initiative – DNFI.org". dnfi.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  4. ↑ "FAOSTAT. Forestry Production and Trade". Food and Agriculture Organization. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 12 July 2021 تي حاصل ڪيل.
  5. ↑ In Brief: The State of Food and Agriculture 2019. Moving forward on food loss and waste reduction. Rome: Food and Agriculture Organization. 2023. doi:10.4060/cc4140en. ISBN 978-92-5-137588-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 September 2023 تي محفوظ ڪيل. 4 January 2024 تي حاصل ڪيل.
  6. ↑ Chantrell, Glynnis, مرتب (2002). The Oxford Dictionary of Word Histories. Oxford University Press. ص. 14. ISBN 978-0-19-863121-7.
  7. 1 2 "Definition of Agriculture". State of Maine. اصل نسخو مان 23 March 2012 تي محفوظ ڪيل. 6 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  8. ↑ Stevenson, G. C. (1971). "Plant Agriculture Selected and introduced by Janick Jules and Others San Francisco: Freeman (1970), pp. 246, £2.10". Experimental Agriculture (Cambridge University Press (CUP)) 7 (4): 363. doi:10.1017/s0014479700023371. ISSN 0014-4797.
  9. ↑ Herren, R.V. (2012). Science of Animal Agriculture. Cengage Learning. ISBN 978-1-133-41722-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2022 تي حاصل ڪيل.
  10. ↑ St. Fleur, Nicholas (6 October 2018). "An Ancient Ant-Bacteria Partnership to Protect Fungus". The New York Times. اصل نسخو مان 1 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2020 تي حاصل ڪيل.
  11. ↑ Li, Hongjie; Sosa Calvo, Jeffrey; Horn, Heidi A.; Pupo, Mônica T.; Clardy, Jon; Rabeling, Cristian; Schultz, Ted R.; Currie, Cameron R. (2018). "Convergent evolution of complex structures for ant–bacterial defensive symbiosis in fungus-farming ants". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 115 (42): 10725. doi:10.1073/pnas.1809332115. ISSN 0027-8424. PMID 30282739. Bibcode: 2018PNAS..11510720L.
  12. ↑ Mueller, Ulrich G.; Gerardo, Nicole M.; Aanen, Duur K.; Six, Diana L.; Schultz, Ted R. (December 2005). "The Evolution of Agriculture in Insects". Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 36: 563–595. doi:10.1146/annurev.ecolsys.36.102003.152626.
  13. 1 2 Larson, G.; Piperno, D. R.; Allaby, R. G.; Purugganan, M. D.; Andersson, L.; Arroyo-Kalin, M.; Barton, L.; Climer Vigueira, C. et al. (2014). "Current perspectives and the future of domestication studies". PNAS 111 (17): 6139–6146. doi:10.1073/pnas.1323964111. PMID 24757054. Bibcode: 2014PNAS..111.6139L.
  14. ↑ Denham, T. P. (2003). "Origins of Agriculture at Kuk Swamp in the Highlands of New Guinea". Science 301 (5630): 189–193. doi:10.1126/science.1085255. PMID 12817084.
  15. ↑ Bocquet-Appel, Jean-Pierre (29 July 2011). "When the World's Population Took Off: The Springboard of the Neolithic Demographic Transition". Science 333 (6042): 560–561. doi:10.1126/science.1208880. PMID 21798934. Bibcode: 2011Sci...333..560B.
  16. ↑ Stephens, Lucas; Fuller, Dorian; Boivin, Nicole; Rick, Torben; Gauthier, Nicolas; Kay, Andrea; Marwick, Ben; Armstrong, Chelsey Geralda et al. (30 August 2019). "Archaeological assessment reveals Earth's early transformation through land use". Science 365 (6456): 897–902. doi:10.1126/science.aax1192. ISSN 0036-8075. PMID 31467217. Bibcode: 2019Sci...365..897S.
  17. ↑ Harmon, Katherine (17 December 2009). "Humans feasting on grains for at least 100,000 years". Scientific American. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  18. ↑ Snir, Ainit; Nadel, Dani; Groman-Yaroslavski, Iris; Melamed, Yoel; Sternberg, Marcelo; Bar-Yosef, Ofer; Weiss, Ehud (22 July 2015). "The Origin of Cultivation and Proto-Weeds, Long Before Neolithic Farming" (en ۾). PLOS One 10 (7). doi:10.1371/journal.pone.0131422. ISSN 1932-6203. PMID 26200895. Bibcode: 2015PLoSO..1031422S.
  19. ↑ "First evidence of farming in Mideast 23,000 years ago: Evidence of earliest small-scale agricultural cultivation". ScienceDaily (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 April 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2022 تي حاصل ڪيل.
  20. ↑ Zong, Y.; When, Z.; Innes, J. B.; Chen, C.; Wang, Z.; Wang, H. (2007). "Fire and flood management of coastal swamp enabled first rice paddy cultivation in east China". Nature 449 (7161): 459–462. doi:10.1038/nature06135. PMID 17898767. Bibcode: 2007Natur.449..459Z. https://durham-repository.worktribe.com/output/1557880.
  21. ↑ Ensminger, M. E.; Parker, R. O. (1986). Sheep and Goat Science (Fifth ڇاپو). Interstate Printers and Publishers. ISBN 978-0-8134-2464-4.
  22. ↑ McTavish, E. J.; Decker, J. E.; Schnabel, R. D.; Taylor, J. F.; Hillis, D. M. (2013). "New World cattle show ancestry from multiple independent domestication events". PNAS 110 (15): E1398–1406. doi:10.1073/pnas.1303367110. PMID 23530234. Bibcode: 2013PNAS..110E1398M.
  23. ↑ Larson, Greger; Dobney, Keith; Albarella, Umberto; Fang, Meiying; Matisoo-Smith, Elizabeth; Robins, Judith; Lowden, Stewart; Finlayson, Heather et al. (11 March 2005). "Worldwide Phylogeography of Wild Boar Reveals Multiple Centers of Pig Domestication". Science 307 (5715): 1618–1621. doi:10.1126/science.1106927. PMID 15761152. Bibcode: 2005Sci...307.1618L. https://durham-repository.worktribe.com/output/1572125.
  24. ↑ Larson, Greger; Albarella, Umberto; Dobney, Keith; Rowley-Conwy, Peter; Schibler, Jörg; Tresset, Anne; Vigne, Jean-Denis; Edwards, Ceiridwen J. et al. (25 September 2007). "Ancient DNA, pig domestication, and the spread of the Neolithic into Europe". PNAS 104 (39): 15276–15281. doi:10.1073/pnas.0703411104. PMID 17855556. Bibcode: 2007PNAS..10415276L.
  25. ↑ Broudy, Eric (1979). The Book of Looms: A History of the Handloom from Ancient Times to the Present. UPNE. ص. 81. ISBN 978-0-87451-649-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 February 2018 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  26. ↑ "The Evolution of Corn". University of Utah HEALTH SCIENCES. اصل نسخو مان 13 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2016 تي حاصل ڪيل.
  27. ↑ Benz, B. F. (2001). "Archaeological evidence of teosinte domestication from Guilá Naquitz, Oaxaca". Proceedings of the National Academy of Sciences 98 (4): 2104–2106. doi:10.1073/pnas.98.4.2104. PMID 11172083. Bibcode: 2001PNAS...98.2104B.
  28. ↑ Johannessen, S.; Hastorf, C. A. (eds.) Corn and Culture in the Prehistoric New World, Westview Press, Boulder, Colorado.
  29. ↑ Dance, Amber (4 May 2022). "The tale of the domesticated horse". Knowable Magazine. doi:10.1146/knowable-050422-1. https://knowablemagazine.org/article/living-world/2022/tale-domesticated-horse. Retrieved 28 October 2022.
  30. ↑ Hillman, G. C. (1996) "Late Pleistocene changes in wild plant-foods available to hunter-gatherers of the northern Fertile Crescent: Possible preludes to cereal cultivation". In D. R. Harris (ed.) The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia, UCL Books, London, pp. 159–203. ISBN 9781857285383
  31. ↑ Sato, Y. (2003) "Origin of rice cultivation in the Yangtze River basin". In Y. Yasuda (ed.) The Origins of Pottery and Agriculture, Roli Books, New Delhi, p. 196
  32. 1 2 Gerritsen, R. (2008). "Australia and the Origins of Agriculture". Encyclopedia of Global Archaeology. Archaeopress. ص. 29–30. doi:10.1007/978-1-4419-0465-2_1896. ISBN 978-1-4073-0354-3. S2CID 129339276.
  33. ↑ Diamond, J.; Bellwood, P. (2003). "Farmers and Their Languages: The First Expansions". Science 300 (5619): 597–603. doi:10.1126/science.1078208. PMID 12714734. Bibcode: 2003Sci...300..597D.
  34. ↑ "When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved". Scientific American. 1 July 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 28 October 2022 تي حاصل ڪيل.
  35. ↑ "Farming". British Museum. اصل نسخو مان 16 June 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 June 2016 تي حاصل ڪيل.
  36. ↑ Janick, Jules. "Ancient Egyptian Agriculture and the Origins of Horticulture". Acta Hort. 583: 23–39. https://www.hort.purdue.edu/newcrop/Hort_306/text/lec06.pdf. Retrieved 1 April 2018.
  37. ↑ Kees, Herman (1961). Ancient Egypt: A Cultural Topography. University of Chicago Press. Reprint: ISBN 978-0-226-42914-4.
  38. ↑ Gupta, Anil K. (2004). "Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration". Current Science 87 (1): 59. http://repository.ias.ac.in/21961/1/333.pdf. Retrieved 23 April 2019. آرڪائيو ڪيا ويا 20 January 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  39. ↑ Baber, Zaheer (1996). The Science of Empire: Scientific Knowledge, Civilization, and Colonial Rule in India. State University of New York Press. 19. ISBN 0-7914-2919-9.
  40. ↑ Harris, David R. and Gosden, C. (1996). The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia: Crops, Fields, Flocks And Herds. Routledge. p. 385. ISBN 1-85728-538-7.
  41. ↑ Possehl, Gregory L. (1996). Mehrgarh in Oxford Companion to Archaeology, Ed. Brian Fagan. Oxford University Press.
  42. ↑ Stein, Burton (1998). A History of India. Blackwell Publishing. p. 47. ISBN 0-631-20546-2.
  43. ↑ Lal, R. (2001). "Thematic evolution of ISTRO: transition in scientific issues and research focus from 1955 to 2000". Soil and Tillage Research 61 (1–2): 3–12. doi:10.1016/S0167-1987(01)00184-2. Bibcode: 2001STilR..61....3L.
  44. ↑ نيڊهيم, جلد 6، حصو 2، صفحا 55–57.
  45. ↑ نيڊهيم, جلد 4، حصو 2، صفحا 89، 110، 184.
  46. ↑ نيڊهيم, جلد 4، حصو 2، صفحو 110.
  47. ↑ Greenberger, Robert (2006) The Technology of Ancient China, Rosen Publishing Group. pp. 11–12. ISBN 1404205586
  48. ↑ Wang Zhongshu, trans. by K. C. Chang and Collaborators, Han Civilization (New Haven and London: Yale University Press, 1982).
  49. ↑ Glick, Thomas F. (2005). Medieval Science, Technology And Medicine: An Encyclopedia. Volume 11 of The Routledge Encyclopedias of the Middle Ages Series. Psychology Press. ص. 270. ISBN 978-0-415-96930-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  50. ↑ Molina, J.; Sikora, M.; Garud, N.; Flowers, J. M.; Rubinstein, S.; Reynolds, A.; Huang, P.; Jackson, S. et al. (2011). "Molecular evidence for a single evolutionary origin of domesticated rice". Proceedings of the National Academy of Sciences 108 (20): 8351–8356. doi:10.1073/pnas.1104686108. PMID 21536870. Bibcode: 2011PNAS..108.8351M.
  51. ↑ Huang, Xuehui; Kurata, Nori; Wei, Xinghua; Wang, Zi-Xuan; Wang, Ahong; Zhao, Qiang; Zhao, Yan; Liu, Kunyan et al. (2012). "A map of rice genome variation reveals the origin of cultivated rice". Nature 490 (7421): 497–501. doi:10.1038/nature11532. PMID 23034647. Bibcode: 2012Natur.490..497H.
  52. ↑ Koester, Helmut (1995), History, Culture, and Religion of the Hellenistic Age, 2nd edition, Walter de Gruyter, pp. 76–77. ISBN 3-11-014693-2
  53. ↑ White, K. D. (1970), Roman Farming. Cornell University Press.
  54. 1 2 Murphy, Denis (2011). Plants, Biotechnology and Agriculture. CABI. ص. 153. ISBN 978-1-84593-913-7. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  55. ↑ Davis, Nicola (29 October 2018). "Origin of chocolate shifts 1,400 miles and 1,500 years". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 October 2018 تي محفوظ ڪيل. 31 October 2018 تي حاصل ڪيل.
  56. ↑ Speller, Camilla F. (2010). "Ancient mitochondrial DNA analysis reveals complexity of indigenous North American turkey domestication". PNAS 107 (7): 2807–2812. doi:10.1073/pnas.0909724107. PMID 20133614. Bibcode: 2010PNAS..107.2807S.
  57. ↑ Mascarelli, Amanda (5 November 2010). "Mayans converted wetlands to farmland". Nature. doi:10.1038/news.2010.587. http://www.nature.com/news/2010/101105/full/news.2010.587.html. Retrieved 17 May 2013.
  58. ↑ Morgan, John (6 November 2013). "Invisible Artifacts: Uncovering Secrets of Ancient Maya Agriculture with Modern Soil Science". Soil Horizons 53 (6): 3. doi:10.2136/sh2012-53-6-lf.
  59. ↑ Spooner, David M.; McLean, Karen; Ramsay, Gavin; Waugh, Robbie; Bryan, Glenn J. (2005). "A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping". PNAS 102 (41): 14694–14699. doi:10.1073/pnas.0507400102. PMID 16203994. Bibcode: 2005PNAS..10214694S.
  60. ↑ Office of International Affairs (1989). Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation. ص. 92. doi:10.17226/1398. ISBN 978-0-309-04264-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2018 تي حاصل ڪيل – National Academies.org وسيلي.
  61. ↑ Francis, John Michael (2005). Iberia and the Americas. ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-426-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  62. ↑ Piperno, Dolores R. (2011). "The Origin of Plant Cultivation and Domestication in the New World Tropics: Pattern, Process, and New Developments". Current Anthropology 52 (S-4): S453–S470. doi:10.1086/659998. http://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/659998. Retrieved 16 November 2023.
  63. ↑ Broudy, Eric (1979). The Book of Looms: A History of the Handloom from Ancient Times to the Present. UPNE. ص. 81. ISBN 978-0-87451-649-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  64. ↑ Rischkowsky, Barbara; Pilling, Dafydd (2007). The State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture. Food & Agriculture Organization. ص. 10. ISBN 978-92-5-105762-9.
  65. ↑ Heiser, Carl B. Jr. (1992). "On possible sources of the tobacco of prehistoric Eastern North America". Current Anthropology 33: 54–56. doi:10.1086/204032.
  66. ↑ Ford, Richard I. (1985). Prehistoric Food Production in North América. University of Michigan, Museum of Anthropology, Publications Department. ص. 75. ISBN 978-0-915703-01-2.
  67. ↑ Adair, Mary J. (1988) Prehistoric Agriculture in the Central Plains. Publications in Anthropology 16. University of Kansas, Lawrence.
  68. ↑ Smith, Andrew (2013). The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America. Oxford University Press. ص. 1. ISBN 978-0-19-973496-2. 10 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  69. ↑ Hardigan, Michael A.. "P0653: Domestication History of Strawberry: Population Bottlenecks and Restructuring of Genetic Diversity through Time". PAG - Plant and Animal Genome XXVI Conference (January 13–17, 2018) (Plant & Animal Genome Conference XXVI 13–17 January 2018 San Diego, California). https://pag.confex.com/pag/xxvi/meetingapp.cgi/Paper/28409. Retrieved 28 February 2018.
  70. ↑ Sugihara, Neil G.; Van Wagtendonk, Jan W.; Shaffer, Kevin E.; Fites-Kaufman, Joann; Thode, Andrea E., مرتب (2006). "17". Fire in California's Ecosystems. University of California Press. ص. 417. ISBN 978-0-520-24605-8.
  71. ↑ Blackburn, Thomas C.; Anderson, Kat, مرتب (1993). Before the Wilderness: Environmental Management by Native Californians. Ballena Press. ISBN 978-0-87919-126-9.
  72. ↑ Cunningham, Laura (2010). State of Change: Forgotten Landscapes of California. Heyday. ص. 135, 173–202. ISBN 978-1-59714-136-9.
  73. ↑ Anderson, M. Kat (2006). Tending the Wild: Native American Knowledge And the Management of California's Natural Resources. University of California Press. ISBN 978-0-520-24851-9.
  74. ↑ Wilson, Gilbert (1917). Agriculture of the Hidatsa Indians: An Indian Interpretation. Dodo Press. ص. 25 and passim. اصل نسخو مان 14 March 2016 تي محفوظ ڪيل. Reprint: ISBN 978-1-4099-4233-7.
  75. ↑ Landon, Amanda J. (2008). "The "How" of the Three Sisters: The Origins of Agriculture in Mesoamerica and the Human Niche". Nebraska Anthropologist: 110–124. http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1039&context=nebanthro. Retrieved 1 April 2018.
  76. ↑ Jones, R. (2012). "Fire-stick Farming". Fire Ecology 8 (3): 3–8. doi:10.1007/BF03400623. Bibcode: 2012FiEco...8c...3J.
  77. ↑ Rowley-Conwy, Peter; Layton, Robert (27 March 2011). "Foraging and farming as niche construction: stable and unstable adaptations". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 366 (1566): 849–862. doi:10.1098/rstb.2010.0307. ISSN 0962-8436. PMID 21320899.
  78. ↑ Williams, Elizabeth (1988). "Complex Hunter-Gatherers: A Late Holocene Example from Temperate Australia". Archaeopress Archaeology 423.
  79. ↑ Lourandos, Harry (1997). Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory. Cambridge University Press.
  80. ↑ Gammage, Bill (October 2011). The Biggest Estate on Earth: How Aborigines made Australia. Allen & Unwin. ص. 281–304. ISBN 978-1-74237-748-3. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  81. ↑ National Geographic (2015). Food Journeys of a Lifetime. National Geographic Society. ص. 126. ISBN 978-1-4262-1609-1. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  82. ↑ Watson, Andrew M. (1974). "The Arab Agricultural Revolution and Its Diffusion, 700–1100". The Journal of Economic History 34 (1): 8–35. doi:10.1017/s0022050700079602.
  83. ↑ Crosby, Alfred (December 2011). "The Columbian Exchange". The Gilder Lehrman Institute of American History. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  84. ↑ Janick, Jules. "Agricultural Scientific Revolution: Mechanical" (PDF). Purdue University. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 25 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  85. ↑ Reid, John F. (2011). "The Impact of Mechanization on Agriculture". The Bridge on Agriculture and Information Technology 41 (3). http://www.nae.edu/Publications/Bridge/52548/52645.aspx.
  86. ↑ Blench, Roger (2001). Pastoralists in the new millennium (PDF). FAO. ص. 11–12. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 1 February 2012 تي محفوظ ڪيل.
  87. ↑ "Shifting cultivation". Survival International. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 28 August 2016 تي حاصل ڪيل.
  88. ↑ Waters, Tony (2007). The Persistence of Subsistence Agriculture: life beneath the level of the marketplace. Lexington Books.
  89. ↑ "Chinese project offers a brighter farming future". Nature 555 (7695): 141. 7 March 2018. doi:10.1038/d41586-018-02742-3. PMID 29517037. Bibcode: 2018Natur.555R.141..
  90. ↑ "Encyclopædia Britannica's definition of Intensive Agriculture". اصل نسخو مان 5 July 2006 تي محفوظ ڪيل.
  91. ↑ "BBC School fact sheet on intensive farming". اصل نسخو مان 3 May 2007 تي محفوظ ڪيل.
  92. 1 2 3 4 FAO (2025). World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2025 (English ۾). FAO. doi:10.4060/cd4313en. ISBN 978-92-5-140174-3.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  93. ↑ "Wheat Stem Rust – UG99 (Race TTKSK)". FAO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  94. ↑ Sample, Ian (31 August 2007). "Global food crisis looms as climate change and population growth strip fertile land" آرڪائيو ڪيا ويا 29 April 2016 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., The Guardian (London).
  95. ↑ "Africa may be able to feed only 25% of its population by 2025". Mongabay. 14 December 2006. اصل نسخو مان 27 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  96. 1 2 Philpott, Tom (19 April 2013). "A Brief History of Our Deadly Addiction to Nitrogen Fertilizer". Mother Jones. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  97. ↑ "Ten worst famines of the 20th century". The Sydney Morning Herald. 15 August 2011. http://www.smh.com.au/world/ten-worst-famines-of-the-20th-century-20110815-1iu2w.html.
  98. ↑ Hobbs, Peter R; Sayre, Ken; Gupta, Raj (12 February 2008). "The role of conservation agriculture in sustainable agriculture". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 363 (1491): 543–555. doi:10.1098/rstb.2007.2169. PMID 17720669.
  99. ↑ Scheierling, Susanne M. (1995). "Overcoming agricultural pollution of water: the challenge of integrating agricultural and environmental policies in the European Union, Volume 1". The World Bank. اصل نسخو مان 5 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  100. ↑ "CAP Reform". European Commission. 2003. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  101. ↑ Poincelot, Raymond P. (1986). "Organic Farming". Toward a More Sustainable Agriculture. ص. 14–32. doi:10.1007/978-1-4684-1506-3_2. ISBN 978-1-4684-1508-7.
  102. ↑ "The cutting-edge technology that will change farming". Agweek. 9 November 2018. اصل نسخو مان 17 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 23 November 2018 تي حاصل ڪيل.
  103. ↑ Charles, Dan (3 November 2017). "Hydroponic Veggies Are Taking Over Organic, And A Move To Ban Them Fails". NPR. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 November 2018 تي محفوظ ڪيل. 24 November 2018 تي حاصل ڪيل.
  104. ↑ Knapp, Samuel; van der Heijden, Marcel G. A. (7 September 2018). "A global meta-analysis of yield stability in organic and conservation agriculture". Nature Communications 9 (1): 3632. doi:10.1038/s41467-018-05956-1. ISSN 2041-1723. PMID 30194344. Bibcode: 2018NatCo...9.3632K.
  105. ↑ GM Science Review First Report آرڪائيو ڪيا ويا 16 October 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين., Prepared by the UK GM Science Review panel (July 2003). Chairman David King, p. 9
  106. 1 2 3 The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture 2025 (English ۾). FAO. 2025. doi:10.4060/cd7488en. ISBN 978-92-5-140285-6.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  107. ↑ FAO (2025). The State of Food and Agriculture 2025 (English ۾). FAO. doi:10.4060/cd7067en. ISBN 978-92-5-140142-2.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  108. 1 2 "UNCTADstat – Table view". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 26 November 2017 تي حاصل ڪيل.
  109. ↑ "Agricultural Productivity in the United States". USDA Economic Research Service. 5 July 2012. اصل نسخو مان 1 February 2013 تي محفوظ ڪيل. 22 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  110. ↑ FAO; IFAD; UNICEF; WFP; WHO (2026). The State of Food Security and Nutrition in the World 2026 (English ۾). FAO ; IFAD ; UNICEF ; WFP ; WHO. doi:10.4060/cd8306en. ISBN 978-92-5-140461-4.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (ڳنڍڻو)
  111. 1 2 3 World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023. FAO. 2023. doi:10.4060/cc8166en. ISBN 978-92-5-138262-2. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 13 December 2023 تي حاصل ڪيل – FAODocuments وسيلي.
  112. 1 2 3 The State of Food Security and Nutrition in the World 2022. Repurposing food and agricultural policies to make healthy diets more affordable. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2022. doi:10.4060/cc0639en. hdl:10654/44801. ISBN 978-92-5-136499-4. S2CID 264474106.
  113. ↑ In Brief to The State of Food Security and Nutrition in the World 2022. Repurposing food and agricultural policies to make healthy diets more affordable. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2022. doi:10.4060/cc0640en. ISBN 978-92-5-136502-1.
  114. ↑ "Food prices: smallholder farmers can be part of the solution". International Fund for Agricultural Development. اصل نسخو مان 5 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  115. ↑ FAO (2025). The Impact of Disasters on Agriculture and Food Security 2025. FAO. doi:10.4060/cd7185en. ISBN 978-92-5-140180-4. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 April 2026 تي محفوظ ڪيل. 20 April 2026 تي حاصل ڪيل.
  116. ↑ "World Bank. 2021. Employment in agriculture (% of total employment) (modeled ILO estimate)". The World Bank. Washington, D.C. 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 12 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  117. ↑ Michaels, Guy; Rauch, Ferdinand; Redding, Stephen J. (2012). "Urbanization and Structural Transformation". The Quarterly Journal of Economics 127 (2): 535–586. doi:10.1093/qje/qjs003. ISSN 0033-5533.
  118. ↑ Gollin, Douglas; Parente, Stephen; Rogerson, Richard (2002). "The Role of Agriculture in Development". The American Economic Review 92 (2): 160–164. doi:10.1257/000282802320189177. ISSN 0002-8282.
  119. ↑ Lewis, W. Arthur (1954). "Economic Development with Unlimited Supplies of Labour". The Manchester School 22 (2): 139–191. doi:10.1111/j.1467-9957.1954.tb00021.x. ISSN 1463-6786.
  120. ↑ "FAOSTAT: Employment Indicators: Agriculture". FAO. Rome. 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  121. ↑ "Employment in agriculture (% of total employment) (modeled ILO estimate)". data.worldbank.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2023 تي حاصل ڪيل.
  122. ↑ Allen, Robert C.. "Economic structure and agricultural productivity in Europe, 1300–1800". European Review of Economic History 3: 1–25. http://economics.ouls.ox.ac.uk/13621/1/uuid9ef3c3c6-512f-44b6-b74e-53266cc42ae2-ATTACHMENT01.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 27 October 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  123. ↑ "Labor Force – By Occupation". The World Factbook. Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 22 May 2014 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  124. 1 2 3 "Safety and health in agriculture". International Labour Organization. 21 March 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  125. ↑ "Services sector overtakes farming as world's biggest employer: ILO". The Financial Express. Associated Press. 26 January 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  126. ↑ In Brief: The State of Food and Agriculture 2018. Migration, agriculture and rural development. Rome: FAO. 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  127. ↑ Caruso, F.; Corrado, A. (2015). "Migrazioni e lavoro agricolo: un confronto tra Italia e Spagna in tempi di crisi". ۾ M. Colucci & S. Gallo (مرتب). Tempo di cambiare. Rapporto 2015 sulle migrazioni interne in Italia. Rome: Donizelli. ص. 58–77.
  128. ↑ Kasimis, Charalambos (1 October 2005). "Migrants in the Rural Economies of Greece and Southern Europe". migrationpolicy.org. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  129. ↑ Nori, M. (2017). The shades of green: Migrants' contribution to EU agriculture. Context, trends, opportunities, challenges. Florence: Migration Policy Centre. doi:10.2870/785454. hdl:1814/49004. ISBN 978-92-9084-556-0. ISSN 2467-4540.
  130. ↑ Fonseca, Maria Lucinda (November 2008). "New waves of immigration to small towns and rural areas in Portugal: Immigration to Rural Portugal". Population, Space and Place 14 (6): 525–535. doi:10.1002/psp.514.
  131. ↑ Preibisch, Kerry (2010). "Pick-Your-Own Labor: Migrant Workers and Flexibility in Canadian Agriculture". The International Migration Review 44 (2): 404–441. doi:10.1111/j.1747-7379.2010.00811.x. ISSN 0197-9183.
  132. ↑ "Agriculture: How immigration plays a critical role". New American Economy (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 April 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  133. 1 2 3 4 The State of Food and Agriculture 2017. Leveraging food systems for inclusive rural transformation. Rome: FAO. 2017. ISBN 978-92-5-109873-8. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  134. 1 2 3 4 The status of women in agrifood systems - Overview. Rome: FAO. 2023. doi:10.4060/cc5060en. S2CID 258145984.
  135. ↑ "NIOSH Workplace Safety & Health Topic: Agricultural Injuries". Centers for Disease Control and Prevention. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 October 2007 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  136. ↑ "NIOSH Pesticide Poisoning Monitoring Program Protects Farmworkers". Centers for Disease Control and Prevention. 2011. doi:10.26616/NIOSHPUB2012108. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 15 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  137. 1 2 "NIOSH Workplace Safety & Health Topic: Agriculture". Centers for Disease Control and Prevention. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 October 2007 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  138. 1 2 Weichelt, Bryan; Gorucu, Serap (17 February 2018). "Supplemental surveillance: a review of 2015 and 2016 agricultural injury data from news reports on AgInjuryNews.org". Injury Prevention 25 (3): injuryprev–2017–042671. doi:10.1136/injuryprev-2017-042671. PMID 29386372. http://injuryprevention.bmj.com/content/early/2018/02/16/injuryprev-2017-042671. Retrieved 18 April 2018.
  139. ↑ The PLOS ONE staff (6 September 2018). "Correction: Towards a deeper understanding of parenting on farms: A qualitative study". پلوس ون 13 (9). doi:10.1371/journal.pone.0203842. ISSN 1932-6203. PMID 30188948. Bibcode: 2018PLoSO..1303842..
  140. ↑ Lee, Barbara C.; Salzwedel, Marsha A. (2023-01-30). "Safeguarding youth from agricultural injury and illness: The United States' experience". Frontiers in Public Health 11. doi:10.3389/fpubh.2023.1048576. ISSN 2296-2565. PMID 36794078. Bibcode: 2023FrPH...1148576L.
  141. ↑ Burke, Richard R.; Berg, Richard L.; Weichelt, Bryan P.; Gabor, Rachel M.; Rudolphi, Josie M.; Bendixsen, Casper G.; VanWormer, Jeffrey J. (April 2026). "A PheWAS Analysis of the Risks and Benefits of Growing Up on a Farm". Journal of Agromedicine 31 (2): 254–262. doi:10.1080/1059924X.2025.2591079. ISSN 1545-0813. PMID 41275339.
  142. ↑ "Agriculture: A hazardous work". International Labour Organization. 15 June 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  143. ↑ "CDC – NIOSH – NORA Agriculture, Forestry and Fishing Sector Council". NIOSH. 21 March 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 June 2019 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  144. ↑ "CDC – NIOSH Program Portfolio: Agriculture, Forestry and Fishing: Program Description". NIOSH. 28 February 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  145. ↑ "Protecting health and safety of workers in agriculture, livestock farming, horticulture and forestry". European Agency for Safety and Health at Work. 17 August 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 September 2018 تي محفوظ ڪيل. 10 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  146. ↑ Heiberger, Scott (3 July 2018). "The future of agricultural safety and health: North American Agricultural Safety Summit, February 2018, Scottsdale, Arizona". Journal of Agromedicine 23 (3): 302–304. doi:10.1080/1059924X.2018.1485089. ISSN 1059-924X. PMID 30047853.
  147. ↑ "Analysis of farming systems". Food and Agriculture Organization. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 22 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  148. 1 2 "Agricultural Production Systems". pp. 283–317 in Acquaah.
  149. 1 2 3 4 5 6 7 "Farming Systems: Development, Productivity, and Sustainability", pp. 25–57 in Chrispeels
  150. 1 2 3 4 "Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAOSTAT)". اصل نسخو مان 18 January 2013 تي محفوظ ڪيل. 2 February 2013 تي حاصل ڪيل.
  151. ↑ "Profiles of 15 of the world's major plant and animal fibres". FAO. 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  152. ↑ Clutton-Brock, Juliet (1999). A Natural History of Domesticated Mammals. Cambridge University Press. ص. 1–2. ISBN 978-0-521-63495-3. 10 February 2019 تي حاصل ڪيل.
  153. ↑ Falvey, John Lindsay (1985). Introduction to Working Animals. Melbourne, Australia: MPW Australia. ISBN 978-1-86252-992-2.
  154. 1 2 3 Sere, C.; Steinfeld, H.; Groeneweld, J. (1995). "Description of Systems in World Livestock Systems – Current status issues and trends". U.N. Food and Agriculture Organization. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 8 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  155. 1 2 Thornton, Philip K. (27 September 2010). "Livestock production: recent trends, future prospects". Philosophical Transactions of the Royal Society B 365 (1554): 2853–2867. doi:10.1098/rstb.2010.0134. PMID 20713389.
  156. ↑ Stier, Ken (19 September 2007). "Fish Farming's Growing Dangers". Time. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 September 2013 تي محفوظ ڪيل.
  157. ↑ Ajmone-Marsan, P. (May 2010). "A global view of livestock biodiversity and conservation – Globaldiv". Animal Genetics 41 (supplement S1): 1–5. doi:10.1111/j.1365-2052.2010.02036.x. PMID 20500752. http://infoscience.epfl.ch/record/148417.
  158. ↑ "Growth Promoting Hormones Pose Health Risk to Consumers, Confirms EU Scientific Committee" (PDF). European Union. 23 April 2002. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 2 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 6 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  159. 1 2 Brady, N. C.; Weil, R. R. (2002). "Practical Nutrient Management" pp. 472–515 in Elements of the Nature and Properties of Soils. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ. ISBN 978-0135051955
  160. ↑ "Land Preparation and Farm Energy", pp. 318–338 in Acquaah
  161. ↑ "Pesticide Use in U.S. Crop Production", pp. 240–282 in Acquaah
  162. ↑ "Soil and Land", pp. 165–210 in Acquaah
  163. ↑ "Nutrition from the Soil", pp. 187–218 in Chrispeels
  164. ↑ "Plants and Soil Water", pp. 211–239 in Acquaah
  165. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 The State of Food and Agriculture 2022. Leveraging agricultural automation for transforming agrifood systems. Rome: FAO. 2022. doi:10.4060/cb9479en. ISBN 978-92-5-136043-9.
  166. ↑ Pimentel, D.; Berger, D.; Filberto, D.; Newton, M. (2004). "Water Resources: Agricultural and Environmental Issues". BioScience 54 (10): 909–918. doi:10.1641/0006-3568(2004)054[0909:WRAAEI]2.0.CO;2.
  167. 1 2 3 4 The State of Food and Agriculture 2020. Overcoming water challenges in agriculture. Rome: FAO. 2020. doi:10.4060/cb1447en. ISBN 978-92-5-133441-6. S2CID 241788672.
  168. ↑ Rosegrant, Mark W.; Koo, Jawoo; Cenacchi, Nicola; Ringler, Claudia; Robertson, Richard D.; Fisher, Myles; Cox, Cindy M.; Garrett, Karen; Perez, Nicostrato D.; Sabbagh, Pascale (2014). Food Security in a World of Natural Resource Scarcity. International Food Policy Research Institute. doi:10.2499/9780896298477. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 March 2014 تي محفوظ ڪيل.
  169. ↑ Tacconi, L. (2012). "Redefining payments for environmental services". Ecological Economics 73 (1): 29–36. doi:10.1016/j.ecolecon.2011.09.028. Bibcode: 2012EcoEc..73...29T.
  170. ↑ Gan, H.; Lee, W. S. (1 January 2018). "Development of a Navigation System for a Smart Farm". IFAC-PapersOnLine. 6th IFAC Conference on Bio-Robotics BIOROBOTICS 2018 51 (17): 1–4. doi:10.1016/j.ifacol.2018.08.051. ISSN 2405-8963.
  171. ↑ Lowenberg-DeBoer, James; Huang, Iona Yuelu; Grigoriadis, Vasileios; Blackmore, Simon (1 April 2020). "Economics of robots and automation in field crop production". Precision Agriculture 21 (2): 278–299. doi:10.1007/s11119-019-09667-5. ISSN 1573-1618. Bibcode: 2020PrAgr..21..278L.
  172. 1 2 3 4 In Brief to The State of Food and Agriculture 2022. Leveraging automation in agriculture for transforming agrifood systems. Rome: FAO. 2022. doi:10.4060/cc2459en. ISBN 978-92-5-137005-6.
  173. 1 2 3 Santos Valle, S.; Kienzle, J. (2020). Agriculture 4.0 – Agricultural robotics and automated equipment for sustainable crop production. FAO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 February 2023 تي حاصل ڪيل.
  174. ↑ "FAOSTAT: Discontinued archives and data series: Machinery". Food and Agriculture Organization. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 1 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  175. ↑ Daum, Thomas; Birner, Regina (1 September 2020). "Agricultural mechanization in Africa: Myths, realities and an emerging research agenda". Global Food Security 26. doi:10.1016/j.gfs.2020.100393. ISSN 2211-9124. Bibcode: 2020GlFS...2600393D.
  176. ↑ Rodenburg, Jack (2017). "Robotic milking: Technology, farm design, and effects on work flow". Journal of Dairy Science 100 (9): 7729–7738. doi:10.3168/jds.2016-11715. ISSN 0022-0302. PMID 28711263. https://www.journalofdairyscience.org/article/S0022-0302(17)30649-5/fulltext.
  177. ↑ Lowenberg-DeBoer, J. (2022). Economics of adoption for digital automated technologies in agriculture. Background paper for The State of Food and Agriculture 2022. Rome: FAO. doi:10.4060/cc2624en. ISBN 978-92-5-137080-3.
  178. 1 2 3 Enabling inclusive agricultural automation. Rome: FAO. 2022. doi:10.4060/cc2688en. ISBN 978-92-5-137099-5.
  179. ↑ Milius, Susan (13 December 2017). "Worries grow that climate change will quietly steal nutrients from major food crops". Science News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2018 تي حاصل ڪيل.
  180. ↑ Hoffmann, U., Section B: Agriculture – a key driver and a major victim of global warming, in: Lead Article, in: Chapter 1, in Hoffmann, U., مرتب (2013). Trade and Environment Review 2013: Wake up before it is too late: Make agriculture truly sustainable now for food security in a changing climate. Geneva, Switzerland: United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). ص. 3, 5. اصل نسخو مان 28 November 2014 تي محفوظ ڪيل.
  181. ↑ Porter, J. R., et al.., Executive summary, in: Chapter 7: Food security and food production systems آرڪائيو ڪيا ويا 5 November 2014 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.(archived ), in IPCC AR5 WG2 A (2014). Field, C. B.; ۽ ٻيا (مرتب). Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part A: Global and Sectoral Aspects. Contribution of Working Group II (WG2) to the Fifth Assessment Report (AR5) of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Cambridge University Press. ص. 488–489. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2018 تي حاصل ڪيل.{{cite book}}: CS1 maint: numeric names: authors list (ڳنڍڻو)
  182. 1 2 3 4 "Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability". IPCC. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 February 2022 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2023 تي حاصل ڪيل.
  183. ↑ Paragraph 4, in: Summary and Recommendations, in: HLPE (June 2012). Food security and climate change. A report by the High Level Panel of Experts (HLPE) on Food Security and Nutrition of the Committee on World Food Security. Rome, Italy: Food and Agriculture Organization of the United Nations. ص. 12. اصل نسخو مان 12 December 2014 تي محفوظ ڪيل.
  184. ↑ "Making Peace with Nature: A scientific blueprint to tackle the climate, biodiversity and pollution emergencies". United Nations Environment Programme. 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  185. ↑ International Resource Panel (2010). "Priority products and materials: assessing the environmental impacts of consumption and production". United Nations Environment Programme. ص. 13 & 40. اصل نسخو مان 24 December 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  186. ↑ Frouz, Jan; Frouzová, Jaroslava (2022). Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet. ص. 116 & 165. doi:10.1007/978-3-030-83225-4. ISBN 978-3-030-83224-7. S2CID 245009867. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 January 2022 تي محفوظ ڪيل. 19 December 2021 تي حاصل ڪيل.
  187. 1 2 "Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication". UNEP. 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2020 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2021 تي حاصل ڪيل.
  188. 1 2 Pretty, J.; Brett, C.; Gee, D.; Hine, R. E.; Mason, C. F.; Morison, J. I. L.; Raven, H.; Rayment, M. D. et al. (2000). "An assessment of the total external costs of UK agriculture". Agricultural Systems 65 (2): 113–136. doi:10.1016/S0308-521X(00)00031-7. Bibcode: 2000AgSys..65..113P. https://www.researchgate.net/publication/222549141.
  189. 1 2 Tegtmeier, E. M.; Duffy, M. (2005). "External Costs of Agricultural Production in the United States". The Earthscan Reader in Sustainable Agriculture. http://www.organicvalley.coop/fileadmin/pdf/ag_costs_IJAS2004.pdf. آرڪائيو ڪيا ويا 5 February 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  190. ↑ The State of Food and Agriculture 2019. Moving forward on food loss and waste reduction, In brief. Food and Agriculture Organization. 2019. ص. 12. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2021 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2021 تي حاصل ڪيل.
  191. ↑ "French firm breeds plants that resist climate change". European Investment Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  192. ↑ "New virulent disease threatens wheat crops in Europe and North Africa – researchers". Reuters. 3 February 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 January 2023 تي حاصل ڪيل.
  193. ↑ "Livestock a major threat to environment". UN Food and Agriculture Organization. 29 November 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2008 تي محفوظ ڪيل. 24 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  194. ↑ "UN to look at climate meat link" (برطانوي انگريزي ۾). 2010-03-24. 2025-04-21 تي حاصل ڪيل.
  195. ↑ Steinfeld, H.; Gerber, P.; Wassenaar, T.; Castel, V.; Rosales, M.; de Haan, C. (2006). "Livestock's Long Shadow – Environmental issues and options" (PDF). Rome: U.N. Food and Agriculture Organization. اصل نسخي مان 25 June 2008 تي محفوظ ڪيل. 5 December 2008 تي حاصل ڪيل.
  196. ↑ Archer, Steven R.; Andersen, Erik M.; Predick, Katharine I.; Schwinning, Susanne; Steidl, Robert J.; Woods, Steven R. (2017), "Woody Plant Encroachment: Causes and Consequences", ۾ Briske, David D. (مرتب), Rangeland Systems, Cham: Springer International Publishing, ص. 25–84, doi:10.1007/978-3-319-46709-2_2, ISBN 978-3-319-46707-8
  197. ↑ Vitousek, P. M.; Mooney, H. A.; Lubchenco, J.; Melillo, J. M. (1997). "Human Domination of Earth's Ecosystems". Science 277 (5325): 494–499. doi:10.1126/science.277.5325.494.
  198. ↑ Bai, Z.G.; Dent, D.L.; Olsson, L. & Schaepman, M.E. (November 2008). "Global assessment of land degradation and improvement: 1. identification by remote sensing" (PDF). Food and Agriculture Organization/ISRIC. اصل نسخو (PDF) مان 13 December 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  199. ↑ "Land Use for Agriculture - Inside Animal Ag". insideanimalag.org (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-06-28. 2026-04-02 تي حاصل ڪيل.
  200. ↑ "Land Use for Animal Ag - Inside Animal Ag". insideanimalag.org (آمريڪي انگريزي ۾). 2025-06-28. 2026-04-02 تي حاصل ڪيل.
  201. ↑ Carpenter, S. R.; Caraco, N. F.; Correll, D. L.; Howarth, R. W.; Sharpley, A. N.; Smith, V. H. (1998). "Nonpoint Pollution of Surface Waters with Phosphorus and Nitrogen". Ecological Applications 8 (3): 559–568. doi:10.1890/1051-0761(1998)008[0559:NPOSWW]2.0.CO;2.
  202. ↑ Hautier, Y.; Niklaus, P. A.; Hector, A. (2009). "Competition for Light Causes Plant Biodiversity Loss After Eutrophication". Science 324 (5927): 636–638. doi:10.1126/science.1169640. PMID 19407202. Bibcode: 2009Sci...324..636H. https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/18666/2/Hautier_2009.pdf. Retrieved 3 November 2018.
  203. ↑ Molden, D. (مرتب). "Findings of the Comprehensive Assessment of Water Management in Agriculture" (PDF). Annual Report 2006/2007. International Water Management Institute. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 7 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2014 تي حاصل ڪيل.
  204. ↑ European Investment Bank; Arthus-Bertrand, Yann (2019). On Water. Publications Office of the European Union. doi:10.2867/509830. ISBN 978-92-861-4319-9. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 December 2020 تي حاصل ڪيل.
  205. ↑ "Animal Ag Water Use Overview - Inside Animal Ag". insideanimalag.org (آمريڪي انگريزي ۾). 2023-06-07. 2026-04-02 تي حاصل ڪيل.
  206. ↑ Li, Sophia (13 August 2012). "Stressed Aquifers Around the Globe". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  207. ↑ "Water Use in Agriculture". Food and Agriculture Organization. November 2005. 7 May 2013 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  208. ↑ "Water Management: Towards 2030". Food and Agriculture Organization. March 2003. اصل نسخو مان 10 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  209. ↑ Pimentel, D.; Culliney, T. W.; Bashore, T. (1996). "Public health risks associated with pesticides and natural toxins in foods". Radcliffe's IPM World Textbook. اصل نسخو مان 18 February 1999 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  210. ↑ Our planet, our health: Report of the WHO commission on health and environment. Geneva: World Health Organization (1992).
  211. 1 2 "Strategies for Pest Control", pp. 355–383 in Chrispeels
  212. ↑ Avery, D.T. (2000). Saving the Planet with Pesticides and Plastic: The Environmental Triumph of High-Yield Farming. Indianapolis: Hudson Institute. ISBN 978-1-55813-069-2.
  213. ↑ "Center for Global Food Issues". cgfi.org. اصل نسخو مان 16 July 2016 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  214. ↑ Lappe, F. M.; Collins, J.; Rosset, P. (1998). "Myth 4: Food vs. Our Environment" (PDF). World Hunger, Twelve Myths. New York: Grove Press. ص. 42–57. ISBN 978-0-8021-3591-9. اصل نسخو (PDF) مان 4 March 2021 تي محفوظ ڪيل – Oregon State University وسيلي.
  215. ↑ Cook, Samantha M.; Khan, Zeyaur R.; Pickett, John A. (2007). "The use of push-pull strategies in integrated pest management". Annual Review of Entomology 52: 375–400. doi:10.1146/annurev.ento.52.110405.091407. PMID 16968206.
  216. ↑ Section 4.2: Agriculture's current contribution to greenhouse gas emissions, in: HLPE (June 2012). Food security and climate change. A report by the High Level Panel of Experts (HLPE) on Food Security and Nutrition of the Committee on World Food Security. Rome, Italy: Food and Agriculture Organization of the United Nations. ص. 67–69. اصل نسخو مان 12 December 2014 تي محفوظ ڪيل.
  217. ↑ Nabuurs, G-J.; Mrabet, R.; Abu Hatab, A.; Bustamante, M.; ۽ ٻيا. "Chapter 7: Agriculture, Forestry and Other Land Uses (AFOLU)" (PDF). Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. ص. 750. doi:10.1017/9781009157926.009. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 26 December 2022 تي محفوظ ڪيل..
  218. ↑ FAO (2020). Emissions due to agriculture. Global, regional and country trends 2000–2018 (PDF) (Report). FAOSTAT Analytical Brief Series. جلد 18. Rome. ص. 2. ISSN 2709-0078. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 17 June 2021 تي محفوظ ڪيل.
  219. ↑ "How livestock farming affects the environment". downtoearth.org.in. اصل نسخو مان 30 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 February 2022 تي حاصل ڪيل.
  220. 1 2 3 Xu, Xiaoming; Sharma, Prateek; Shu, Shijie; Lin, Tzu-Shun; Ciais, Philippe; Tubiello, Francesco N.; Smith, Pete; Campbell, Nelson et al. (2021). "Global greenhouse gas emissions from animal-based foods are twice those of plant-based foods". Nature Food 2 (9): 724–732. doi:10.1038/s43016-021-00358-x. ISSN 2662-1355. PMID 37117472. Bibcode: 2021NatFo...2..724X. https://www.nature.com/articles/s43016-021-00358-x. Retrieved 14 March 2023.
  221. ↑ Heikonen, Sara; Heino, Matias; Jalava, Mika; Siebert, Stefan; Viviroli, Daniel; Kummu, Matti (4 March 2025). "Climate change threatens crop diversity at low latitudes". Nature Food 6 (4): 331–342. doi:10.1038/s43016-025-01135-w. PMID 40038529. Bibcode: 2025NatFo...6..331H. "At the level of crop groups, the global net change in cropland area within the SCS would be negative in all groups if global warming exceeded 1.5 °C".
  222. ↑ "Over 50% global crop production could be threatened at 1.5-2 °C warming". Down to Earth. Nature Food. 6 March 2025. 12 March 2025 تي حاصل ڪيل.
  223. ↑ Boelee, E., مرتب (2011). "Ecosystems for water and food security". IWMI/UNEP. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 May 2013 تي حاصل ڪيل.
  224. ↑ Molden, D. "Opinion: The Water Deficit" (PDF). The Scientist. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 13 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 23 August 2011 تي حاصل ڪيل.
  225. ↑ Safefood Consulting, Inc. (2005). "Benefits of Crop Protection Technologies on Canadian Food Production, Nutrition, Economy and the Environment". CropLife International. 24 May 2013 تي حاصل ڪيل.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (ڳنڍڻو)
  226. ↑ Trewavas, Anthony (2004). "A critical assessment of organic farming-and-food assertions with particular respect to the UK and the potential environmental benefits of no-till agriculture". Crop Protection 23 (9): 757–781. doi:10.1016/j.cropro.2004.01.009. Bibcode: 2004CrPro..23..757T.
  227. ↑ Griscom, Bronson W.; Adams, Justin; Ellis, Peter W.; Houghton, Richard A.; Lomax, Guy; Miteva, Daniela A.; Schlesinger, William H.; Shoch, David et al. (2017). "Natural climate solutions". Proceedings of the National Academy of Sciences 114 (44): 11645–11650. doi:10.1073/pnas.1710465114. ISSN 0027-8424. PMID 29078344. Bibcode: 2017PNAS..11411645G.
  228. ↑ National Academies of Sciences, Engineering (2019). Negative Emissions Technologies and Reliable Sequestration: A Research Agenda. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. ص. 117, 125, 135. doi:10.17226/25259. ISBN 978-0-309-48452-7. PMID 31120708. S2CID 134196575.
  229. ↑ Negative Emissions Technologies and Reliable Sequestration: A Research Agenda. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. 2019. ص. 97. doi:10.17226/25259. ISBN 978-0-309-48452-7. PMID 31120708. S2CID 134196575. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 November 2021 تي محفوظ ڪيل. 21 February 2020 تي حاصل ڪيل.
  230. ↑ Ecological Modelling. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2018 تي محفوظ ڪيل.
  231. ↑ "World oil supplies are set to run out faster than expected, warn scientists". The Independent. 14 June 2007. اصل نسخو مان 21 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 14 July 2016 تي حاصل ڪيل.
  232. ↑ Herdt, Robert W. (30 May 1997). "The Future of the Green Revolution: Implications for International Grain Markets" (PDF). The Rockefeller Foundation. ص. 2. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 19 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  233. 1 2 3 4 Schnepf, Randy (19 November 2004). "Energy use in Agriculture: Background and Issues" (PDF). CRS Report for Congress. Congressional Research Service. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 27 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 26 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  234. ↑ Woods, Jeremy; Williams, Adrian; Hughes, John K.; Black, Mairi; Murphy, Richard (August 2010). "Energy and the food system". Philosophical Transactions of the Royal Society 365 (1554): 2991–3006. doi:10.1098/rstb.2010.0172. PMID 20713398.
  235. ↑ Canning, Patrick; Charles, Ainsley; Huang, Sonya; Polenske, Karen R.; Waters, Arnold (2010). "Energy Use in the U.S. Food System". USDA Economic Research Service Report No. ERR-94. United States Department of Agriculture. اصل نسخو مان 18 September 2010 تي محفوظ ڪيل.
  236. ↑ Heller, Martin; Keoleian, Gregory (2000). "Life Cycle-Based Sustainability Indicators for Assessment of the U.S. Food System" (PDF). University of Michigan Center for Sustainable Food Systems. اصل نسخو (PDF) مان 14 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  237. 1 2 3 UN Environment (21 October 2021). "Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphics". UNEP – UN Environment Programme. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2022 تي حاصل ڪيل.
  238. ↑ "The Anti-Corn Law League". Liberal History. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  239. ↑ "Agricultural Economics". University of Idaho. اصل نسخو مان 1 April 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  240. ↑ Runge, C. Ford (June 2006). "Agricultural Economics: A Brief Intellectual History" (PDF). Center for International Food and Agriculture Policy. ص. 4. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 21 October 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  241. ↑ Conrad, David E. "Tenant Farming and Sharecropping". Encyclopedia of Oklahoma History and Culture. Oklahoma Historical Society. اصل نسخو مان 27 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 September 2013 تي حاصل ڪيل.
  242. ↑ Stokstad, Marilyn (2005). Medieval Castles. Greenwood Publishing Group. ص. 43. ISBN 978-0-313-32525-0. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2016 تي حاصل ڪيل.
  243. ↑ Sexton, R. J. (2000). "Industrialization and Consolidation in the US Food Sector: Implications for Competition and Welfare". American Journal of Agricultural Economics 82 (5): 1087–1104. doi:10.1111/0002-9092.00106.
  244. 1 2 Lloyd, Peter J.; Croser, Johanna L.; Anderson, Kym (March 2009). "How Do Agricultural Policy Restrictions to Global Trade and Welfare Differ across Commodities?" (PDF). Policy Research Working Paper #4864. The World Bank. ص. 2–3. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  245. ↑ Anderson, Kym; Valenzuela, Ernesto (April 2006). "Do Global Trade Distortions Still Harm Developing Country Farmers?" (PDF). World Bank Policy Research Working Paper 3901. World Bank. ص. 1–2. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 5 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  246. ↑ Kinnock, Glenys (24 May 2011). "America's $24bn subsidy damages developing world cotton farmers". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 September 2013 تي محفوظ ڪيل. 16 April 2013 تي حاصل ڪيل.
  247. ↑ "Agriculture's Bounty" (PDF). May 2013. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 26 August 2013 تي محفوظ ڪيل. 19 August 2013 تي حاصل ڪيل.
  248. ↑ Bosso, Thelma (2015). Agricultural Science. Callisto Reference. ISBN 978-1-63239-058-5.
  249. ↑ Boucher, Jude (2018). Agricultural Science and Management. Callisto Reference. ISBN 978-1-63239-965-6.
  250. ↑ John Armstrong, Jesse Buel. A Treatise on Agriculture, The Present Condition of the Art Abroad and at Home, and the Theory and Practice of Husbandry. To which is Added, a Dissertation on the Kitchen and Garden. 1840. p. 45.
  251. ↑ "The Long Term Experiments". Rothamsted Research. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2018 تي محفوظ ڪيل. 26 March 2018 تي حاصل ڪيل.
  252. ↑ Silvertown, Jonathan; Poulton, Paul; Johnston, Edward; Edwards, Grant; Heard, Matthew; Biss, Pamela M. (2006). "The Park Grass Experiment 1856–2006: its contribution to ecology". Journal of Ecology 94 (4): 801–814. doi:10.1111/j.1365-2745.2006.01145.x. Bibcode: 2006JEcol..94..801S.
  253. ↑ Hillison, J. (1996). The Origins of Agriscience: Or Where Did All That Scientific Agriculture Come From? آرڪائيو ڪيا ويا 2 October 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Journal of Agricultural Education.
  254. ↑ Coulson, J. R.; Vail, P. V.; Dix M. E.; Nordlund, D. A.; Kauffman, W. C.; Eds. 2000. 110 years of biological control research and development in the United States Department of Agriculture: 1883–1993. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. pp. 3–11
  255. ↑ "History and Development of Biological Control (notes)" (PDF). University of California Berkeley. اصل نسخو (PDF) مان 24 November 2015 تي محفوظ ڪيل. 10 April 2017 تي حاصل ڪيل.
  256. ↑ Reardon, Richard C. "Biological Control of The Gypsy Moth: An Overview". Southern Appalachian Biological Control Initiative Workshop. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 10 April 2017 تي حاصل ڪيل.
  257. ↑ "Meat Atlas". Heinrich Boell Foundation, Friends of the Earth Europe. 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 April 2018 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2018 تي حاصل ڪيل.
  258. ↑ Hogan, Lindsay; Morris, Paul (October 2010). "Agricultural and food policy choices in Australia". Sustainable Agriculture and Food Policy in the 21st Century: Challenges and Solutions: 13. http://coserve.com.au/PDF/VirtualMeeting/ABARE-Agric_food_policy_CONFERENCE_PAPER-2010.pdf. Retrieved 22 April 2013. آرڪائيو ڪيا ويا 15 December 2019 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
  259. ↑ "Agriculture: Not Just Farming". European Union. 16 June 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2018 تي حاصل ڪيل.
  260. 1 2 A multi-billion-dollar opportunity – Repurposing agricultural support to transform food systems. FAO, UNDP, and UNEP. 2021. doi:10.4060/cb6562en. ISBN 978-92-5-134917-5.
  261. ↑ Ritchie, Hannah (2021-03-04). "If the world adopted a plant-based diet, we would reduce global agricultural land use from 4 to 1 billion hectares" (en ۾). Our World in Data. https://ourworldindata.org/land-use-diets. Retrieved 2 April 2026.
  262. ↑ Ikerd, John (2010). "Corporatization of Agricultural Policy". Small Farm Today Magazine. http://faculty.missouri.edu/ikerdj/papers/SFT-Corporatization%20of%20Fm%20Pol%20(9-10).htm.
  263. ↑ Facchini, Giovanni; Testa, Cecilia (2021). "The rhetoric of closed borders: Quotas, lax enforcement and illegal immigration". Journal of International Economics 129. doi:10.1016/j.jinteco.2020.103415. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022199620301306. Retrieved 2026-07-21.
  264. ↑ Jowit, Juliette (22 September 2010). "Corporate Lobbying Is Blocking Food Reforms, Senior UN Official Warns: Farming Summit Told of Delaying Tactics by Large Agribusiness and Food Producers on Decisions that Would Improve Human Health and the Environment". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2018 تي حاصل ڪيل.

ماخذ

[سنواريو]

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي. لائسنس هيٺ CC BY 4.0 (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: The State of Food Security and Nutrition in the World 2026سانچو:Zwsp، Food and Agriculture Organization of the United Nations.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي. لائسنس هيٺ CC BY 4.0 (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: The State of Food and Agriculture 2025سانچو:Zwsp، Food and Agriculture Organization of the United Nations.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي. لائسنس هيٺ CC BY 4.0 (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture 2025سانچو:Zwsp، Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO).

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي. لائسنس هيٺ CC BY 4.0 (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: The Impact of Disasters on Agriculture and Food Security 2025سانچو:Zwsp، The Food and Agriculture Organization of the United Nations.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي. لائسنس هيٺ CC BY-SA 3.0 IGO (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: Drowning in Plastics – Marine Litter and Plastic Waste Vital Graphicsسانچو:Zwsp، United Nations Environment Programme.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: In Brief: The State of Food and Agriculture 2019. Moving forward on food loss and waste reductionسانچو:Zwsp، FAO.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: In Brief to The State of Food Security and Nutrition in the World 2022. Repurposing food and agricultural policies to make healthy diets more affordableسانچو:Zwsp، FAO.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: In Brief: The State of Food and Agriculture 2018. Migration, agriculture and rural developmentسانچو:Zwsp، FAO.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: In Brief to The State of Food and Agriculture 2022. Leveraging automation in agriculture for transforming agrifood systemsسانچو:Zwsp، FAO.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: Enabling inclusive agricultural automationسانچو:Zwsp، FAO.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي. لائسنس هيٺ CC BY-SA 3.0 (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: The status of women in agrifood systems – Overviewسانچو:Zwsp، FAO.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي. لائسنس هيٺ CC BY-SA IGO 3.0 (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023سانچو:Zwsp، FAO.

 هن مضمون ۾ هڪ آزاد مواد تي ٻڌل ڪم مان ورتل متن شامل آهي. لائسنس هيٺ CC BY 4.0 (لائسنس جو بيان/اجازت). متن هن ماخذ مان ورتل آهي: World Intellectual Property Report 2024 - The importance of local capabilities in AgTech specializationسانچو:Zwsp، WIPO.

ٻاهريان ڳنڍڻا

[سنواريو]

سانچو:EB1911 poster

سانچو:Agriculture footer سانچو:Horticulture and gardening

"https://sd.wikipedia.org/w/index.php?title=زراعت&oldid=426535" تان ورتل