Przejdź do zawartości

Haktywizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Haktywizm (w ang. hacktivism to połączenie słów hacking i activism) – użycie komputerów i sieci do promowania celów społecznych i politycznych, zwłaszcza wolności słowa, praw człowieka i dostępu do informacji[1].

Działania są podejmowane z założeniem, że właściwe użycie nowych technologii może przynieść takie same, jeśli nie lepsze skutki jak konwencjonalne protesty, aktywizm polityczny i społeczny czy obywatelskie nieposłuszeństwo.

Etymologia

[edytuj | edytuj kod]

Angielski termin hacktivism powstał z połączenia dwóch słów źródłowych: hacking i activism[2]. Ani słownik języka polskiego PWN online ani Wielki Słownik Języka Polskiego online nie zawierają polskiego odpowiednika tego terminu[3][4], natomiast rejestr najnowszego słownictwa polskiego prowadzony przez Obserwatorium Językowe Uniwersytetu Warszawskiego definiuje haktywizm jako „działalność hakerską prowadzoną w szczytnym celu, zwykle społecznym lub politycznym”[5] i „Mały słownik sztuki technologicznej” na portalu Culture.pl prowadzonym przez Instytut Adama Mickiewicza jako „formę aktywizmu społecznego i politycznego uprawianego przy wykorzystaniu sieci internetowej i narzędzi hakerskich”[6]. W polskich mediach i środowisku naukowym funkcjonują słowa: haktywizm i haktywista[7][8][9].

Ideały haktywizmu nakreślił amerykański poeta John Perry Barlow, współtwórca Electronic Frontier Foundation w swojej Deklaracji niepodległości cyberprzestrzeni z 1996 roku[10][11]. Samo stworzenie terminu hacktivism jest przypisywane grupie hackerów The Cult of the Dead Cow (cDc), wczesnej hackerspace[2][12]. Termin ten miał się pojawić na ich liście mailowej w 1996 roku[2][13][a]. W 1999 roku członkowie CdC powołali do życia organizację Hacktivismo, która opowiada się za przestrzeganiem powszechnej deklaracji praw człowieka i Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych w stosunku do wszelkiej działalności internetowej, w szczególności za prawem dostępu do informacji i wolnością internetu od cenzury państwa[14]. Członkowie Hacktivismo skoncentrowali się na rozwijaniu umiejętności i narzędzi oprogramowania na rzecz poparcia wolności słowa i prywatności, uważając ataki typu DoS czy defacement za nieetyczne[15].

Termin hacktivism został podchwycony przez media w ostatnich latach wojny domowej w Kosowie, kiedy aktywiści z całego świata stosowali ataki cybernetyczne wobec krajów zaangażowanych w konflikt w proteście przeciwko tej wojnie[15].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Haktywizm zaobserwowano pod koniec lat 80. XX wieku wraz z rozwojem hakerstwa[15]. Początkowo haktywiści stosowali wirusy i robaki dla rozprzestrzeniania przesłania protestu[15].

Jednym z pierwszych aktów haktywizmu było wpuszczenie robaka do sieci NASA i Departamentu Energii Stanów Zjednoczonych w 1989 roku w proteście przeciwko wystrzeleniu w kosmos wahadłowca z radioaktywnym plutonem na pokładzie, tzw. Worms Against Nuclear Killers (WANK)[15]. Wpuszczenie robaka WANK było akcją hakerów australijskich, a sam robak był prostej konstrukcji i atakował jedynie konta, które miały hasło dostępu takie samo jak nazwa użytkownika[12].

W latach 90. XX wieku haktywiści zaczęli stosować blokady usług (ang. Denial of Service, DoS)[15]. Pierwszym udokumentowanym atakiem tego typu w celach politycznych było zablokowanie na ponad tydzień serwerów rządu Wielkiej Brytanii poprzez wysłanie masy e-maili – był to protest grupy z San Francisco przeciwko ustawie o prawie karnym i porządku publicznym z 1994 roku (ang. Criminal Justice and Public Order Act)[2].

W 1996 roku haktywiści rozpoczęli atakowanie stron internetowych poprzez zmiany ich zawartości i umieszczanie informacji o celach swoich protestów[15]. Jednym z pierwszych ataków tego typu była zmiana strony Departamentu Sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych, gdzie nazwę „Departament Sprawiedliwości” zmieniono na „Departament Niesprawiedliwości”, a na stronach zamieszczono materiały pornograficzne w proteście przeciwko ustawie Communications Decency Act z 1996 roku[15]. Cześć ustawy dotycząca ochrony dzieci przed obscenicznym słownictwem uznana została w 1997 roku przez Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych za naruszającą wolność słowa i niekonstytucyjną[16].

Przykładem jednego z pierwszych ataków haktywistów w formie DDoS (ang. Distributed Denial of Service) było zaatakowanie stron internetowych Pentagonu i rządu Meksyku przez grupę Electronic Disturbance Theater (EDT) w 1998 roku w celu zwrócenia uwagi na prawa Indian w meksykańskim stanie Chiapas w kontekście walki Zapatystów[2][12][17]. EDT zapoczątkowało elektroniczne nieposłuszeństwo obywatelskie (ang. electronic civil disobedience) tworząc i udostępniając narzędzie FloodNet do wirtualnych protestów okupacyjnych (ang. Virtual Sit-In), które blokowało zaatakowaną stronę internetową poprzez automatyczne zmuszanie jej do permanentnego ładowania[15].

Inne grupy haktywistów działające w latach 90. XX wieku to m.in.[15]:

Wówczas również powstała lista mailingowa haktywistów, która w 1999 została wykorzystana do zorganizowania blokady Echelonu w proteście przeciwko globalnej sieci inwigilacji utrzymywanej przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Kanadę, Australię i Nową Zelandię[15]. W dniu akcji, jej uczestnicy zostali poproszeni o zalanie systemów mailami zawierającymi słowa–klucze wyszukiwane przez Echelon w celu przeciążenia systemu Echelonu[15].

Z czasem haktywizm stał się powszechnym środkiem protestów, zarówno jako element protestów antywojennych, jak i demonstracji ulicznych[15]. Współcześnie na świecie funkcjonują tysiące grup haktywistów, działających na rzecz bardzo różnych spraw[15]. Swoje działania nagłaśniają w mediach społecznościowych, przy czym większość z ich metod działania jest nielegalna według praw obowiązujących w danych krajach i uznawana za formę cyberprzestępczości[15]. Metody haktywistów porównywane są często do tradycyjnych form protestu, np. defacement stron internetowych do graffiti, ataki DoS uniemożliwiające dostęp do stron internetowych do demonstracji okupacyjnych, które blokują ulice[2][12][17].

Jedną z najbardziej znanych grup haktywistów jest założony w 2003 roku kolektyw aktywistów i hakerów Anonymous, który w 2008 roku przeprowadził akcję Project Chanology przeciwko scjentologom (ang. Church of Scientology) w proteście przeciwko próbom ocenzurowania przez nich video z Tomem Cruise’em chwalącym kościół scjentologiczny[15]. Anonymous przeprowadzili tysiące globalnych, regionalnych i lokalnych akcji przeciwko rządom (m.in. przeciwko rządom Tunezji i Egiptu podczas Wiosny Arabskiej[2]), firmom (m.in. przeciwko firmom Visa i MasterCard w proteście przeciwko nałożeniu blokady na WikiLeaks[2]), kościołom, terrorystom, handlarzom narkotyków i pedofilom[15] i wspierali akcje organizowane przez innych aktywistów, np. ruchu Okupuj Wall Street[15][17]. Anonymous udostępnił również narzędzie dla amatorów do przeprowadzania ataków typu DDoS – Niskoorbitalne Działo Jonowe[18].

Haktywizm w Polsce

[edytuj | edytuj kod]

Za pierwsze głośne włamanie do sieci komputerowej w Polsce uchodzi atak na serwer Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej w noc sylwestrową 1995 roku, podczas którego włamywacze podmienili na stronie głównej nazwę instytucji, protestując w ten sposób przeciwko podwyżkom cen dostępu do sieci; atak ten przypisuje się grupie Gumisie[19].

W 2012 roku Rządowy Zespół Reagowania na Incydenty Komputerowe CSIRT GOV, działający w Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, odnotował serię ataków na witryny administracji publicznej, które powiązał z ruchami internetowymi określanymi potocznie jako haktywizm[20]. Pierwsze z nich miały miejsce w dniach 21–25 stycznia 2012 roku, w ramach akcji protestacyjnej przeciwko podpisaniu przez Polskę umowy ACTA. Prowadzono głównie ataki DDoS na serwery WWW instytucji administracji rządowej, wskutek których dochodziło do wysycenia łączy internetowych; równolegle odnotowano podmiany stron (defacement) m.in. Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Sądu Okręgowego w Gdańsku, Muzeum Okręgowego w Toruniu, Schroniska dla Nieletnich w Stawiszynie oraz Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim[20]. Ataki, wiązane z ruchem Anonymous[21][8], prowadzono w pierwszej fazie głównie za pomocą narzędzia LOIC (dostępnego zarówno jako aplikacja WWW, jak i program instalowany na komputerze), a następnie także HOIC; w generowanych przez nie żądaniach HTTP umieszczano hasła takie jak „STOP ACTA” czy „NO ACTA”, a większość źródłowych adresów IP pochodziła z Polski, co według CERT.GOV.PL świadczyło o dużym zaangażowaniu polskich internautów[20]. Protesty przeciwko ACTA sprawiły, że liczba zgłoszeń ataków DDoS odnotowanych przez zespół wzrosła z 3 w 2011 roku do 23 w 2012 roku[20].

Jagoda Janik, opisująca protesty przeciwko ACTA jako przykład nowych mechanizmów demokracji bezpośredniej, wyróżnia dwa etapy akcji: pierwszy, w którym hakerzy ujawnili m.in. adresy e-mail i hasła części pracowników polskiego rządu oraz włamali się do baz danych niektórych instytucji, i drugi – masowy, polegający na jednoczesnym wchodzeniu na strony rządowe przez zainteresowanych internautów bez użycia technik hakerskich, co doprowadziło do zawieszenia działania tych stron[22]. W jej ocenie drugi etap, prowadzony przez osoby niezwiązane z Anonymous, nie był działalnością nielegalną, a masowe wejście na stronę internetową stanowi formę akcji haktywistycznej dostępną również dla osób nieznających metod obchodzenia zabezpieczeń; skutkiem protestów było, według Janik, odrzucenie umowy przez Parlament Europejski[22]. Krzysztof Liedel, ekspert Biura Bezpieczeństwa Narodowego ds. terroryzmu, określił styczniowy atak na strony rządowe jako przykład cyberprotestu, „najbliższy haktywizmowi”, i odróżnił go od cyberterroryzmu, wskazując, że organizacja terrorystyczna ma określone cele polityczne, dąży do wywołania strachu i paniki oraz formułuje konkretne żądania[8].

Na przełomie marca i kwietnia 2012 roku grupy aktywistów internetowych prowadziły akcję „FuckGovFriday”, będącą wyrazem sprzeciwu wobec projektu INDECT; podmieniono wówczas witryny m.in. sądów rejonowych w Bydgoszczy, Inowrocławiu, Mogilnie, Nakle, Szubinie i Tucholi, Prokuratury Okręgowej w Poznaniu, Prokuratury Apelacyjnej w Białymstoku i Narodowego Funduszu Zdrowia, a z części serwisów upubliczniono dane z baz danych[20]. Zapowiedziana na 20 października 2012 roku „operacja Truman Show”, wymierzona w INDECT oraz inne projekty i ustawy uznane przez haktywistów za wprowadzające cenzurę i inwigilację, nie wywołała według CERT.GOV.PL negatywnych skutków dla bezpieczeństwa teleinformatycznego[20]. W podsumowaniu raportu za 2012 rok zespół uznał, że incydenty te pokazały, iż zapewnienie dostępności informacji publicznej w internecie stało się jednym z kluczowych elementów bezpieczeństwa teleinformatycznego, i prognozował dalszy rozwój haktywizmu[20].

W 2013 roku CERT.GOV.PL zarejestrował 124 incydenty nieuprawnionej zmiany informacji, w tym podmian witryn, i ocenił, że w przypadku stron administracji państwowej dominowała aktywność haktywistyczna, związana z propagowaniem idei politycznych (m.in. dotyczących sytuacji na Bliskim Wschodzie) lub zwykłą dewastacją wizerunku strony; wśród podmienionych witryn znalazły się m.in. należąca do Ministerstwa Edukacji Narodowej strona „otwarta szkoła” (14 stycznia) oraz strony Sądu Rejonowego w Wieluniu (17 czerwca) i Sądu Okręgowego we Wrocławiu (29 lipca)[23][24].

Marlena Piotrowska, która przeanalizowała rządowe raporty o stanie bezpieczeństwa, zwróciła uwagę, że raporty ministerstwa spraw wewnętrznych za lata 2008–2013 nie zawierały żadnych informacji o haktywizmie (krótka wzmianka pojawiła się dopiero w raporcie za 2014 rok), podczas gdy raporty CERT.GOV.PL za lata 2012 i 2013 wymieniały konkretne zdarzenia zorganizowane przez haktywistów[24]. Do stosowanej przez haktywistów techniki bombardowania poczty elektronicznej Piotrowska zalicza także akcję „Trudny okres dla rządu” z kwietnia 2016 roku, towarzyszącą protestom przeciwko zaostrzeniu ustawy antyaborcyjnej, w ramach której zachęcano kobiety do masowego kontaktowania się z premier Beatą Szydło oraz innymi osobami i instytucjami za pośrednictwem mediów społecznościowych, telefonów i e-maili[25]. Jej zdaniem haktywizm w Polsce pozostaje ruchem mało wyraźnym, w dyskusji publicznej i potocznym rozumieniu utożsamianym z innymi zjawiskami[26].

Haktywizm a cyberprzestępczość

[edytuj | edytuj kod]

Według prawa obowiązującego w Europie – Konwencji o Cyberprzestępczości i w Stanach Zjednoczonych (ang. Computer Fraud and Abuse Act, CFAA) wiele metod działań haktywistów uznawanych jest za nielegalne[18]. W wielu krajach (m.in. Argentynie, Chile, Francji, Hiszpanii, Kolumbii i USA) toczyły się postępowania karne przeciwko haktywistom i niektórzy z nich zostali aresztowani i skazani[18]. Jednak większość ataków haktywistów nie jest ścigana z mocy prawa z uwagi na niemożność wykrycia sprawców, niską szkodliwość społeczną czynu i relatywnie niskie koszty naprawy szkód (np. przywrócenia oryginalnych treści stron internetowych)[15].

W 2001 roku sąd we Frankfurcie nad Menem uznał, że atak typu DoS przeprowadzony przez haktywistów wobec Lufthansy w proteście przeciwko odsyłaniu uchodźców nie był niezgodny z prawem, ponieważ atak skierowany był na zwrócenie uwagi opinii publicznej na zaistniały problem[18].

Metody stosowane przez haktywistów (w tym DoS, Google bombs czy DDoS) używane są również w niecnych celach, np. cyberterroryzmu, stąd inicjatywy podejmowane przez sympatyków haktywizmu, by odróżnić prawnie ataki w celach protestów od celowych ataków destrukcyjnych[18].

Znane grupy haktywistów

[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]
 Wykaz literatury uzupełniającej: Haktywizm.

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Inne źródła internetowe podają rok 1998 i nawet identyfikują konkretna osobę, która miała po raz pierwszy użyć słowa hacktivism – członka cDc o pseudonimie „Omega”[10][13].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Peter Krapp. Terror and Play, or What was Hacktivism?. „Grey Room”. 21, s. 70–93, 2015. DOI: 10.1162/152638105774539770.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 Hacktivism. W: Kerric Harvey: Encyclopedia of Social Media and Politics. SAGE Publications, 2013, s. 611. ISBN 978-1-4522-9026-3.
  3. ↑ PWN: Nie znaleziono żadnych wyników wyszukiwania dla: haktywizm. [w:] Słownik Języka Polskiego [on-line]. [dostęp 2016-08-23]. (pol.).
  4. ↑ Haktywizm. Wyniki wyszukiwania: nie znaleziono. [w:] Wielki Słownik Języka Polskiego [on-line]. Instytut Języka Polskiego PAN. [dostęp 2016-08-23].
  5. ↑ Haktywizm. W: Najnowsze słownictwo polskie. Mirosław Bańko, Maciej Czeszewski, Jan Burzyński (red.). Obserwatorium Językowe Uniwersytetu Warszawskiego. [dostęp 2016-08-23].
  6. ↑ Haktywizm. W: Michał Krawczak: Mały słownik sztuki technologicznej. Culture.pl. [dostęp 2016-08-24].
  7. ↑ Daniel Cieślak: Haktywiści – hakerzy w służbie społeczeństwa. Gazeta.pl, 2010-03-01. [dostęp 2016-08-23].
  8. 1 2 3 Michał Płociński: Protest przeciw ACTA to haktywizm. Rzeczpospolita, 2012-01-28. [dostęp 2026-09-08].
  9. ↑ Jutro hakerzy mają zaatakować instytucje finansowe na świecie. Na celowniku NBP. TVN24 Biznes i Świat. [dostęp 2016-08-23].
  10. 1 2 Michelle Delio: Hacktivism and How It Got Here. Wired, 2004-07-04. [dostęp 2016-08-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-03)]. (ang.).
  11. ↑ John Perry Barlow: A Declaration of the Independence of Cyberspace. Electronic Frontier Foundation, 1996-02-08. [dostęp 2016-08-24]. (ang.).
  12. 1 2 3 4 P.W. Singer, Allan Friedman: Cybersecurity and Cyberwar: What Everyone Needs to Know?. Oxford University Press, 2013. ISBN 978-0-19-936457-2.
  13. 1 2 Elinor Mills: Old-time hacktivists: Anonymous, you’ve crossed the line. CNET, 2012-03-20. [dostęp 2016-08-23]. (ang.).
  14. ↑ Hactivismo: The Hacktivismo Declaration assertions of liberty in support of an uncensored internet. [dostęp 2016-08-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-02)]. (ang.).
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Dorothy Denning: The Rise of Hacktivism. Georgetown Journal of International Affairs, 2015-09-08. [dostęp 2016-08-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-27)]. (ang.).
  16. ↑ United States Supreme Court Reno, Attorney General of the United States, et al. v. American Civil, (1997) No. 96-511. FindLaw. [dostęp 2016-08-24]. (ang.).
  17. 1 2 3 4 Majid Yar: Cybercrime and Society. SAGE, 2013. ISBN 978-1-4462-9220-4. [dostęp 2016-08-23].
  18. 1 2 3 4 5 Hacktivism. W: Kerric Harvey: Encyclopedia of Social Media and Politics. SAGE Publications, 2013, s. 612. ISBN 978-1-4522-9026-3.
  19. ↑ Gumisie czyli hakerstwo po polsku. RMF24, 2002-05-22. [dostęp 2026-09-08].
  20. 1 2 3 4 5 6 7 Rządowy Zespół Reagowania na Incydenty Komputerowe CERT.GOV.PL, Raport o stanie bezpieczeństwa cyberprzestrzeni RP w 2012 roku, Warszawa: Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, 2013, s. 5–8, 23–36, 45–47 [dostęp 2026-09-08].
  21. ↑ Marlena Piotrowska. Haktywizm – społeczna korzyść czy zagrożenie?. „Studia Humanistyczne AGH”. 16 (2), s. 29, 2017. DOI: 10.7494/human.2017.16.2.25. [dostęp 2026-09-08].
  22. 1 2 Haktywizm i inne formy aktywizmu internetowego jako nowe mechanizmy demokracji bezpośredniej. W: Jagoda Janik: Instytucje demokracji bezpośredniej w praktyce. Olga Hałub, Mariusz Jabłoński, Mateusz Radajewski (red.). Wrocław: E-Wydawnictwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa. Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, 2016, s. 282–283, 286. ISBN 978-83-65431-43-1. [dostęp 2026-09-08].
  23. ↑ Rządowy Zespół Reagowania na Incydenty Komputerowe CERT.GOV.PL, Raport o stanie bezpieczeństwa cyberprzestrzeni RP w 2013 roku, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, s. 9–10, 23–26 [dostęp 2026-09-08].
  24. 1 2 Marlena Piotrowska. Haktywizm – społeczna korzyść czy zagrożenie?. „Studia Humanistyczne AGH”. 16 (2), s. 33, 2017. DOI: 10.7494/human.2017.16.2.25. [dostęp 2026-09-08].
  25. ↑ Marlena Piotrowska. Haktywizm – społeczna korzyść czy zagrożenie?. „Studia Humanistyczne AGH”. 16 (2), s. 31, 2017. DOI: 10.7494/human.2017.16.2.25. [dostęp 2026-09-08].
  26. ↑ Marlena Piotrowska. Haktywizm – społeczna korzyść czy zagrożenie?. „Studia Humanistyczne AGH”. 16 (2), s. 37, 2017. DOI: 10.7494/human.2017.16.2.25. [dostęp 2026-09-08].

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Haktywizm&oldid=80672643”