Salta pa kontenido

Insekto

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Insekto
Insekto di diferente órden:
Coleoptera, Diptera, Hymenoptera, Orthoptera, Mantodea, Mecoptera, Neuroptera, Phasmatodea.
Klasifikashon taksonomiko
Dominio:
Tronkon:
Suptronkon:
Klase
Insecta
Linnaeus, 1758
Imágen riba Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Insekto riba Wikispecies Wikispecies
WoRMS
[Editá Wikidata] · [Manual]

Insekto (Insecta) ta un klase di invertebrá ku seis pia, ku ta pertenesé na e tronkon Arthropoda. Mas ku un mion espesie di insekto ta deskribí i nombrá. Ta estimá ku tin aproksimadamente dies mion diferente espesie di insekto.[1] Insekto ta e klase di mas grandi den supstam di Hexapoda.[2]

E nòmber "insekto" ta derivá for di palabra latin insectum i ta referí na karakterístika prinsipal di e grupo: "animal ku un kurpa dividí".[3] E rama di zoologia ku ta trata ku insekto yama entomologia.[4]

Karakterístika

[editá | editá fuente]

E kurpa di insekto ta dividí den tres sekshon (kabes, tóraks i apdómen) rondoná pa un skelèt duru eksterno. E skelèt eksterno ta wòrdu remplasá vários biaha durante kresementu. E kabes tin un par di antena. E tóraks ta sostené tres par di pia, i hopi be un òf dos par di ala. E apdómen ta kontené órganonan digestivo, ekskretorio i reproduktivo, i tambe un gran parti di sistema respiratorio ku e trákea.

Durante nan desaroyo, hopi insekto ta pasa dor di kambionan drástiko den morfologia i fisiologia. E asina yamá metamorfósis kompleto aki ta karakterisá pa un pòp fase den kua e larva ta transformá den un insekto adulto (p.e., barbulètè). Otro insekto tin un metamorfósis mas gradual i inkompleto, i ta desaroyá a base di un seri pa ku fase di ninfa. E taksonomia di insekto ta basá pa gran parti riba e transkurso di metamorfósis.

Ehèmpel di metamorfósis di barbulètè Monarka (Danaus plexippus); for di webu via larva pa pòp i barbulètè adulto.

Distribushon i habitat

[editá | editá fuente]

Insekto ta habitá práktikamente tur habitat for di tundra ártiko ifris te na selva tropikal di Amazon. Insekto a evolushoná pa adaptá na kasi tur nicho ekologiko, por ehèmpel vruminga ta kultivá nan mesun alimentashon. Insekto a konkistá tera, aire, i asta awa. E gran kantidat di espesie i distribushon amplio ta nifiká ku nan tin influensia riba, i ta wòrdu influensiá pa, kondishon lokal i patronchinan global.[2] Den laman, un otro grupo di Arthropoda ta dominá, e marisko.

Ekologia

[editá | editá fuente]
Relashon mutuo entre puita (Calotropis procera) komo alohamentu i barbulet Monarka komo polinisante.[5]
Famia di tòr Scarabaeidae ta kontribuí na e siklo nutritivo pa ku e ekosistema di tera.[2]

Insekto, integral na ekosistema di Tera, ta hunga un ròl multifasétiko ku ta esensial pa e balansa ekologiko i eksistensia di hende humano.[2] Aktividatnan humano a severamente afektá biodiversidat di insekto den vários parti di mundu.[6] Insekto, ounke chikitu den sais, tin un influensia enorme riba funshonamentu di planeta Tera: Insekto komo polinisante; nan ròl den deskomposishon (mekániko i kímiko); komo presa i fiera ta mantené balans ekologiko; i aktividat di insekto den área supteráneo, e tera, ta influensiá e ekosistema terestre.[2]

Relashon ku hende

[editá | editá fuente]

Insekto ta demonstrá lasonan profundu ku sosiedat humano dor di nan kontribushonnan kultural i ekonomiko, por ehèmepel for di medisina tradishonal te nan uso den dietnan kontemporáneo i transmishon di malesa (p.e., malaria dor di sanguar).[2][7]

Komo kuminda

[editá | editá fuente]
Stènt ku insekto na Tailandia

Mas ku 2000 espesie di insekto ta wòrdu konsumí komo produkto alimentisio, kual ta kontribuí na seguridat alimentisio. Esakinan ta enserá e siguiente gruponan: Coleoptera (31%), Lepidoptera (17%), Hymenoptera (15%), Orthoptera (14%), Hemiptera (11%), Isoptera, Odonata, Diptera, i otro (9%).[7] E mundu oksidental no ta balorá entomofagia (kome insekto) i ta konsiderá nan komo fis, sushi, i peligroso. Entomofagia ta mas komun den paisnan trópiko.[8]

Komo plaga

[editá | editá fuente]

Insekto ta e vektor ku mas impakto pa hende humano i otro animal. Nan kapasidat pa alohá i plama agentenan infeksioso ta bini di nan interakshon ku e anfitrion i adaptabilidat na diferente ambiente.[2]