समीक्षात्मक चिन्तन

समीक्षात्मक चिन्तन (Critical Thinking बाय् क्रिटिकल थिंकिंग) छगू अनुशासित बौद्धिक प्रकृया ख गुकिं सूचंयात सक्रिय व कुशलतापूर्वक विश्लेषण, संश्लेषण, व मूल्यांकन याइ। थ्व केवल सूचं कयातःगु वा लुमंका तयेगु जक मखु, बरु सूचंया स्रोत, उकिया तर्क व सत्यताया निष्पक्ष जाँच यायेगु छगू उच्च स्तरया कला ख। समीक्षात्मक चिन्तनं मनूयात अन्धविश्वास, भ्रम व पूर्वाग्रहपाखें मुक्त यानाः तथ्यया आधारय् तर्कपूर्ण निर्णय कायेगु खँ स्यनी। थ्व प्रक्रियाय् मनूनं थःगु हे बिचाःयात नं प्रश्न याइ व थःगु कमजोरी वा सोचय् दुगु त्रुति म्हसीकेगु कुतः याइ। थ्व छगू चकं मति (Open-mindedness) व तर्कसंगत सोचया आवश्यकता दूगु मानसिक अभ्यास ख। आधुनिक संसारय् सूचनाया भण्डार तसकं अप्वःगुलिं व नक्कली बुखँ (Fake News) या बिगबिगी जूगुलिं समीक्षात्मक चिन्तनया महत्त्व झन अप्वया वःगु दु। थ्व सीप विना मनू मेपिनिगु गलत प्रचार वा प्रोपागान्डाया शिकार जुइ फइ। शिक्षा ख्यलय् थुकियात छगू आधारभूत व अनिवार्य सीप कथं कायेगु या। थ्व सीप दुम्ह मनूं समस्या समाधान जक मयासें समस्याया जरा व उकिया लिच्वः तक थ्यने फइ। वैज्ञानिक अनुसन्धान, कानुनी बहस, व व्यावहारिक जीवनय् थ्व चिन्तन प्रणाली अपरिहार्य दु। समीक्षात्मक चिन्तनं मनूयात छम्ह स्वतन्त्र, विवेकशील व जिम्मेवार नागरिक दयेकेत ग्वहालि याइ।

इतिहास व विकास

समीक्षात्मक चिन्तनया इतिहास तसकं पुलां व प्राचीन ग्रीसया दर्शननाप स्वापू दु। सुकरात (Socrates) यात थ्व चिन्तनया न्हापांम्ह प्रवर्द्धक कथं कायेगु या, गुम्हंसिनं २५०० दँ न्ह्यः "सुकरारिक न्ह्यसः" (Socratic Questioning) विधिया विकास यानादिल। थ्व विधिं मनूया स्थापित बिचाःयात न्ह्यसः ल्ह्वनाः उकिया सत्यता व तर्कसंगतता पुष्टि याइ। सुकरातं धयादिल कि परीक्षण मयाःगु जीवन म्वायेगु लायक मदु, गुकिं चिन्तनया महत्त्व क्यनी। वय्कः लिपा प्लेटो व एरिस्टोटलं थ्व तार्किक परम्परायात व्यवस्थित यानाः न्ह्यःने यंकल। मध्ययुगय् थोमस एक्विनास थें जाःपिं दार्शनिकपिंसं समीक्षात्मक चिन्तनयात धर्मशास्त्र नाप स्वानाः 'सुम्मा थेओलोजी' थें जाःगु ग्रन्थय् व्यवस्थित यानादिल। पुनर्जागरण (Renaissance) कालखंडय् फ्रान्सिस बेकन व रेने देकार्ते थें जाःपिं विद्वानपिंसं वैज्ञानिक विधिया आधार दयेकाः शंका व प्रयोगया महत्त्वयात ब्वयादिल। आधुनिक युगय् जोन डिबी (John Dewey) नं थ्व ख्यलय् तःधंगु योगदान बियादिल, गुम्हं थुकियात "रिफ्लेक्टिभ थिंकिंग" धकाः सम्बोधन यानादिल। २०गु शताब्दीया उत्तरार्धय् थ्व ख्यलय् मनोवैज्ञानिक व शिक्षाविद्‌पिंसं यक्व अनुसन्धान यानाः थुकियात शैक्षिक पाठ्यक्रमया अभिन्न अंग दयेकल। आःया २१गु शताब्दीय् थ्व सीपयात संसारया दकलय् महत्त्वपूर्ण "सफ्ट स्किल" कथं कयातःगु दु।

समीक्षात्मक चिन्तनया मू अङ्ग व सीपत

समीक्षात्मक चिन्तन छगू जटिल मानसिक प्रक्रिया ख गुकिया दुने यक्व उप-सीपत समाविष्ट जुयाच्वनी। थुकिया मू अङ्गय् विश्लेषण (Analysis) दकलय् न्हापा वइ, गुकिया अर्थ सूचंयात चिचिधंगु भागय् बायाः उकिया दथुया स्वापू सीकेगु ख। मूल्यांकन (Evaluation) मेगु महत्त्वपूर्ण पाः ख, गुकिं प्रमाणया गुणस्तर व स्रोतया विश्वसनीयता जाँच याइ। अनुमान (Inference) सीपं ज्ञात तथ्यया आधारय् तार्किक निष्कर्ष पिकायेगु क्षमता बी। समीक्षात्मक चिन्तन दुने व्याख्या (Explanation) यायेगु क्षमता नं दइ, गुकिं थःगु निष्कर्षयात स्पष्ट व तर्कसंगत ढंगं मेपिन्त थुइके फइ। आत्म-नियमन (Self-Regulation) वा थःगु हे सोचया समीक्षा यायेगु थुकिया दकलय् च्वय्या अङ्ग ख। थ्व सीप दुम्ह मनू चकं मति (Open-mindedness) दुम्ह जुइ व न्हूगु प्रमाण वःसा थःगु पुलांगु धारणा हिलाः न्हूगुयात स्वीकार याइ। जिज्ञासा व सन्देह (Skepticism) थ्व चिन्तनया इञ्जिन ख। थ्व फुक्कं अङ्गत मिले जुयाः छगू सुसंगत निर्णय प्रकृया निर्माण जुइ।

चिन्तन सीप धलः

सीप	विवरण	छ्यला
विश्लेषण	जानकारीयात बायाः गहन कथं स्वयेगु	समस्याया जरा म्हसीकेत
मूल्यांकन	तर्क व प्रमाणया विश्वसनीयता जाँच यायेगु	पाय्छि जूगु व मजूगु बायेत
व्याख्या	निष्कर्षयात स्पष्ट व अर्थपूर्ण ढंगं थुइकेगु	सञ्चार व शिक्षणय्
अनुमान	दूगु तथ्यया आधारय् लिच्वः पिकायेगु	भविष्यया योजना दयेकेत
समस्या समाधान	तर्कपूर्ण लँपु मालाः समाधान यायेगु	व्यवस्थापन व इन्जिनियरिङ थें न्याःगु ख्यलय्
जिज्ञासा	न्हूगु खँ सीकेगु व न्ह्यसः ल्ह्वनेगु इच्छा	अनुसन्धान व आविष्कारय्

चिन्तनय् पंगः व पूर्वाग्रह

समीक्षात्मक चिन्तनया लँपुइ यक्व मानसिक पंगःत (Cognitive Biases) दइ गुकिं झीत गलत निर्णय पाखे यंका बी। न्हापागु तःधंगु पंगः 'कन्फर्मेसन बायास' (Confirmation Bias) ख, गुकिं मनूयात थःगु पुलांगु बिचाःनाप स्वाइगु सूचं जक स्वयेगु कुतः याइ। मेगु पंगः 'एभेलेबिलिटी हिउरिस्टिक' (Availability Heuristic) ख, गुकिं झीत याकनं लुमंके फइगु वा भावुक जानकारीयात जक सत्य मानय् यायेत प्रेरित याइ। पुचः बिचाः (Groupthink) नं समीक्षात्मक चिन्तनया छगू पंगः ख, गन मनूनं समूहया बहुमतनाप सहमत जुइत थःगु स्वतन्त्र विवेक त्याग याइ। अहंकार व अति-विश्वासं नं मनूयात तथ्य स्वयाः थःगु धारणायात अप्वः महत्त्व बीगु पंग दयेकी। भावना (Emotions) नं चिन्तनय् बाधा जुइ फइ, छाय् धाःसा तं, ग्याःचिकु वा अति मतिनां तर्कयात कमजोर याइ। तार्किक भ्रम (Logical Fallacies) थें जाःगु 'एड होमिनेम' (Ad Hominem) व 'स्ट्र म्यान' (Straw Man) नं चिन्तनया गुणस्तर स्यंकीगु याइ। थ्व पंगःत म्हसीके फइगु व उकियात नियन्त्रण याये फइगु हे समीक्षात्मक चिन्तकया न्हापागु विजय ख। थ्व पंगःत चिलेत मनूनं थःगु विचारय् सचेत च्यूताः कयेमा व आत्म-समीक्षा यानाच्वनेमा।

शिक्षा ख्यलय् थुकिया महत्त्व

शिक्षा ख्यलय् समीक्षात्मक चिन्तनयात दकलय् च्वय्या प्राथमिकता बीगु या, छाय् धाःसा थ्व २१गु शताब्दीया जनशक्तिया निंतिं अनिवार्य दु। ब्वँमिपिंसं तथ्य जक घोकय् यायेगु (Rote Learning) स्वयाः विषयवस्तुयात गंभीरतापूर्वक थुइकेमा धइगु आःया शैक्षिक मान्यता दु। ब्लुमया वर्गीकरण (Bloom's Taxonomy)य् 'मूल्यांकन' व 'सिर्जना'यात दकलय् च्वय्या तहय् तयातःगु दु, गुगु समीक्षात्मक चिन्तन विना सम्भव मदु। शिक्षकपिंसं विद्यार्थीपिन्त न्ह्यसः ल्ह्वनेगु व स्थापित मान्यतायात चुनौती बीगु वातावरण दयेकाः समीक्षात्मक चिन्तन क्यनेफु। कक्षाकोठाय् जुइगु खँल्हाबल्हा, बहस (Debate) व 'केस स्टडी' (Case Study) या अभ्यासं थ्व सीप विकासय् तःधंगु ग्वहालि याइ। समीक्षात्मक चिन्तनं विद्यार्थीपिन्त सुसंस्कृत व तार्किक नागरिक दयेकेत ग्वहालि याइ। थ्व सीपं विद्यार्थीपिन्त भविष्यया अज्ञात समस्यात रचनात्मक ढंगं समाधान यायेगु क्षमता बी। आधुनिक पाठ्यक्रमय् थ्व सीपयात केवल दर्शनय् जक मखु, बरु गणित, विज्ञान, इतिहास व साहित्य फुक्कं विषयनाप स्वानाः स्यनेगु या।

व्यावहारिक जीवन व कार्यस्थल

समीक्षात्मक चिन्तन एकेडेमिक ख्यलय् जक सीमित मदु व थ्व व्यावहारिक जीवनय् नं सान्दर्भिक दु। न्हियान्हिथंया जीवनय् मनूतेसं विज्ञापन, राजनीति व सामाजिक सञ्जालपाखें यक्व जानकारी कयाच्वनि, गुकिया विश्लेषण आवश्यक जुइ। थ्व जानकारीतय्सं मनूयात छु उद्देश्यं प्रभावित यानाच्वन धकाः समीक्षात्मक चिन्तनं जक सीके फइ। पसलय् सामान न्यायेबलय् जुइमा वा मतदान यायेबलय् जुइमा, तर्कसंगत सोचं झीत बांलाःगु व पाय्छि निर्णय कायेत ग्वहालि याइ। ज्याकुथि दुने नं समीक्षात्मक चिन्तन छ्यला जटिल समस्यात समाधान याये फइ। व्यवस्थापन ख्यलय् रणनीति दयेकेत व जोखिम न्यूनीकरण यायेत थ्व चिन्तन अनिवार्य दु। व्यक्तिगत सम्बन्धय् नं थ्व चिन्तनं हथाय् चाना निर्णय कायेगु प्रवृति चिलेत व मथूगु खँ (Misunderstanding) म्हो यायेत ग्वहालि याइ। समीक्षात्मक चिन्तनं मनूयात धैर्यवान, सहिष्णु व विनम्र दयेकी, छाय् धाःसा थ्व सीप दुम्ह मनू थः नं गलत जुइफु धकाः स्वीकार याइ। थ्व सीपं मनूयात अन्धविश्वासं मुक्त यानाः छगू सन्तुलित व अर्थपूर्ण जीवन म्वायेत स्यनी।

स्वापू दूगु च्वसु

सुकरात

तर्कशास्त्र

वैज्ञानिक विधि

दर्शन

पूर्वाग्रह