વૈવિધ્ય

*વણિક સમાજ માં લગ્નસરા અને વાડી નો  રસપ્રદ ઇતિહાસ* સમય કાઢી વાંચશો તો મજા પડી જશે…..

દાહોદ શહેર નો નાનકડો પણ હંમેશા નવી રીત ચાતરનારો એટલે આપણો ગૌરવશાળી વણિક સમાજ…
આજ થી 60 વર્ષ પેહલા સુધી જ્યારે સમાજ માં લગ્નો ગોઠવાતા ત્યારે જૂની વાડી માં બધો જમણવાર ગોઠવતો. તે સમયે સમાજ ના જ અગ્રણીઓનું *પંચ* અને રસોઈ ના જાણકારો આખું રસોડું સંભાળતા. એમાં શુદ્ધતા નું બહુ ધ્યાન રખાતું. બહાર ના રસોઈયા અને સમાજ બહાર ના વ્યક્તિઓ ને પણ વાડી માં પ્રવેશ નહોતો. કાંદા લસણ વગર નું જ ભોજન બનતું. પગરખાં વાડી ની બહાર કાઢી ને જ પ્રવેશ કરાતો. આ બધા નિયમો ને કારણે સર્વે અહી નિઃસંકોચ ભોજન કરતા. તે સમયે જમણ નું મેનુ સાદું અને સાત્વિક રેહતું. જેમાં *દાળ,ભાત,રવાની પૂરી, વાલ કે કાળા ચણા નું શાક તથા શીરો*  રેહતો. મારા દાદા ના કહેવા મુજબ શુદ્ધ ઘી ના શિરા ની ઉપર બે ઇંચ નું ઘીનું લેયર રેહતું. 
સંપૂર્ણ પણે *પંગત* માં જ નીચે બેસી ને જમવાનું. કંતાન ની લાંબી ચટાઈઓ અને ખાખરા ના પાનના હાથ બનાવટ ના પડિયા પતરાળાં . એમાં પણ પડિયા ની સાઇઝ તો આજના પડિયા કરતા પાંચ ઘણી મોટી રહેતી. કારણ કે દાળ પીવાનો મહિમા વધારે હતો.પીરસનારા પણ આગ્રહ થી જમાડે અને થાકે નહિ…
લોકો ઘેર થી જ પિત્તળ ના એક વિશિષ્ટ વાસણ માં પીવાનું પાણી લઈ જતા. એને જો ઘર માં કોઈ બીમાર હોય તો એનું *”મોઢું સુધારવા”* એ વાસણમાં જતી સમયે તળાવ ના પાણી થી બનેલી એ સ્વાદિષ્ટ દાળ ઘેર લઈ જતા. 
પંગત પડતી એમાં એક થી એક ચઢિયાતા જમવા ના *એક્સપર્ટ* પણ આવતા અને સામ સામાં બેસી દાળ ના *સબડકાં* ( અભડુકા , અવાજ સાથે ખાવું એ ) બોલાવતા અને પ્રમોદ ભાવ થી ખાવા ની હરીફાઈ પણ કરતા. 
તો આ તરફ લગ્નો ના રીત રિવાજો પણ અત્યાર કરતા નોખા હતાં. અમુક દિવસ પેહલા ચોખા ના દાણા હળદર વાળા કરી લેતાં જે લગ્ન ના થોડા દિવસ પેહલા થી માંડી છેક જમણ ચાલુ થાય તેના કલાક પેહલા ઘેર આવી ને થોડા થોડા દાણા આંગણ કે દરવાજા ના ઉંબરા પર નાંખી જતા અને આ રીતે આમંત્રણ પાઠવતા. આ છેલ્લી ઘડીના આમંત્રણ ને *તેડું* કહેતા જે ફરજીયાત રેહતું અને તેડું આવ્યા પછી જ લોકો જમવા જતાં. 
લગ્નો પણ સાદગી થી ઉજવાય. બેન્ડ કે વાજા નહોતા પણ ઘર ના અને ફળીયા ના લોકો જ ગાઈ વગાડતાં. પછી સમય જતા રોશની અને તોરણો બંધાવા લાગ્યા અને મોટા ડબ્બા જેવા સ્ટીરિયો પર હિન્દી ફિલ્મ ના ગીતો ત્રણ દિવસ સુધી વાગતા પણ એનાથી કોઈ *ડિસ્ટર્બ* નહોતું થતું. 

એ સમયે જમણ માટે ની *રવા મેંદા ની પૂરીઓ* બે દિવસ પેહલા જ વાડી માં બની જતી અને એ માટે કુટુંબ, ગલી અને મિત્રવર્તુળ ની બહેનો *ઘેર થી વેલણ લઇ પૂરીઓ વણવા જતી* !!! આ પૂરીઓ કરન્ડિયાઓ માં ભરી  એક ઓરડામાં મૂકી દેવાતી.
હા આ વચ્ચે પેલી *ઢાંકણ પ્રથા*પણ… એમાં એવું રહેતું કે લગ્ન વાળા કુટુંબ ની બંને તરફ ની મોટી ઉંમર ની અથવા તો *સૂઝ બુઝ* વાળી કુશળ બહેનો વાડીમાં રસોડા ની બહાર સામ સામી લાઈન માં બેસતી અને વચ્ચે પાટલા ઉપર વાસણો માં જમવાનું ભરાતું, આ એમના માટે કે જેઓ શારીરિક અશક્ત હોય , શોક પાળતા હોય અને બહાર ન આવી શકતા લોકો માટે આમંત્રણ સમયે *બુક* કરેલું એક જાત નું ટિફિન. એમાં પાછી ઢાંકણ ભરવા માં કોઈકવાર મીઠી ચકમક જામતી એનો પણ એક આનંદ હતો. એક વડીલ બેન કહે આ એકલા છે તો ઢાંકણ માં સાત પૂરીઓ તો ઘણી, એકલા ને કેટલી જોઈએ વળી ? તો બીજી કહે સાત થી શું થાય ? ચાર વધારે હશે તો બિચારા પરવશ છે તો બે ટાઈમ ખાશે!
પછી તો બહેનો જાતેજ ઊંચકી ને જે તે ઘેર  પહોંચાડી આવતી. એમના કપડા તો નવા જ રહેતા પણ એ સમયે એવું નહોતું કે કામ કરીશું તો કપડા બગડશે. પાછળ થી રિક્ષાઓ માં જતા થઈ ગયા. આ પ્રથા છેલ્લે 2000 ની સાલ સુધી ચાલી અને બંધ થઈ ગઈ.
સમય વીત્યે લગ્નો માં મેનુ બદલવા લાગ્યું . *જલેબી , કોપરાંપાક , સુત્તરફેણી , દૂધી ની બરફી, બાલુશાહી* વી. પિરસાવા લાગ્યું. આ દૂધી ની બરફી રંગે લીલી, ઉપર સફેદ જામેલા ઘી નું  લેયર અને ઉપર લાલ ચટ્ટ ગુલાબ ની પત્તીઓ ભભરવતા. આમ સસ્તી છતાં મનભાવન બની રહેતી. સમય વીત્યે વાડી માં પાથરણાં ની જગ્યાએ લાંબા પાટલાઓ જ્યારે દેશી પતરાડા ની બદલે બદામ ના પાન ના મશીન બનાવટના પતરાળાં આવી ગયા. 
લગ્ન ના અમુક દિવસ પેહલા *લાલ લાડવો* અને *પાપડ* કુટુંબ અને પરિચિતોને વહેંચવાનો રિવાજ છે . પેહલા તો પાપડ બહેનો જાતે જ તૈયાર કરતી પણ હવે *શ્રીજી* પાપડ જિંદાબાદ. લાલ લાડવો એ વાસ્તવ માં એકદમ પીળો હોય પણ એની બનાવટ સમયે મોટા તાવડા માથી જ્યારે ગરમા ગરમ *ઘાણ* ઉતરે એટલે એને ગોળ આકાર આપવા હાથ વડે વાળી લેવા પડે અને વાળવા માટે બદામ ના ઝાડ ના લીલા પાન નો ઉપયોગ થાય. આ બધા માં પરિવારજનો ની હથેળીઓ એકદમ લાલ થઇ જાય એટલે એનું નામ લાલ લાડવા.
ગ્રહ શાંતિ એટલે વડીલો નો પ્રસંગ. આ સમયે કુટુંબ કે સંબંધી માં કોઈ *રીસાયલું* હોય એને માનવી લાવી સંબંધો પુનઃ ચાલુ કરવા નો પણ પ્રસંગ ગણાતો. 
ધીરે ધીરે સમય વીતતા લગ્નો માં દારૂ ની બદી ઘૂસી ચૂકી હતી. પણ આ વિવાદાસ્પદ મુદ્દા માં ઉતરવુ નથી…
1988 માં *સ્વ. નટવર લાલ શાહ* ના નામ થી સમરવ ના પ્રસંગોપાત એક લાખ રૂપિયા નું માતબાર દાન મળ્યું. વાડી નો જીર્ણોદ્વાર થયો. વ્યવસ્થાઓ બદલાઈ. એમાં જ સમાજ ની નવી ઓફીસ અને બીજી રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ થઈ. 
હવે તો તેડાં ની પ્રથા બંધ થઈ પરંતુ સમાજ ની બહેનો ને જોવા માટે આકર્ષતી અને ઉત્સુકતા જગાડતી એવી *જમવાનું કહેવા ની* પ્રથા જેમાં કુટુંબ ની સ્ત્રીઓ સજી ધજી, હાથે મહેંદી લગાવી અને કેશ માં ફૂલો ની વેણીઓ નાખી જમવા નું આમંત્રણ આપવા આવે અને આખો મહોલ્લો જોવા ઉમટે…
સમાજ ના લગ્નો સાથે વચ્ચે ના ત્રીસ વર્ષ *દેસાઈ ટેન્ટ* વાળા સતીશ ભાઈ અને *સત્કાર ટેન્ટ* વાળા સ્વ. અવિનાશ ભાઈ , સતીશ ભાઈ અને બકુલ ભાઈ ( આ ત્રણ ભાઈઓ મારા કાકા અને અંગત વડીલ પણ થાય ) ના ફરાસખાના ને અવશ્ય યાદ કરવા પડે. કારણકે ત્રીસ વર્ષોમાં અસંખ્ય લગ્નો માં તેઓ જોડાયેલા રહ્યા.
પેહલા લગ્નો માટે મોંઘી સાડીઓ લેવા લોકો ઉમરેઠ અને અમદાવાદ જતાં , જ્યાં કુટુંબના અમદાવાદ સ્થિત રહેવાસી સાથે જોડાઈ ને બધે ફેરવે અને કપડા ની દુકાનો બતાવે.  પણ  *સંસ્કૃતિ સાડી* વાળા મિત્ર હેતલે ઉત્તમ સાડીઓ ની વિશાળ શ્રેણી રાખી ને  બહારગામ જવાની એ જફા માથી ઘણા અંશે મુક્તિ અપાવી છે.
પેહલા વરઘોડા માં સાદગી હતી પછી એમાં વૈભવ વધ્યો. *આઝાદ અને દરબાર બેન્ડ* લોકો ને નચવવા આવી ગયા. તો મિત્રો માટે અલગ થી *ઢોલી* પણ ખરો. મારા પિતાજી ના લગ્ન સમયે ઇસ. 1969 માં દેસાઈવાડે થી એક સાથે *પાંચ વરરાજા* ના વરઘોડા નીકળ્યા હતા જે આજદિન સુધી નો રેકૉર્ડ છે.

*સોસાયટી વાળાઓ નો વરઘોડો* જ્યારે ગુજરાતી વાડ પહોંચે એટલે પહેલો પડાવ પૂરો થાય. અહી ગરબા જામે. વરરજા ને મંદિર માં ઠાકોરજી ના આશીર્વાદ મેળવવા બે ચાર જણા લઇ જાય. બીજા બધા વડીલો ઘેર થી ચાલતા ચાલતા થાકયા હોય એટલે ઓટલાઓ પર ઘડીક *વિશ્રામ* કરી લેય. અને ઘણા ખરા તો અહીંથી સીધાજ તળાવ પરની વાળી માં વરઘોડા કરતા પેહલા પહોંચી જાય અને ભોજન પતાવી લેય , એનું વાજબી કારણ પણ છે કેમકે સોસાયટી ના વરઘોડા આમ પણ બહુ મોડા પહોંચતા હોવાથી એવું થવું સ્વાભાવિક છે. આ માટે જ  *વરઘોડા માં સૌથી પાંખી હાજરી MG road પર* જોવા મળે…પણ મજા તો જોડાયેલ સૌ કોઈ પૂરી માણતા
પછી વરઘોડો અંતિમ પડાવ એટલે કે દેસાઈ વાડ ના મંદિરે ઊભો રહે. મંદિર માટે ફરી એજ પ્રક્રિયા. તળાવ ઉપર છેલ્લી રમઝટ ના ભાગરૂપે ગરબા ઝામે અને એમાં વર રાજા તથા કન્યા પક્ષના ઉત્સાહી અને શોખીનો પણ જોડાય. ફટાકડા ફૂટે અને તૈયાર થયેલી કન્યા વાડી ના ઝરૂખામાં થી દુર થી આ બધું જોઈને હરખાય. એ સમયે વરઘોડા ના મેનુ માં મોટાભાગે *કઢી, પુલાવ, ગાજરનો હલવો અને મિક્સ ભજીયા હોતાં* !!!
થોડા વર્ષો થી *ગરબા નો ટ્રેન્ડ* શરૂ થયો. આ ગરબા અને સફળતા ને  *બારમો ચંદ્રમા.* કોઈક ને ઘેર ગરબા એવા તો જામે કે લોકો ને મઝા પડી જાય અને કેટલાક ને ત્યાં સાચા ઉત્સાહી મન થી તડામાર તૈયારીઓ કરી હોવા છતાં *ઘર ઘર ના જ દસ જણા* નાચી ને પ્રસંગ પૂરો કરે.
જમણવાર હોય એટલે ચાંદલા ( ચાંલ્લો ) સ્વીકારવા માટે કુટુંબ માથી મોટા ભાગે ફુઆ , માસા , મામા કે જમાઈ અને જો કોઈ બેંક વાળા હોય તો એજ આ બધી આર્થિક જવાબદારી સંભાળે. મારા કુટુંબ અને વર્તુળમાં તો મારા મોટા ભાઈ સ્ટેટ બેંક વાળા *ઉમંગ શાહ* ના ભાગે જ આ જવાબદારી હોય. એમનુ ચોક્કસ કામ ગામ ભરમાં બહુ વખણાય . 
લગ્નો ની વાત ચાલે છે તો માર્કેટ યાર્ડ વાળા *કમલેશભાઈ અને વિજય ભાઈ* ની નિસ્વાર્થ સેવા પણ યાદ કરવી પડે. તેઓ એમના બાવકા ના એકદમ વિશ્વાસુ અને લગ્નના તથા વાડીના કામો માં કુશળ એવા માણસો લગ્ન વાળા ઘર ને ઉપલબ્ધ કરાવી આપે.
કેમેરા ની ફોટોગ્રાફી ના યુગ નો અંત આવ્યો અને વિડિયો ગ્રાફી એ સ્થાન લીધું . કપૂર સ્ટુડિયો આ બધા સાથે અનોખી રીતે જોડાઈ ગયો. *શબ્બીર ભાઈ* તો વ્હોરા હોવા છતાં બધી રીત રસમ ના એક્સપર્ટ થઈ ગયા હતા અને કોઈકવાર કોઈ રસમ ભૂલ્યા હોઈએ તો યાદ પણ કરાવે !! વચ્ચે વચ્ચે ગામ ના બીજા ફોટોગ્રાફરો ને પણ લાભ મળી જતો. એને હવે તો *પ્રમુખ સ્ટુડિયો* નું એકચક્રી શાસન ચાલે છે. ( એમની સફળતા ના મૂળ માં એમની પ્રબળ કુટુંબ ભાવના કામ કરે છે. બે ભાઈઓ અને એમના ચાર જુવાન છોકરાઓ બધા એકજ ધંધા માં . આજે પણ પ્રમુખ સ્ટુડિયો વાળા 4 પેઢીના થઈ લગભગ 18 જણા એકજ રસોડે જમે છે !!! માટે આપણે પણ એમના માંથી આ ખાસ શીખવું રહ્યું. ) 
90 ના દશક ના અંત સુધી માં તો પંગત પ્રથા બંધ થવા લાગી અને એનું સ્થાન શરૂઆત માં *ટેબલ ખુરશી* અને પાછળ થી *બુફે* પ્રથાએ લીધું. 
હવે તો મેનુ ઓર બદલાઈ ગયું. *સીતાફળ ની બાસુંદી , કેરી નો રસ , ઘેવર રબડી તથા રસમલાઈ , સંદેશ , ચમચમ* જેવી બંગાળી મીઠાઈઓ એ થાળી માં સ્થાન મેળવી લીધું . રવા ની પૂરી ઓ ની જગ્યાએ *ઘઉં ની પૂરી , રૂમાલી રોટી , નાન , પરોઠા* વી. આવી ગયું. લક્ષ્મી ના વૈભવ જોરે હવે તળાવ પરની અને ગુજરાતીવાડ ની વાડીઓ નાની પડવા લાગી તો બીજી બાજુ  *અખાડો* નવા રંગરૂપ માં તેની પૂર્તિ કરવા તૈયાર થઈ ગયો . છતાય કેહવુ ઘટશે કે રૂપિયા લાખો ખર્ચતા મજા પેહલા જેવી નથી રહી…
પછી તો દરેક આઇટમ માટે સેપ્રેટ કાઉન્ટર જેમ કે સૂપ , ગરાડું , ચાટ પૂરી , ચાઈનીઝ , સાઉથ ઇન્ડિયન . મેઈન કોર્સ નું કાઉન્ટર અલગ અને છેલ્લે આઇસ્ક્રીમ , જ્યુસ કે પાન નું ટેબલ. જોકે આટલી વાનગીઓ નો વૈભવ  હોવા છતાં આજે પણ લોકો જૂના જમણવાર ની પંગત માં બેસી ને આરોગેલા  *સ્વાદિષ્ટ દાળ , બટાકા નું શાક અને રવાની પૂરી* ને ભૂલી નથી શક્યા એ હકીકત છે.
સ્ટેજ પણ વિશાળ અને ભવ્ય બનતા ગયા. વૈભવ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. અને હવે અખાડો પણ નાનો પડતાં *જલારામ , રાધે , ક્રિષ્ના* વગેરે પાર્ટી પ્લોટ બુક કરવામાં આવી રહ્યા છે.હવે તો ખર્ચાળ એવી પ્રી વેડિંગ વીડિયો ગ્રાફિ પણ આવી ગઈ છે. 
હજુ ઘણું લખવાનું બાકી છે.., પણ આ પોસ્ટ માં પાછળ થી કશુંક વાંધાજનક ઉમેરેલું લાગે તો આપ મારી પાસે થી અસલ પોસ્ટ મંગાવી શકો છે. મારા દાદા એ કહેલી અને મારા સ્વાનુભાવ અને અવલોકન પરથી લખ્યું છે માટે કોઈ ભૂલ હોય તો ક્ષમા કરશોજી. 
આનંદ શાહ તારીખ 07-08-208780604309