Portal:Dîrok
Portalên Wîkîpediya: Dîn • Dîrok • Erdnîgarî • Huner • Jînenîgarî • Matematîk • Teknolojî • Zanist
Portala Dîrokê
Dîrok, tarîx an jî mêjû lêkolîna zanistî ya zemanê berê ye ku bûyerên berê li gorî konteksta kronolojiyê û çavkaniyan bi sedem û netîceyên xwe bi awayekî rexneyî tên nirxandin. Pisporên dîrokê dîroknas (dîrokzan, dîrokvan) in. Tarîxnas di lêkolîna zemanê berê de çavkaniyên tarîxî yên wekî belgeyên nivîskî, tecrubeyên devkî, nîşanên tebiî û objeyên maddî wekî eserên hunerî bi kar tînin.
Tarîxnas bi riya vegotinan hewl didin ku zemanê berê fêm bikin û pêşkêş bikin. Bi giştî li ser kîjan vegotin weqayekê herî baş îzah dike û li ser muhîmiya sebeb û netîceyên wan yên cuda nîqaş dikin.
Hêrodotos, dîroknasekî yewnan ê sedsala 5an, di nav tradisyona rojavayê de wek "bavê tarîxê" tê nasîn, tevî ku carinan jê re "bavê derewan" jî hatibe gotin. Li gel Tûkûdîdesî, wî bingehên lêkolîna tarîxa mirovahiyê ya modern damezrand. (Gotarê bixwînê...)
Gotarên dîrokê
Gordion (bi yewnanî: Γόρδιον, Górdion; bi latînî: Gordium), paytexta paşageha kevnare ya Frîgyayê bû. Cihê wê nêzîkî bajarê îroyîn ê Yassıhüyük e ku dikeve herêma Polatliyê, 70-80 km li başûrê rojavayî Enqereyê paytexta Tirkiyeyê. Li herêmê gelek girên dîrokî hene. (Gotarê bixwîne...)
Seyahatname (osmanî: سياحت نامه) an jî Seyahatnameya Ewliya Çelebî pirtûka Ewliya Çelebî ye a geriyê ye ku di sedsala 17an de hatiye nivîsandin û berhema wî a girîng e. Ji deh cîldan pêk tê.
Di pirtûkê de behsa Kurdistanê, zimanê kurdî, çanda kurdî jî dike. (Gotarê bixwîne...)
Sillaya Yekbûyî (bi korêyî 통일신, 統新羅) yan jî Sillaya Dereng (후신라, 後新羅 Hushila), navê Sillayê piştî fetihkirina Baekje û Koguryoyê di navbera salên 668 P. Z. - 935ê bû. Sillaya Yekbûyî xwadiya çandeyekî dewlemend bû û paytexta wî Gyeongju çharemîn bajarrê mezin yê dinyayê bû. Jibo ku serweriya xwa li herêmê ava bike bi qiraltiya goguryeoyî-moheyan Balhaeyê ve micadele da. Di imrê xwa da tim ji ber rûp û gêr û kêşêyên siyasî di serî da ji hêla serhildêrên baekjeyî û koguryoyî ku welatê wan hatibûn fetih kirin ve, hat firisandin. Qiralê dawî Gyeongsun dewletê tenê bi navê xwa birêhvebir û bi pêşketina Goryeoyê neçar ma ku li sala 935 P. Z. teslîmî wan be. Bi vî awayî jî xanedana wî bi dawî hat.
Sillaya Yekbûyî digel bêîstikrariya siyasî ya xwa di qada çandeyî û hunerî da pêş ket. Bi bipêşxistina pêwendiyên xwa li gel xanedana Tangê piştevana bingehîn di felsefe û îdeolojiyên elîtên Budîzm û Konfusiyanîzmê li gel avahîsaziya heynê bû. (Gotarê bixwîne...)- Şara xwedayekî piçûk yê şer tê tefsîrkirin. Xwedayekî ku ji bakûrê rojhilatê Urukê ku dike Ummayê ye. Di kêvalbaran de weke kurê Înanna (Îştar) jî tê ser ziman.
Di kurdiya îro de jî hê jî gotina "şer", tê bikarhanîn. Gotina "şer, weke ku ji navê xwedayê şer "şara" hatiye deranîn.[çavkanî hewce ye] (Gotarê bixwîne...) 
Di cîvakê de çînên proleter û yên din
Proleter (ji latînî proletarius bi wateya "kesê ku ji çîna herî jêr a gel") kesê ku di cîvakê de bêmal û milk û bo qezencê xwe hewcederê xerc kirina keda destê xwe ye. Gorî teoriya marksîzmê ew di cîvakê de li hembera burjuvayan cih digire. Têgiya proleter jî wek ew her kesê ku tenê xwediyê wertê xwe (latînî: proles, "zurryet") ye.
Di Împeratoriya Romayê de proleter ew kesên bêwelat bûn, lê wextê ku Şoreşa Pîşesaziyê dibe ji nû ve bo kesên bêmal û milk hat bikaranîn. Ji pê Şoreşa Pîşesaziyê re proleter ew kesên ku ji gund û bajarên çûk de koça bajarên bi pîşesaziyê pêş de ketinî û li wir bêçare di fabrîqeyan de bi kardanê dorê 18 seaten û bêwês û bê tetîlê heftayî dişixulîbûn. (Gotarê bixwîne...)- Muzeya Arkeolojiyê muzeyek e li Amedê (Bakurê Kurdistanê). Muze bi giştî berhemên ji zemanê hîtît, asûr, romayî, bîzantî, ertuqî, aqoyunî û osmaniyan ku li Diyarbekir û hawirdora wê hatine dîtin tê de têne nîşandan. Her wiha di vê muzeyê de berhemên heyamên neolîtik jî peyda dibin û ji 10.000î zêdetir berhemên arkeolojîk û etnografîk tê de hene.
Di salên 2008-2009an de Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê girtî bû. (Gotarê bixwîne...) 
Ala Bizava 26'ê Tîrmehê
Şoreşa Kûbayê, navê serhildana Bizava 26'ê Tîrmehê ya şoreşgerê kubayî Fidel Castro li dijî dîktatorê Kubayê Fulgencio Batista ye. Serhildan di navbera salên 1953 û 1959'an de çêbû.
Di 26 Tîrmeha 1953'an de komên di pêşengiya Fidel Castro de, avêtin ser qereqola Moncada ya li Santiagoyê. Serdegirtin bi serneket. Gelek kesên ku tevlî serdegirtinê bûn, mirin, yên sax jî bi Kastro re hatin girtin. Di sala 1955ê de Fidel Castro bi şêweyekî surgunê çû Meksîkayê. Kastro ji bo ku li Kûêbayê şerê gerîlla bide dest pê kirin, dest bi amadekariyan kir. Cengewarên di bin fermandariya Kastro de, di 25 mijdara sala 1956an de bi keştiyeke biçûk ya bi navê "Granma" ku tê de cil, xwarin, çek, lewazim û hi pêwîstiyên leşkerî yên pir kêm bi hêviya pêk anîna şoreşê ji Meksîkê, da rê û berê xwe dan Kûbayê.
Piştî rêwîtiyeke 7 rojan 82 şervan, çawa ku gava xwe avêtin Kûbayê rastî êrîşekê hatin. Pir ji wan hatin qetinkirin. Yên mayî jî xwe gîhandin hev û gîhîştin Sîera Maestrayê. Sîera Maestra, bû biryargeha esasî ya mezinbûna artêşa gerîlla. Gerîllayên Kûbayî, di 14 Çileya 1957an de, yekem car êrîşeke serkeftî li ser garnîzona leşkerî ya li ber çemê La Plata li darxistin.
Artêşa gerîla her ku çû mezinbû. Li jêr fermandariya Camilo Cienfuegos, Raul Castro ve Che Guevara de yekîneyên nûh hatin sazkirin û şerê gerîlla li herêmên nûh belav bû. (Gotarê bixwîne...)
Pisporên dadwerî piştî peqandina bombeyê li cihê bûyeran bi karê xwe bilî ne, li Pirsûsê (Sirûc, Ruha), 2015.
Komkujiya Sirûcê ew bûyerên ku di 20ê tîrmeha 2015an de li baxçeya Navenda Çand û Hunerê ya Amara ya Pirsûsê (navçeya Sirûca Rihayê) pêk hat. (Gotarê bixwîne...)- Kurdava (bi Zimanê farisî: Kordabad) navê bajarekî Bakurê Kurdistanê ye.[çavkanî hewce ye] Ew bû li dema Komara Agiriyê (1927-1930) li paytexta Kurdistanê û dû re roman şûnde zeft kirin û nav kirin Bazîd. (Gotarê bixwîne...)
Lamassu ji Dur Şharrukin li Împeratoriya Asûr)
Lamassu, ku weke ku dowde wê ku Ga û an jî ya Şêr a û serê wî yê mirov a, tê tefsîrkirin. Di dema Sumerîyan de jê re "lamma" dihat gotin. Di dema Akadîyan de "Lamassu" û li ber dicle jî jê re "Şedu" dihat gotin. Şêdu, di kurdî de bi gotina "şêd" re hîmê gotinaka teybet ya navî bi şêr re diafirêne. Di dema Sumerîyan de jê re "alad" jî hatîya gotin. Piştî dema Sumerîyan, heta dem tê dema Akadîyan, wê jê re bê gotin "şêdu". Şêdu, di kurdî, dibê gotinaka sentez. (Gotarê bixwîne...)
Ji hêlek din Pireya Dehderî û Deriyê Mêrdîn
Pira Dehderî an jî Pira Belek navên pira kevn û dîrokî ya Amedê ye ku li ser çemê Dîcleyê hatiye avakirin. Ji bo deh çaviyên wê yên avê hene, jê re gotine Pira Dehderî. Pira Dehderî, li dervî bajêr, li aliyê başûr, ji Deriyê Mêrdînê 3 km ji bajêr dûr e. Dirêjahiya pirê 180 metre û firehiya wê jî 7-8 metre ye. Pire ji kevirên bazalt ên birî hatiye çêkirin. Bi kevirên sêgoşe li hev hatine siwarkirin. Di lengerên pirê de dîwarên taybetî hatine çêkirin. Pire du beş e. Beşa aliyê rojhilat û beşa aliyê rojava. Di nav van herdu beşan de stûneke bi taybetî heye û ev stûn herdu beşan bi hev girê dide. Ji bo şîpa avê bi hêz li aliyê rojavayê pirê dixe, dîwarê vî alî stûr û çaviyên wê firehtir hatine çêkirin. Gelek dîroknas û bi taybetî ji wan dîroknasan Carsten Niebuhr dinivîse ku pira Amedê bi qasî dîroka bajêr kevn e. Lêbelê ev pira Dehderî ya ku niha hîn jî heye ne ya yekem e; ev di dema dewleta kurd a merwaniyan de hatiye çêkirin an jî hatiye tamîrkirin.
Dîroknas M. van Berchem û Albert Gabriel dinivîsin ku di serdema antîk de ev pir hebûye lê her cara ku hêzên ku dor li bajarê Amedê pêçane û xwestine bajar bigrin, pira hebûye xerab kirine.[çavkanî hewce ye] Piştre dema ku bi paş ve vekişiyane pir ji nû ve hatiye çekirin an jî hatiye tamîrkirin. Yanî di her şerê ser Amedê de, pira Amedê ji dijmin re bûye hedefa yekem. Wek tê zanîn di sala 974an de çaxa ku împeratorê bîzansî Yûhena I Tzîmîskes dor li Amedê pêçabû, pir hilweşandibû. Nivîsara ku di sala 1065an de li ser dîwarê pirê hatiye kolandin û heta îro jî hîn heye û destnîşan dike ku pir ji aliyê padîşahê Merwaniyan Nîzamuldewle ve hatiye çêkirin, weha ye: (Gotarê bixwîne...)- Komkujiya Enqereyê, 2015 bûyera teqîna du bombeyan di Mîtînga Aştiyê ya HDP, KESK , DİSKê de bû. Di 10ê kewçêrê sala 2015an de li Enqereyê (paytexta Tirkiyeyê) çêbû û di encama teqînê de 128 kes mirin, 246 kes jî birindar bûn. (Gotarê bixwîne...)
- Adat û rusûmatnameê ekradiye (erebî; عاذات و رسوماتنامه ء اكرادية), bi kurdî Adetên kurdan an jî Adab û risûma kurdan, pirtûkeke Mele Mehmûdê Bazîdî ya 1857an e.
Mehmûdê Bazîdî berhema bi navê “Adab û risûma kurdan” e. Adab û risûm tê wateya orf û edet. Ev berhem bi zaravayê kurmancî hatiye nivîsandin. (Gotarê bixwîne...) - Muşdamma, xwûdayê Waqif û xanîyên bilind a. Muşdamma, xwûdayek ji wan şeş xwûdayên ku ji aliyê Nînhursag hatîya afirandin a. Kabta jî, birayê wî ya û xwûdayê Pirîkêtan a. (Gotarê bixwîne...)
Zagonên Hamurabî li muzeya Louvreyê
Zagonên Hamûrabî an jî Destûrên Hamûrabî, ji zagonên ku Hamûrabî yên di dema wî de hatina nivîsandin re tê gotin. Wî, di dema xwe de bi wan zagonan desthilatdarîiya xwe ava kir. Ew zagonên wî, weke zagonên destûrî yên ku cara pêşî hatine nivîsandin têne binavkirin.[çavkanî hewce ye] Lê em dizanin ku di dema Sumeriyan de Destûrên Lipît Îştar, Destûrên Eşnûna, Destûrên Urukagîna, Destûrên Ur-Nammû, hatine nivîsandin. Hê gelek destûrên din hatine nivîsandin. Di dema Mîtanî, Gûtî û Naîriyan, Lolo û Kardoxan de jî, bi heman awayê nivîsandin bûne.[çavkanî hewce ye] Mînak, di dema Mediyan de Avesta ya Zerdeşt û hwd, hatine nivîsandin. Bi vê rengê, hemû nivîsandinên ku bûne yên ji bo gelan pîroz bûn.[çavkanî hewce ye] Wan nivîsandinan, dema xwe û serdema xwe kifş kirine. Zagonên Hamûrabî, ji 282 xalan pêk tên. Li ser tabletên ku bi kurdî ji wan re Kêvelbar tên gotin re hatine nivîsandin. Kêvelbar ji axa kîlê hatine çêkirin. Ev ax jî, tenê li dora Cizîr, Nisêbîn û dora wan tê peydekirin. Li herêmên din ên Kurdistanê jî peyde dibe. Lê li van herêman ji wê axê, axa herî dewlemend û ya ji zixuran paqijkirî tê dîtin.[çavkanî hewce ye]
(Gotarê bixwîne...)
Ev gotara têkildarî dîrokê şitlekê ye. Heke tu bixwazî berfireh bikî pê li biguhêre bike. (Çawa?)
Wêneyên bijartî
Wênenîgariyeke Pirtûkxaneya Îskenderiyê
Dîmenekê çandinî ya xelkê Misirê.
Îhsan Nûrî Paşa û jina wî Yaşar Xanim
.jpg)
Di dîrokê de îro
Bûyer
- 680 – Kurê Elî, Îmam Hiseyn li Kerbelayê hate serjêkirin.
- 1631 – Artêşeke Saksonî bajarê Pragê zemt kir.
- 1780 – Li Karayîbê di encama bagerekê de 20.000-30.000 mirov mirin.
- 1944 – Li kampa Auschwitzê 800 mitirb ji aliyê Naziyan ve hatin kuştin.
- 1970 – Fîjî, bû serbixwe.
- 1986 – Li paytexta El Salvadorê, San Salvadorê, erdhej pêk hat û di encamê de 1500 mirov mirin.
- 1997 – Kitêbxaneya Kurdî, ji aliyê Wezîra Çandê ya Swêdê, Marita Ulvskog ve hate vekirin.
- 1997 – Li Ûrûguayê balafir ket û di encamê de 70 kes mirin.
Jidayikbûn
- 1861 – Fridtjof Nansen, ajalnas û lêkolînerê xwediyê Xelata Nobelê
- 1913 – Claude Simon, nivîskara xwediyê Xelata Nobelê
- 1930 – Harold Pinter, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
- 1950 – Rezoyê Osê, nivîskar û lêkolînerê kurd
- 1963 – Hülya Avşar, hunermenda Tirkiyeyê
Mirin
- 1797 – Mary Wollstonecraft, nivîskar û parêzerê mafê jinan
Kategorî
Ji bo dîtina binkategoriyan pê li [►] bike