અક્ષરોના સમૂહને શબ્દ કહેવાય. શબ્દ કાં તો એકલા હોય યા કાનો માત્ર, હ્રસ્વ ઇ ,દીર્ઘ ઈ, હ્રસ્વ ઉ ,દીર્ઘ ઊ યાતો અ, આ ઈ, ઈ ઉ ઊ એ ઐ ઓ ઔ અં અઃ ના સહયોગથી લદાયેલો હોય. ઘણિવાર જોડાક્ષરોનો પણ સહારો લે.

પતન, લગન, મરણ, સરસ. તરત એવા અનેક શબ્દો છે જે માત્ર અક્ષરોથી બનેલા છે. ચાલો ત્યારે મૂળ મુદ્દા પર આવું.

ભણેલા કે અભણ પાસે સત્ય યા અસત્યનો સંદેશો પહોંચાડવાનું સાધન છે. તે છે ‘શબ્દ’. ટુંકમાં કહું તો શબ્દ, માધ્યમ છે. વાણી, વર્તન, આચરણ, ઈશારા સઘળું શબ્દ દ્વારા અન્યને અપી શકાય છે. તે વાહન છે. જેને પૈડાં કે પાંખ નથી. છતાં પણ ‘શબ્દ’નો ભાર અથવા અર્થ અન્ય તક પહોંચાડી શકે છે.

શબ્દ આકર્ષક પણ હોઈ શકે. મિઠાશથી છલકાતા પણ હોઈ શકે. ધિક્કાર યા તિરસ્કાર ભર્યા હોય તો નવાઈ ન પામશો. શબ્દ હ્રદયગમ્ય હોય શકે યા હ્રદયને આરપાર વિંધનારા પણ હોઈ શકે છતાં અંતે તેને છોડી દેવા પડે. એનાથી આગળ તેનું કાર્યક્ષેત્ર ન હોય !

‘શબ્દ’ની કરામત જુઓ, ભાથામાંથી ફેંકેલા તીર જેવું કામ છે. એક વાર નિકળ્યા પછી નિશાન ચૂકી પણ જાય તોય વિંધી નાખે. માટે વાણી દ્વારા તેનો પ્રયોગ ખૂબ સાવચેતી પૂર્વક કરવો.

શબ્દ વારંવાર વપરાય તો જાપ બને. એ જ શ્બ્દ બીજા શબ્દોનો સહારો લે તો મંત્ર બને. જોઈને શબ્દની કરામત !

શબ્દ ‘પ્રહાર’ પણ બને યા શબ્દ ‘મલમ’ પણ બને . હવે આ શબ્દ વાપરનાર પર અવલંબિત છે.

સંકેત મળતા ‘શબ્દ’નું કોઈ પ્રયોજન ન હોય. જેવી રીતે ટ્રેનમાં મુસાફરી કરીએ ત્યારે સ્ટેશન આવે ત્યારે ઉતરી જવામાં જ માલ છે. શાળાએ સ્કૂલ બસમાં જતું બાળક શાળા આવતા બસમાંથી ઉતરી જાય. સાંજે ઘરે આવતી વખતે ,ઘર આવે ત્યારે ઉતરી જાય. બસ એ જ પ્રકારે શબ્દનું કાર્ય સમાપ્ત થતા, તેઓ થંભી જાય.

શબ્દને તેની મર્યાદા પણ હોય. ક્યારે વાપરવા, પરિસ્થિતિને અનુરૂપ, સ્થળની મર્યાદા આ બધું લક્ષમાં રાખવું આવશ્યક છે.

: