Məzmuna keç

Şimali Makedoniya

Keçidləri redaktə et
Vikipediya, azad ensiklopediya
Şimali Makedoniya Respublikası
mak. Република Северна Македонија
alb. Republika e Maqedonisë së Veriut
  • North Macedonia Timeless
  • Diamser yw Gogledd Macedonia
Himn: Denes nad Makedonija (mak. Денес над Македонија)
Tarixi
 • Müstəqillik referendumu 8 sentyabr 1991
Rəsmi dili makedon dili
alban dili[1]
Etnik qrupları
  • 0,47% arumınlar
  • 1,03% digər, bəyan edilməyən və məlum olmayan
  • 7,20% məlumatları inzibati mənbələrdən götürülən şəxslər
[2] (2021)
Dini
  • 60,4% xristianlıq
    • 46,1% pravoslavlıq
    • 14,3% digər xristianlar
  • 32,2% islam
  • 0,1% dinsiz
  • 0,1% digər
  • 7,2% məlumatları inzibati mənbələrdən götürülən şəxslər
[2] (2021)
Paytaxt Skopye
42°00′ şm. e. 21°26′ ş. u.HGYO
Ən böyük şəhəri paytaxtı
İdarəetmə forması unitar parlament respublikası
Prezident Qordana Silyanovska-Davkova[3]
Baş nazir Xristiyan Mitskoski[4]
Qanunverici orqanı Məclis (Sobranie)
Sahəsi
 • Ümumi 25436 km² [5]
Əhalisi
 • Əhali (31 dekabr 2025) 1 819 074[6] nəfər
 • Siyahıyaalma (2021) 1 836 713[2] nəf.
 • Sıxlıq 71,5 nəf./km²
ÜDM (AQP)
 • Ümumi (2026) 57,315 milyard ABŞ dolları[7] dollar
 • Adambaşına 31 746 ABŞ dolları dollar
ÜDM (nominal)
 • Ümumi (2026) 21,605 milyard ABŞ dolları[7] dollar
 • Adambaşına 11 967 ABŞ dolları dollar
İİİ (2023) 0,815
Valyuta Makedoniya denarı (MKD)
İnternet domeni .mk
ISO kodu MK
Telefon kodu +389
Saat qurşaqları CET +1
Yay vaxtı: CEST +2
Nəqliyyatın yönü sağ
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Şimali Makedoniya (mak. Северна Македонија — Severna Makedonija; alb. Maqedonia e Veriut), rəsmi adı Şimali Makedoniya Respublikası (mak. Република Северна Македонија — Republika Severna Makedonija; alb. Republika e Maqedonisë së Veriut) — Cənub-Şərqi Avropada, Balkan yarımadasında yerləşən dənizə çıxışı olmayan dövlət. Şimalda Serbiya, şimal-qərbdə Kosovo, qərbdə Albaniya, cənubda Yunanıstan, şərqdə isə Bolqarıstanla həmsərhəddir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Skopyedir.

Ölkənin sahəsi 25 436 km²-dir.[5] 2021-ci il siyahıyaalınmasına əsasən daimi əhalinin sayı 1 836 713 nəfər olmuşdur.[2] Şimali Makedoniya Dövlət Statistika İdarəsinin hesablamasına görə, 31 dekabr 2025-ci ildə daimi əhalinin sayı 1 819 074 nəfər təşkil etmişdir.[6]

Əhalinin ən böyük etnik qrupunu makedonlar, ikinci böyük qrupunu albanlar təşkil edir. Makedon dili və onun kiril əlifbası ölkə ərazisində və beynəlxalq münasibətlərdə rəsmi dildir. Konstitusiyaya əsasən əhalinin ən azı 20%-nin danışdığı başqa bir dil də qanunla müəyyən edilmiş qaydada rəsmi dil hesab olunur; bu meyar ölkə səviyyəsində alban dilinə şamil edilir.[1]

Müasir Şimali Makedoniya ərazisinin böyük hissəsi antik dövrdə Peoniya və Pelaqoniya kimi tarixi bölgələrlə əlaqəli olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə bölgənin müxtəlif hissələri Makedoniya çarlığının, Roma dövlətinin və Bizans imperiyasının hakimiyyəti altına keçmişdir. Orta əsrlərdə ərazi Bizans, Bolqar və Serb dövlətləri arasında əl dəyişdirmiş, XIV əsrin sonlarından XX əsrin əvvəllərinədək böyük ölçüdə Osmanlı imperiyasının tərkibində olmuşdur.[8]

1912–1913-cü illərin Balkan müharibələrindən sonra indiki Şimali Makedoniya ərazisinin əsas hissəsi Serbiyanın hakimiyyəti altına keçmişdir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Makedoniya Sosialist Respublikası Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasının altı təsis respublikasından biri olmuşdur. 8 sentyabr 1991-ci ildə keçirilən referendumun ardınca ölkə Yuqoslaviyadan ayrılaraq müstəqilliyini əldə etmişdir.

Yunanıstanla dövlətin adı ətrafında uzun müddət davam edən mübahisə səbəbindən ölkə 1993-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatına "Keçmiş Yuqoslaviya Respublikası Makedoniya" müvəqqəti istinadı ilə qəbul edilmişdir. 2018-ci ildə imzalanmış Prespa sazişindən sonra dövlətin konstitusion adı "Şimali Makedoniya Respublikası" olaraq dəyişdirilmiş, yeni ad 12 fevral 2019-cu ildə qüvvəyə minmişdir.

Şimali Makedoniya Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Avropa Şurası, Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı və bir sıra digər beynəlxalq təşkilatların üzvüdür. 27 mart 2020-ci ildə NATOnun 30-cu üzvü olmuşdur.[9] Ölkə 2005-ci ildən Avropa İttifaqına üzvlüyə namizəddir. Üzvlük danışıqlarının açılış mərhələsi 2022-ci ildə başlanmış, Aİ qanunvericiliyinə uyğunluğun yoxlanılması prosesi 2023-cü ilin dekabrında tamamlanmışdır.[10]

Adlandırma

[redaktə | vikimətni redaktə et]

"Makedoniya" adı qədim yunanca Μακεδονία (Makedonía) sözündən yaranmışdır. Ad qədim makedonların və onların dövlətinin adı ilə əlaqəlidir.

Müasir dövlət 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra "Makedoniya Respublikası" adını qəbul etmişdir. Yunanıstan bu addan istifadəyə etiraz edirdi. Mübahisə Yunanıstanın şimalındakı eyniadlı tarixi-coğrafi bölgə, qədim Makedoniya irsi, dövlət rəmzləri və bəzi konstitusion məsələlərlə əlaqəli idi.

8 aprel 1993-cü ildə dövlət BMT-yə qəbul edilərkən "Keçmiş Yuqoslaviya Respublikası Makedoniya" (ing. the former Yugoslav Republic of Macedonia) müvəqqəti istinadı tətbiq edilmişdir.[11]

17 iyun 2018-ci ildə Yunanıstan və Makedoniya Respublikası arasında Prespa sazişi imzalanmışdır. Saziş dövlətin rəsmi adının "Şimali Makedoniya Respublikası", qısa adının isə "Şimali Makedoniya" olması barədə razılaşmanı ehtiva edirdi.[12]

Sazişin icrası ilə bağlı konstitusiya dəyişiklikləri Makedoniya parlamenti tərəfindən qəbul edilmiş, Yunanıstan parlamenti isə Prespa sazişini ratifikasiya etmişdir. Yeni dövlət adı 12 fevral 2019-cu ildə qüvvəyə minmişdir.[12]

Prespa sazişinə əsasən ölkənin rəsmi dilinin adı "makedon dili" olaraq qalmışdır. Vətəndaşlıqla bağlı rəsmi formul "Makedoniya/Şimali Makedoniya Respublikasının vətəndaşı" kimi müəyyən edilmişdir.[12]

Tarix

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qədim dövr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Müasir Şimali Makedoniya ərazisinin böyük hissəsi antik dövrdə Peoniya bölgəsi ilə əlaqəli idi. Cənub-qərbdə Pelaqoniya, şimal-qərbdə isə Dardaniya ilə əlaqəli ərazilər yerləşirdi. Qədim Makedoniya çarlığının ilkin siyasi mərkəzi daha cənubda olsa da, e.ə. IV əsrdə onun hakimiyyəti müasir Şimali Makedoniya ərazisinin cənub hissələrinə və Peoniyanın bir qisminə yayılmışdır.[13]

E.ə. VI əsrin sonlarında Peoniyanın bir hissəsi Əhəmənilər dövlətinin hakimiyyəti altına keçmişdir. E.ə. IV əsrin ortalarında II Filippin dövründə Makedoniya çarlığının bölgədə siyasi təsiri genişlənmişdir.[13]

Romalılar e.ə. II əsrdə bölgəni fəth etmişlər. Sonrakı inzibati bölgülərdə müasir Şimali Makedoniya ərazisinin müxtəlif hissələri Roma dövlətinin Makedoniya, Moesiya və Dardaniya inzibati vahidlərinə daxil edilmişdir. Skopyenin qədim sələfi Skupi Roma dövründə mühüm regional yaşayış məntəqələrindən biri idi.[13]

Orta əsrlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Roma imperiyasının bölünməsindən sonra bölgə əsasən Bizans imperiyasının hakimiyyəti altında qalmışdır. VI–VII əsrlərdən etibarən slavyan qruplarının Balkan yarımadasına köçü bölgənin etnik və dil mənzərəsinə mühüm təsir göstərmişdir.[8]

IX əsrdə ərazinin böyük hissəsi Birinci Bolqar dövlətinin nəzarətinə keçmişdir. Oxrid mühüm dini və mədəni mərkəzə çevrilmiş, Oxrid ədəbi məktəbi orta əsr slavyan yazı mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.

XI əsrin əvvəllərində Bizans bölgədə hakimiyyətini yenidən bərpa etmişdir. Sonrakı əsrlərdə ərazi Bizans, Bolqar və Serb siyasi qurumları arasında əl dəyişdirmişdir. XIV əsrdə Skopye Stefan Duşanın dövlətinin mühüm siyasi mərkəzlərindən biri olmuşdur.

XIV əsrin sonlarında Osmanlıların Balkanlarda irəliləməsi nəticəsində müasir Şimali Makedoniya ərazisinin böyük hissəsi Osmanlı hakimiyyəti altına keçmişdir.

Osmanlı dövrü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bölgə təxminən beş əsr Osmanlı imperiyasının tərkibində olmuşdur. Ərazi müxtəlif dövrlərdə Rumeli əyalətinin, sonrakı inzibati bölgülərdə isə Monastır, Kosovo və Saloniki vilayətlərinin müxtəlif hissələrinə daxil idi.[8]

Müasir Bitola Osmanlı dövründə Manastır adı ilə tanınırdı və imperiyanın Balkanlardakı mühüm inzibati, hərbi və diplomatik mərkəzlərindən biri idi.

XIX əsrdə Balkanlarda millətçilik hərəkatlarının güclənməsi Makedoniya bölgəsinə də təsir göstərmişdir. Region müxtəlif bolqar, yunan, serb və makedon siyasi-mədəni hərəkatlarının rəqabət məkanlarından birinə çevrilmişdir.

1903-cü ildə Osmanlı hakimiyyətinə qarşı İlinden–Preobrajeniye üsyanı baş vermişdir. Üsyan zamanı Kruşevo şəhərində qısamüddətli siyasi idarəetmə qurumu yaradılmışdır. Hadisə müasir Şimali Makedoniyanın tarixi yaddaşında mühüm yer tutur.

Balkan müharibələri və Yuqoslaviya dövrü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1912–1913-cü illərin Balkan müharibələri nəticəsində Osmanlı hakimiyyəti bölgədə sona çatmışdır. 1913-cü il Buxarest müqaviləsindən sonra daha geniş Makedoniya coğrafi bölgəsi əsasən Serbiya, Yunanıstan və Bolqarıstan arasında bölünmüşdür. Müasir Şimali Makedoniya ərazisinin böyük hissəsi Serbiya Krallığının tərkibinə keçmişdir.

Birinci Dünya müharibəsi dövründə ərazinin böyük hissəsi Bolqarıstanın nəzarətində olmuşdur. Müharibədən sonra region Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığının, 1929-cu ildən isə Yuqoslaviya Krallığının tərkibində qalmışdır.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Yuqoslaviyanın işğalından sonra indiki Şimali Makedoniya ərazisinin böyük hissəsi Bolqarıstanın idarəsinə verilmiş, qərbdəki bəzi ərazilər isə İtaliyanın nəzarətində olan Albaniyanın idarəsinə keçmişdir.

2 avqust 1944-cü ildə Makedoniya Xalq Azadlığı Antifaşist Məclisinin — ASNOM-un ilk sessiyası keçirilmişdir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Makedoniya Sosialist Respublikası federativ Yuqoslaviyanın təsis respublikalarından biri olmuşdur.

Müstəqillik dövrü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

8 sentyabr 1991-ci ildə keçirilən referendumda iştirak edən seçicilərin böyük əksəriyyəti müstəqilliyi dəstəkləmişdir. Respublika Yuqoslaviyanın parçalanması zamanı digər bəzi federativ respublikalarda baş verən genişmiqyaslı müharibələrə cəlb olunmadan federasiyadan ayrılmışdır.

1999-cu ildə Kosovo müharibəsi Şimali Makedoniyaya böyük qaçqın axınına səbəb olmuşdur.

2001-ci ildə dövlət təhlükəsizlik qüvvələri ilə etnik alban silahlı qrupları arasında silahlı qarşıdurma baş vermişdir. 13 avqust 2001-ci ildə imzalanmış Oxrid Çərçivə Sazişi qarşıdurmanın siyasi həlli üçün əsas yaratmışdır. Saziş yerli özünüidarənin gücləndirilməsini, ayrı-seçkiliyin qarşısının alınmasını, etnik icmaların dövlət qurumlarında daha ədalətli təmsilini və dillərin istifadəsi ilə bağlı dəyişiklikləri nəzərdə tuturdu.[14]

2018–2019-cu illərdə Prespa sazişinin həyata keçirilməsi nəticəsində dövlətin adı Şimali Makedoniya Respublikası olaraq dəyişdirilmişdir.[12]

Coğrafiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Şimali Makedoniyanın topoqrafik xəritəsi

Şimali Makedoniyanın ümumi sahəsi 25 436 km²-dir.[5] Ölkə dənizə çıxışı olmayan və əsasən dağlıq relyefə malik dövlətdir.

Ərazinin mərkəzi hissəsindən Vardar çayı keçir. Vardar ölkənin əsas çayıdır və Yunanıstan ərazisinə keçdikdən sonra Egey dənizinə tökülür.

Ölkənin ən yüksək nöqtəsi Albaniya sərhədində yerləşən Korab zirvəsidir; hündürlüyü 2 764 metrdir. Şimal-qərbdə Şar dağları, şərqdə Osogovo və başqa dağ massivləri yerləşir.

Cənub və cənub-qərb sərhədlərində üç böyük göl — Oxrid, Prespa və Doyran gölləri yerləşir. Oxrid və Prespa transsərhəd göllərdir.

Oxrid şəhəri və Oxrid gölü ətrafındakı təbii-mədəni ərazi UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir. Ərazinin Şimali Makedoniyadakı hissəsi 1979-cu ildə təbii irs kimi siyahıya alınmış, 1980-ci ildə mədəni meyarlar əlavə edilmiş, 2019-cu ildə isə Dünya İrsi obyektinin sərhədləri Albaniya ərazisinə genişləndirilmişdir.[15]

Şimali Makedoniya seysmik cəhətdən aktiv bölgədə yerləşir. 26 iyul 1963-cü ildə baş vermiş güclü zəlzələ Skopyenin böyük hissəsini dağıtmış və mindən çox insanın ölümünə səbəb olmuşdur.

İqlim

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ölkənin iqliminə kontinental və Aralıq dənizi iqlim xüsusiyyətləri təsir göstərir. Vardar vadisi və cənub-şərq bölgələrində Aralıq dənizi təsiri daha çox hiss olunur, daxili və yüksək dağlıq ərazilərdə isə kontinental və dağ iqlimi üstünlük təşkil edir.

Yaylar əsasən isti və quraq, qışlar isə sərin və ya soyuq keçir. Yüksək dağlıq ərazilərdə qar örtüyü daha uzun müddət qalır.

Təbiət

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şimali Makedoniyada dağ, meşə, göl və çay ekosistemləri geniş yayılmışdır. Ölkədə Mavrovo, Pelister, Qaliçitsa və Şar dağı milli parkları fəaliyyət göstərir.

Oxrid gölü qədim geoloji mənşəyi və çoxsaylı endemik flora və fauna növləri ilə seçilir.[15]

İnzibati bölgü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şimali Makedoniyada yerli özünüidarənin əsas vahidi bələdiyyədir. Ölkə hazırda **80 bələdiyyəyə** bölünür.[5]

Skopye ayrıca yerli özünüidarə vahididir və şəhərin ərazisini təşkil edən 10 bələdiyyəni birləşdirir.

Statistik məqsədlər üçün ölkə səkkiz regiona ayrılır:[5]

  • Şərq statistik regionu;
  • Şimal-Şərq statistik regionu;
  • Pelaqoniya statistik regionu;
  • Poloq statistik regionu;
  • Skopye statistik regionu;
  • Cənub-Şərq statistik regionu;
  • Cənub-Qərb statistik regionu;
  • Vardar statistik regionu.

Statistik regionlar ayrıca inzibati hakimiyyət vahidləri sayılmır; onlar əsasən statistika, regional inkişaf və planlaşdırma məqsədləri üçün istifadə olunur.

Dövlət quruluşu və siyasət

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şimali Makedoniya unitar parlament respublikasıdır. Dövlət quruluşunun əsasları Konstitusiya ilə müəyyən edilir.[1]

Qanunvericilik hakimiyyətini birpalatalı Məclis (mak. Собрание, Sobranie) həyata keçirir. Deputatlar ümumi seçkilər yolu ilə dörd il müddətinə seçilirlər.

İcra hakimiyyətini baş nazirin rəhbərlik etdiyi hökumət həyata keçirir.

Prezident dövlət başçısı və silahlı qüvvələrin ali baş komandanıdır. Prezident birbaşa seçkilərlə beş il müddətinə seçilir.

2024-cü il prezident seçkilərindən sonra Qordana Silyanovska-Davkova prezident vəzifəsinin icrasına başlamışdır. O, ölkə tarixində prezident seçilmiş ilk qadındır.[3]

2024-cü il parlament seçkilərindən sonra Xristiyan Mitskoskinin rəhbərliyi ilə hökumət formalaşdırılmışdır. 2026-cı ilin sentyabrında Mitskoski baş nazir vəzifəsini icra edir.[4]

Ölkənin daxili siyasi gündəliyində Avropa İttifaqına inteqrasiya, qanunun aliliyi, məhkəmə sistemi, korrupsiyaya qarşı mübarizə, dövlət idarəçiliyinin islahatı, iqtisadi inkişaf və etnik icmalar arasında münasibətlər mühüm yer tutur.

Xarici münasibətlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şimali Makedoniya 8 aprel 1993-cü ildən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzvüdür.[11] Ölkə Avropa Şurası, ATƏT, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı və digər beynəlxalq təşkilatlarda təmsil olunur.

27 mart 2020-ci ildə Şimali Makedoniya NATOya qəbul edilərək alyansın 30-cu üzvü olmuşdur.[9]

Xarici siyasətin əsas istiqamətləri Avroatlantik inteqrasiya, Qərbi Balkan dövlətləri ilə regional əməkdaşlıq, Yunanıstan və Bolqarıstanla münasibətlərdir.

Avropa İttifaqına inteqrasiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şimali Makedoniya 2004-cü ilin martında Avropa İttifaqına üzvlük üçün müraciət etmiş və 2005-ci ilin dekabrında namizəd dövlət statusu almışdır.[10]

2020-ci ilin martında Aİ Şimali Makedoniya ilə üzvlük danışıqlarının açılması barədə qərar qəbul etmişdir. 19 iyul 2022-ci ildə ilk hökumətlərarası konfrans keçirilmiş və üzvlük danışıqlarının açılış mərhələsi başlanmışdır.[10]

Aİ qanunvericiliyinin Şimali Makedoniya qanunvericiliyi ilə uyğunluğunun analitik yoxlanılması — skrininq prosesi 2023-cü ilin dekabrında tamamlanmışdır.[10]

2026-cı ildə Şimali Makedoniya Aİ-yə üzvlüyə namizəd dövlət olaraq qalır və üzvlük prosesinin növbəti mərhələləri ilə bağlı islahatları davam etdirir.[10]

İqtisadiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şimali Makedoniya kiçik və açıq bazar iqtisadiyyatına malikdir. Xidmət sektoru iqtisadi fəaliyyətin ən böyük hissəsini təşkil edir. Sənayedə avtomobil sənayesi üçün komponentlərin istehsalı, metal emalı, elektrik avadanlıqları, tekstil, qida və içki istehsalı mühüm yer tutur.

Kənd təsərrüfatında üzümçülük, tərəvəzçilik, meyvəçilik, tütünçülük və heyvandarlıq geniş yayılmışdır. Xarici ticarətin böyük hissəsi Avropa İttifaqı ölkələri ilə həyata keçirilir.

Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı ilin aprel proqnozuna görə Şimali Makedoniyanın nominal ÜDM-i təxminən 21,6 milyard ABŞ dolları, alıcılıq qabiliyyəti pariteti üzrə ÜDM-i isə təxminən 57,3 milyard ABŞ dolları təşkil edir.[7]

2026-cı il üçün real ÜDM artımı 3,1% səviyyəsində proqnozlaşdırılmışdır.[7]

Milli valyuta Makedoniya denarıdır və onun beynəlxalq valyuta kodu MKD-dir.

Ölkə iqtisadiyyatının uzunmüddətli problemləri arasında xaricə miqrasiya, əhalinin yaşlanması, əmək məhsuldarlığının artırılması, infrastrukturun inkişafı və regional iqtisadi fərqlər yer alır.

Əhali

[redaktə | vikimətni redaktə et]

2021-ci il siyahıyaalınmasında Şimali Makedoniyanın daimi əhalisi 1 836 713 nəfər olmuşdur.[2]

31 dekabr 2025-ci il üçün Dövlət Statistika İdarəsinin hesablamasına əsasən ölkənin daimi əhalisi 1 819 074 nəfər təşkil etmişdir.[6]

Ölkənin ən böyük şəhəri Skopyedir. Digər mühüm şəhərlər sırasında Kumanovo, Bitola, Prilep, İştip və Oxrid yer alır.

Etnik tərkib

[redaktə | vikimətni redaktə et]

2021-ci il siyahıyaalınmasına əsasən daimi əhalinin:[2]

  • 58,44%-i makedonlar;
  • 24,30%-i albanlar;
  • 3,86%-i türklər;
  • 2,53%-i romanlar;
  • 1,30%-i serblər;
  • 0,87%-i boşnaklar;
  • 0,47%-i arumınlar olmuşdur.

132 260 nəfərin — daimi əhalinin 7,20%-nin — bəzi məlumatları siyahıyaalma zamanı inzibati məlumat bazalarından götürülmüşdür. Bu şəxslər etnik, dil və dini mənsubiyyətlərini siyahıyaalma zamanı şəxsən bəyan etmədiklərinə görə etnomədəni statistikada ayrıca kateqoriyada göstərilirlər.[2]

Dillər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Konstitusiyanın V düzəlişinə əsasən makedon dili və onun kiril əlifbası ölkənin bütün ərazisində və beynəlxalq münasibətlərdə rəsmi dildir.[1]

Əhalinin ən azı 20%-nin danışdığı başqa bir dil və onun əlifbası da qanunla müəyyən edilən qaydada rəsmi dil hesab olunur. Ölkə miqyasında bu meyar alban dilinə şamil edilir.[1]

Yerli özünüidarə vahidlərində əhalinin ən azı 20%-nin danışdığı digər dillər də rəsmi istifadəyə malik ola bilər. Bu həddən aşağı danışanı olan dillərin yerli səviyyədə istifadəsi bələdiyyə orqanlarının qərarlarından asılıdır.[1]

Din

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şimali Makedoniya dünyəvi dövlətdir. Konstitusiya dini icmaların dövlətdən ayrı və qanun qarşısında bərabər olduğunu müəyyən edir.[1]

2021-ci il siyahıyaalınmasına görə əhalinin 46,1%-i pravoslav xristian, 32,2%-i müsəlman kimi qeydə alınmışdır. Başqa xristian konfessiyaları, digər dini qruplar və məlumatları inzibati mənbələrdən götürülən şəxslər ayrıca kateqoriyalarda göstərilmişdir.[2]

Pravoslav əhalinin əsas dini təşkilatı Makedoniya Pravoslav Kilsəsi — Oxrid Arxiyepiskopluğudur.

Təhsil

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şimali Makedoniyada təhsil sistemi məktəbəqədər, ibtidai və aşağı orta, yuxarı orta və ali təhsil pillələrindən ibarətdir.

İbtidai və aşağı orta təhsil doqquzillik sistem üzrə təşkil olunur. Tədris makedon dilindən başqa, qanunvericiliyə və yerli əhali tərkibinə uyğun olaraq alban, türk və digər dillərdə də aparıla bilər.

Ali təhsilin əsas mərkəzi Skopyedir. Ölkənin ən qədim və ən böyük ali təhsil müəssisələrindən biri Müqəddəs Kiril və Mefodi adına Skopye Universitetidir.

Mədəniyyət

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şimali Makedoniyanın mədəni irsi Balkan, slavyan, Bizans və Osmanlı mədəni ənənələrinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşmışdır.

Ölkədə antik və orta əsr arxeoloji abidələri, pravoslav kilsələri və monastırları, Osmanlı dövrünə aid məscidlər, hamamlar, körpülər və bazar kompleksləri qorunub saxlanılmışdır.

Oxrid ölkənin əsas tarixi və mədəni mərkəzlərindən biridir. Şəhər və ətrafında çoxsaylı orta əsr kilsələri, monastırlar, freskalar və ikonalar mövcuddur. Oxrid gölü və ətrafındakı təbii-mədəni ərazi UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxildir.[15]

Ənənəvi xalq musiqisində mürəkkəb ritmik quruluşlar geniş yayılmışdır. Ənənəvi musiqi alətləri sırasında qayda, kaval, tapan və tambura yer alır. Makedon xalq rəqslərinin ümumi adlarından biri orodur.

Ölkənin tanınmış mədəni tədbirləri sırasında Oxrid Yay Festivalı, Struqa Poeziya Axşamları və Bitolada keçirilən Manaki qardaşları Beynəlxalq Kinematoqrafçılar Festivalı yer alır.

Şimali Makedoniya 1998-ci ildən Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində iştirak edir. Ölkənin müsabiqədə əldə etdiyi ən yüksək nəticə 2019-cu ildə qazanılan yeddinci yerdir.

İdman

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Futbol Şimali Makedoniyada ən geniş yayılan idman növlərindən biridir. Ölkənin milli futbol komandası ilk dəfə 2020-ci il Avropa çempionatının final mərhələsində iştirak etmişdir.

Həndbol, basketbol, voleybol, güləş, karate və taekvondo da geniş yayılmış idman növlərindəndir.

Şimali Makedoniya müstəqil dövlət kimi Yay Olimpiya Oyunlarında 1996-cı ildən iştirak edir. Güləşçi Mogamed İbraqimov 2000-ci il Sidney Olimpiadasında bürünc, taekvondoçu Dejan Georgievski isə 2020-ci il Tokio Olimpiadasında gümüş medal qazanmışdır.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 Constitution of the Republic of North Macedonia (Hesabat) (ingilis). Skopye: Assembly of the Republic of North Macedonia.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 "Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of North Macedonia, 2021 – First Dataset" (PDF) (ingilis). State Statistical Office of the Republic of North Macedonia. 30 mart 2022. 31 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2026.
  3. 1 2 "Şimali Makedoniya Respublikasının Prezidenti Qordana Silyanovska-Davkovadan". Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi (az.). 5 iyun 2026.
  4. 1 2 Composition of the Government (Hesabat) (ingilis). Government of the Republic of North Macedonia. 2026.
  5. 1 2 3 4 5 Territorial Units (Hesabat) (ingilis). State Statistical Office of the Republic of North Macedonia. 2026.
  6. 1 2 3 "Population" (ingilis). State Statistical Office of the Republic of North Macedonia. İstifadə tarixi: 9 sentyabr 2026.
  7. 1 2 3 4 World Economic Outlook Database, April 2026 (Hesabat) (ingilis). International Monetary Fund. 2026.
  8. 1 2 3 North Macedonia // Encyclopaedia Britannica (ingilis). 2026.
  9. 1 2 "North Macedonia joins NATO as 30th Ally" (ingilis). NATO. 27 mart 2020.
  10. 1 2 3 4 5 North Macedonia (Hesabat) (ingilis). European Commission, Directorate-General for Enlargement and Eastern Neighbourhood. 2026.
  11. 1 2 United Nations General Assembly Resolution 47/225 (Hesabat) (ingilis). United Nations. 8 aprel 1993.
  12. 1 2 3 4 Final Agreement for the Settlement of the Differences as Described in United Nations Security Council Resolutions 817 (1993) and 845 (1993) (Hesabat) (ingilis). 17 iyun 2018.
  13. 1 2 3 Roisman, Joseph; Worthington, Ian, redaktorlar A Companion to Ancient Macedonia (ingilis). Wiley-Blackwell. 2010. ISBN 978-1-4051-7936-2.
  14. ↑ Ohrid Framework Agreement (Hesabat) (ingilis). OSCE Mission to Skopje. 13 avqust 2001.
  15. 1 2 3 Natural and Cultural Heritage of the Ohrid Region // UNESCO World Heritage List (ingilis). UNESCO World Heritage Centre.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Şimali_Makedoniya&oldid=9130732"