Ermenilerin K�keni
Anadolu'nun bug�n halen yasayan en eski kavimlerinden biri olan Ermenilerin k�keni kimi kaynaklara g�re Urartular'a kadar uzanir. Tarih�ilerin �zerinde uzlastigi temel g�r�slerden biri ise, Ermenilerin, M.�. 700'lerde Firat'in dogusuna yerlesen Hint-Avrupa k�kenli Phrygialilar'in bir kolunun, b�lgenin eski halklarinin kalintilari (Urartular, Hurriler) ve Kafkas k�kenli halklarla karismasindan meydana geldigidir.�evreden gelen s�rekli akinlarla yasadiklari b�lgede ayakta kalmaya �alisan Ermeniler'in tarihi, bitmek bilmeyen bir devlet kurma ve yitirme m�cadelesini anlatir. Basta Iranlilar, Romalilar, Bizanslilar, Sasaniler, Araplar ve �esitli T�rk Beylikleri olmak �zere pek �ok ulusla savasan, tarih boyunca �ogu zaman kendi topraklari �zerindeki egemenliklerini yitiren Ermeniler, buna ragmen dillerini ve k�lt�rlerini yasatmayi, kisaca var olmayi becerebildiler.

Ninova K�t�phanesinde Bulunan Kitaba G�re Ermenilerin K�keni Mar Apas Katina'nin Ninova kraliyet arsivinde buldugu bu kitaba g�re, tufandan sonra, d�nyaya, Nuh Peygamber'in ogullari Zirvan, Didan ve Habedoste, yani Sem, Kam ve Hapet h�kmetti. Ermenilerin atalai ise Hapet'in soyundan geldiler. Hapet'in ilk oglu Komer'dir. Onun oglu Tiras'in evlatlari, Askanaz ve Torkom adlarini tasir. Torkom'un oglu Hayg ise Pel'in istibdatina karsi isyan etmistir. Nemrut diye de anilan Pel ise Kam'in yani Didan'in soyundan gelmistir. Mar Apas Katina'nin, iste bu kitaptan, Yunan ve Asur harfleriyle kopya edip, Nusaybin'de kral Vagarsag'a sundugu b�l�me g�re Ermeniler'in tarihi b�yle baslamis. Yakisikli, korkusuz, �ok iyi ok atan, belagati �st�n, yaratici zekaya sahip Vagarsag bu kitabi almis, hazinelerin en kiymetlisi sayarak sarayinda �zel ihtimamla korumus, bir b�l�m�n� de bir heykele kaydetmelerini, �l�ms�zlestirmelerini emretmis.

Mar Apas Katina'niri Ninova'dan getirdigi Ermeniler tarihi s�yle basliyor: "Ilk tanrilar g�r�n�mleriyle �rk�t�c� ve g�rkemliydiler. Pek �ok g�zelliklerin, bu arada d�nyanin ve insan soyunuin baslangicinin nedeniydiler. Tanrilardan, heybetli bir devler nesli olustu. Bi�imsiz, iri yapili bu devler, bir kule yapmayi kararlastirdilar k�stah�a; bu d�s�ncelerini uyguilamaya ge�tiler. Tanrilar kizdi, m�this bir firtina patladi, kule yikildi. B�t�n diller karisti, g�r�lt� ve saskinlik her yani sardi. Iste bu devlerden biri, Habedoste'nin soyundan gelen g��l� ok�u, namli bey Hayg idi."


Hiristiyanlik ve Ermeniler
Ermeniler, Hiristiyanlik'la ilk olarak M.S. 1.y�zyilda tanisti. Isa'nin havarilerinden Aziz Tadeos, Aziz Bartolomeos ve takip�ilerinin �abalari sayesinde o g�ne dek putperest olan genis bir Ermeni toplulugu Hiristiyanligi kabul etti. Romalilar'in buna karsi �ikmasina, 197 ve 230 yillarinda, Anadolu'da yasayan Hiristiyan Ermeniler'i kirimdan ge�irmesine ragmen Hiristiyanligin Ermeniler arasinda yayilmasi durdurulamadi. Nihayet 301 yilinda, Aziz Krikor'un �nderligi sonucunda 3. Dirtad, Hiristiyanligi Ermeni Kralligi'nin resmi dini olarak kabul etti.

Kutsal metinlerin Ermenice'ye �evirilmesi ihtiyaci, Aziz Mesrob'un 404 yilinda Ermeni alfabesini yaratmasiyla sonu�landi. Altin �ag olarak adlandirilan bir k�lt�rel devrimin kapilarini a�an bu gelisme, Ermeni ulusunun ileride, �esitli imkansizliklar altinda bile varligini koruyabilmesini saglayan en �nemli unsur olacakti.

451 yilinda toplanan Kadik�y Konsili'nin kararlarini benimsemeyen ve o tarihten bu yana Hiristiyanlik i�erisinde bagimsiz bir kol olarak yasamayi s�rd�ren Ermeni Kilisesi, bug�n sekiz milyonu askin �yesiyle, d�nyada 50 milyondan fazla �yesi bulunan Kadim Ortodoks Kiliseler ailesine mensuptur.


Bizans Baskentinde Ermeniler
Istanbul Dogu Roma Imparatorlugu'nun merkezi olduktan sonra, 360 yilinda Ermeni Katolikosu (Baspatrik) 1. Nerses'in Yassiada'ya s�r�ld�g� sirada baskentte k���k bir Ermeni cemaati zaten vardi. Bizans Imparatorlari 6. ve 10. y�zyillarda Ermeniler'in Istanbul'a g���n� tesvik ettiler.
Katolikos 2. Hovhannes (565-574), Persler'e karsi basarisiz bir isyandan sonra, bir�ok Ermeni soylusunun refakatinde Istanbul'a sigindi. Ermeniler kendi dilleriyle ibadete basladilar, Bizans ordusunda parali asker olarak g�rev yaptilar ve imparatorluk i�inde y�ksek makamlara eristiler. Imparator Moris, Mezizios, Imparator Filipikos-Vartan, Ardavazd, Alexios Museles, Bardanes, Arsaber, Leo V, Imparator Makedonyali Vasil, Romanos-Lekapenos gibi bir�ok Bizans y�neticisi, Sezar Bardas, Gramerci Ioannis, Fotios ve Filozof Leo gibi bilim adamlari tamamen ya da kismen Ermeni idi. Depremden zarar g�ren Aya Sofya'nin kubbesinin onarimini �stlenen mimar, Ani'li bir Ermeni'ydi ve Dirtad adini tasiyordu.


Osmanli D�neminde Istanbul Ermenileri
Ermeni cemaati ile yakin iliski i�erisinde olan Fatih Sultan Mehmet, Bizans d�neminde Bati Anadolu, Trakya ve Balkanlar'daki Ermeniler �zerinde n�fuzu olan ve o tarihe dek Bursa'da bulunan Ruhani Reislik makamini 1461 yilinda Patriklik seviyesine y�kseltti. M�sl�man bir Sultan'in bir Hiristiyan Patrikligi'ni tesisi, daha �nce benzeri g�r�lmemis bir olay olarak tarihe ge�ti.
15. ve 18. y�zyillarda, Kirim, Dogu Anadolu, Iran ve Kafkasya'dan bir�ok Ermeni Istanbul'a g�� etti. Giderek genisleyen Osmanli topraklarindaki t�m Ermeni cemaatleri Istanbul Ermeni Patrigi'ni milletbasi olarak tanidilar.

Istanbul'daki ilk Ermeni matbaasi, bir din adami olan Apkar Tibir tarafindan a�ildi (1567). Bitlisli 9. Hovhannes Golod Istanbul Patrigi se�ilince (1715) Ermeni cemaatinin yasaminda k�lt�rel bir r�nesans basladi. Bati Ermenicesi grameri hazirlandi. Ruhbanlik disi ilk Ermeni okulu Tibranots Kumkapi'da �gretime a�ildi (1790). Istanbullu'larin ilk Ermenice gazetesi, Lro Kir Medzi Derutyan Osmanyan (B�y�k Osmanli Devleti Gazetesi) yayimlanmaya baslandi (1832). Ilk Istanbul Ermeni tiyatro kumpanyasi Hask�y'de perdelerini a�ti (1858). 1850'lerin sonunda, Ermeni okullarinin sayisi yalnizca Istanbul'da 40'i asiyordu. Yayimlanan Ermenice gazete sayisi ise 20'yi buluyordu.

Ermeni Katolik cemaati �zellikle Fransiz El�isi'nin �abalariyla 1831 yilinda Istanbul'da resmen olustu. Bu tarihten 20 yil kadar sonra, 1853'te bu kez Ingiliz El�isi ile Amerikali misyonerlerin �abalari sonucunda, Ermeni Protestan cemaati kuruldu.
Ermeni cemaati 15. ve 19. y�zyillarda Osmanli Imparatorlugu'na sayisiz devlet ve bilim adami, pek �ok degerli sanat�i verdi. Ermeni mimarlar baskent Istanbul'u camiler ve saraylar basta olmak �zere, birbirinden g�zel yapilarla donatti. Bu yapilarin pek �ogu bug�n de ayakta duruyor ve kenti s�slemeye devam ediyor.

Ermeni cemaatinin kendi sosyal ve k�lt�rel meselelerine iliskin talepleri 1840'li yillardan baslayarak, �esitli olusumlarla Bab-i Al�'den karsilik buldu. Sultan 1. Abd�lmecit'in emriyle, Ermeni cemaatinin y�netimi i�in ilk resmi Ruhan� ve Cisman� Meclisler 1847 yilinda olusturuldu. Nizamname-i Millet-i Ermeniy�n adini tasiyan cemaat t�z�g� ise 17 Mart 1863'te Sultan 1. Abd�laziz tarafindan onaylandi. Halkin iradesine �nem veren ve toplum y�neticilerini se�imle g�reve getiren Nizamname, �lkemizdeki halk�ilasma s�recinin belki de ilk yazili belgesi oldu.19. y�zyilin sonlarina dek, Istanbul Ermeni Patrikligi'ne Orta Dogu'dan Avrupa'ya, Kuzey Afrika'dan ABD'ye �ok genis bir cemaat toplulugu bagli bulunuyordu. Ancak, Osmanli Imparatorlugu artik ��z�lme s�recine girmisti. �esitli milletler imparatorluktan ayrilip, bagimsizliklarini ilan ettiler. Osmanli Ermenileri'nin b�y�k �ogunlugu Osmanli Devleti'nin gelecegine olan inancini s�rd�r�yordu, ancak bazilari, mevcut kargasa ortaminda can ve mal g�venliginden endise duydugunu ifade ederken buna k�lt�rel otonomi gibi taleplerini de ekliyordu. K���k bir azinlik ise bagimsizlik kazanmanin pesindeydi. B�y�k devletlerin de �abalari sonucunda, kadim T�rk-Ermeni dostlugu yavas yavas yerini g�vensizlik ortamina birakti. Ermeni literat�r�ne Medz Yegern (B�y�k Fel�ket) olarak ge�en tehcirin sonu�lari yikici oldu (1915).


Cumhuriyet D�neminde Ermeniler
1923'te Mustafa Kemal Atat�rk'�n kurdugu yeni T�rkiye Cumhuriyeti ilan edildi. Osmanli'daki �ok milletli sistem kaldirilarak, ulus devlet ve vatandaslik sistemi benimsendi. Ermeniler resmen azinlik stat�s�ne ge�tiler. Istanbul Ermeni Patrikligi 1922-27 arasinda 5 yil patriksiz kaldiktan sonra Muslu I. Mesrob T�rkiye Ermenileri'nin 80. Patrigi oldu. Medeni Kanun'un kabul�yle birlikte Osmanli d�neminde uygulanan her cemaati kendi dini yasalarina g�re y�netme sekli ortadan kaldirildi. Patrikler cemaatin dini ve sosyal kurumlarinin ruhani g�zetmeni sayildi.

1928 yilinda Roma�da toplanan Ermeni Katolik Episkoposlar Konferansi Gatogigoslugun tekrar dogum yeri olan L�bnan�a nakledilmesini yerinde buldu. 28 Haziran 1928 tarihli karaname ile Istanbul Gatogigos patrikligi siradan bir Basepiskoposluga d�n�st�r�ld�. G�n�m�ze kadar bu mevkii de bulunan Basepiskoposlar Mgr. Hovsep Rokosyan 1928-1930,Mgr. Vahan Ki�uryan 1930-1936,Mgr. Bogos Kire�yan 1936-1965,Mgr. Hovhannes �olakyan 1967 den g�n�m�ze



1935'te Vakiflar Kanunu Resmi Gazete'de yayimlandi. Kilise, okul, hastane, yetimhane gibi Ermeni kurumlarinin bagli oldugu t�m vakiflar, Vakiflar Genel M�d�rl�g�'n�n denetimine ge�irildi. 1942'de �ikartilan Varlik Vergisi Kanunu t�m diger azinliklar gibi Ermeniler �zerinde de yikici etkiler yaratti.Cumhuriyet d�neminde a�ilan ilk ve tek ruhban okulu, �sk�dar'daki Surp Ha� Tibrevank Ruhban Okulu oldu (1954). Ancak 1969'da okulun teoloji b�l�m� Istanbul Milli Egitim M�d�rl�g�'nce kapatildi.

Ermeni cemaati Kurucu Meclis'e oldugu gibi, daha sonraki yillarda T.B.M.M.'ye de milletvekilleri g�nderdi. Dr. Zakar Tarver ve Migirdi� Sellefyan'dan sonra, 1960 tarihinden itibaren ise Meclis'te hi�bir Ermeni milletvekili yer almadi.

T�rkiye Ermenileri Patrikligi'nin 500. kurulus yili 1961 yilinda kutlandi. Yetim bir tehcir �ocugu olan Yozgatli Patrik I. Snorhk, yurtdisinda T�rk diplomatlarina y�nelen ter�rizmin giderek tirmandigi zorlu bir d�nemde g�rev yapti. Verdigi deme�lerde, diaspora Ermenileri'nin T�rkiye aleyhtari g�sterilerini hi�bir zaman onaylamayacagini bildirdi. Ilk kez bir Cumhuriyet �ocugu, Istanbullu II. Karekin, T�rkiye Ermenileri 83. Patrigi se�ildi (1990). Cemaati 2000'li yillara tasiyacak olan 84. Patrik ise Istanbullu II. Mesrob oldu (1998).

Bu topraklardaki ge�misi 2700'� yili asan T�rkiye Ermenileri, bug�n 70 bini askin �yesiyle T�rkiye Cumhuriyeti'nin en b�y�k azinlik n�fusunu olusturuyor. B�y�k �ogunlugu Istanbul'da olmak �zere 33 kiliseye, ilk, orta ve lise derecesinde 20 egitim kurumuna sahip olan T�rkiye Ermeni Cemaati ayrica, hastane, vakif, dernek gibi �esitli cemaat kurumlarini da kendi bagislariyla ayakta tutuyor.


Kaynaklar :
Anna Turay
Mitolojik Ermeni Tarihi Kegam Kerovpyan