Kontent qismiga oʻtish

Atrof-muhit salomatligi

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Insondan tashqari tabiat, ekotizim xizmatlari, ekologik axloq, ekologik adolat va jamoat salomatligi oʻrtasidagi bogʻlanishlarni koʻrsatuvchi kontseptual xarita
Atrof-muhit salomatligi koʻrsatkichi (2016-yil). U uch toifadan iborat: salomatlikka taʼsir, havo sifati hamda suv va sanitariya. Salomatlikka taʼsir toifasi ekologik xavfga taʼsirlanish koʻrsatkichini oʻz ichiga oladi.

Atrof-muhit salomatligi — jamoat salomatligining inson sogʻligʻiga taʼsir koʻrsatuvchi tabiiy va sunʼiy muhitning barcha jihatlarini oʻrganuvchi tarmogʻi. Bu soha sogʻlom muhit uchun qanday talablar zarurligini aniqlaydi; uning maqsadi — salomatlikka taʼsir etuvchi omillarni samarali nazorat qilish[1]. Atrof-muhit salomatligining asosiy quyi tarmoqlari quyidagilar: atrof-muhit fani, toksikologiya, ekologik epidemiologiya hamda ekologik va kasbiy tibbiyot[2].

Taʼriflar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

JSSTning taʼriflari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) 1989-yildagi hujjatida atrof-muhit salomatligini shunday taʼriflagan: inson salomatligi va kasalliklarining atrof-muhitdagi omillar bilan belgilanadigan jihatlari[3]. Bu soha, shuningdek, atrof-muhitdagi salomatlikka taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan omillarni baholash va nazorat qilish nazariyasi hamda amaliyoti sifatida ham talqin etiladi[4].

2016-yil holatiga koʻra, JSSTning atrof-muhit salomatligiga bagʻishlangan veb-sahifasida quyidagilar qayd etilgan: „Atrof-muhit salomatligi insonga nisbatan tashqi boʻlgan barcha jismoniy, kimyoviy va biologik omillarni hamda xulq-atvorga taʼsir qiluvchi tegishli omillarni qamrab oladi. U salomatlikka taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan ekologik omillarni baholash va nazorat qilishni oʻz ichiga oladi. Uning maqsadi — kasalliklarning oldini olish va salomatlikni qoʻllab-quvvatlovchi muhit yaratish. Bu taʼrif atrof-muhit bilan bogʻliq boʻlmagan xulq-atvorni, shuningdek, ijtimoiy va madaniy muhit bilan bogʻliq xulq-atvorni hamda genetikani qamrab olmaydi“[5][6][7].

Atrof-muhit salomatligi, shuningdek, havo ifloslanishi, suvning ifloslanishi va kimyoviy moddalar kabi omillarga taʼsirlanish vaqt oʻtishi bilan odamlar salomatligiga qanday taʼsir qilishini ham oʻrganadi[8].

Boshqa mulohazalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ekologik tibbiyot atamasi tibbiyotning alohida ixtisosligi sifatida ham, atrof-muhit salomatligi degan kengroq sohaning bir tarmogʻi sifatida ham qaralishi mumkin[9][10]. Atamashunoslik hali toʻliq shakllanmagan va koʻpgina Yevropa mamlakatlarida bu atamalar bir-birining oʻrnida ishlatiladi[11].

Atrof-muhit salomatligiga tegishli boshqa atamalar qatoriga ekologik jamoat salomatligi va salomatlikni muhofaza qilish kiradi[12].

Fanlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Atrof-muhit salomatligi sohasiga, odatda, besh asosiy fan hissa qoʻshadi; ular oʻrtasida qisman kesishuvlar ham bor:

  • Ekologik epidemiologiya atrof-muhit taʼsirlari (jumladan, kimyoviy moddalar, radiatsiya, mikrobiologik agentlar va boshqalarga taʼsirlanish) bilan inson salomatligi oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrganadi. Bu fanda kuzatuv tadqiqotlari — yaʼni odamlar allaqachon duch kelgan taʼsirlarni shunchaki kuzatish — keng tarqalgan, chunki odamlarni kasallik keltirib chiqarishi maʼlum yoki shubha qilinadigan agentlarga axloqiy jihatdan taʼsirlantirib boʻlmaydi. Eksperimental tadqiqot dizaynlaridan foydalana olmaslik ekologik epidemiologiyaning cheklovi hisoblanadi, biroq bu fan taʼsirlarni hayvonlar ustidagi tadqiqotlar asosida baholamaydi, balki inson salomatligiga taʼsirni bevosita kuzatadi[13]. Ekologik epidemiologiya — keng maʼnoda tushunilgan tashqi muhitdagi jismoniy, biologik va kimyoviy omillarning inson salomatligiga taʼsirini oʻrganuvchi fan. Shuningdek, u turli atrof-muhit sharoitlariga duch kelgan muayyan aholi guruhlari yoki jamoalarni tekshirish orqali jismoniy, biologik yoki kimyoviy omillar bilan inson salomatligi oʻrtasidagi bogʻliqlikni oydinlashtirishni maqsad qiladi[14].
  • Toksikologiya atrof-muhit taʼsirlari muayyan salomatlik oqibatlariga qanday olib kelishini, asosan, hayvonlar misolida oʻrganadi va shu yoʻl bilan insondagi ehtimoliy oqibatlarni tushunishga xizmat qiladi. Toksikologiya hayvonlardan tajriba obyekti sifatida foydalana olgani uchun tasodifiylashtirilgan nazorat sinovlari va boshqa eksperimental tadqiqotlarni oʻtkazish imkoniga ega. Biroq hayvon va inson biologiyasi oʻrtasida koʻplab farqlar mavjud, shu bois hayvonlar ustidagi tadqiqot natijalarini inson salomatligiga tatbiq etib talqin qilishda anchagina noaniqlik yuzaga keladi[15].
  • Taʼsirlanish fani insonning atrof-muhit ifloslantiruvchilariga taʼsirlanishini aniqlash va miqdoriy oʻlchash orqali oʻrganadi. Bu fan ekologik epidemiologiyani qoʻllab-quvvatlashi mumkin: u muayyan salomatlik oqibatiga olib kelishi mumkin boʻlgan taʼsirlarni aniqroq tavsiflaydi, salomatlikka taʼsiri toksikologik tadqiqot orqali yaxshiroq oʻrganilishi mumkin boʻlgan keng tarqalgan taʼsirlarni aniqlaydi yoki xavfni baholashda hozirgi taʼsirlanish darajalari tavsiya etilgan meʼyorlardan oshib ketishi ehtimolini belgilashga yordam beradi. Taʼsirlanish fanining ustunligi shundaki, u muayyan kimyoviy moddalarga taʼsirlanishni juda aniq oʻlchay oladi; ammo u ekologik epidemiologiya yoki toksikologiyadan farqli oʻlaroq, salomatlik oqibatlari haqida hech qanday maʼlumot bermaydi[16].
  • Atrof-muhit muhandisligi ilmiy va muhandislik tamoyillarini uch maqsadda qoʻllaydi: aholini noqulay ekologik omillar taʼsiridan himoya qilish; muhitni tabiiy va inson faoliyatining zararli taʼsirlaridan asrash; atrof-muhit sifatini umumiy yaxshilash[17].
  • Atrof-muhit huquqi inson faoliyatining tabiiy muhitga taʼsiri masalalarini tartibga soluvchi shartnomalar, qonunlar, meʼyoriy hujjatlar, umumiy va odat huquqi normalari tarmogʻini qamrab oladi[18][19].

Epidemiologiya, toksikologiya va taʼsirlanish fanidan olingan maʼlumotlarni birlashtirib, muayyan kimyoviy moddalar, ularning aralashmalari yoki boshqa xavf omillari uchun xavfni baholash oʻtkazish mumkin; bu esa taʼsirlanish inson salomatligi uchun jiddiy xavf tugʻdirishi yoki tugʻdirmasligini (yaʼni taʼsirlanish ifloslanish bilan bogʻliq kasalliklar rivojlanishiga olib kelishi ehtimolini) aniqlashga imkon beradi. Baholash natijalari, oʻz navbatida, atrof-muhit salomatligi siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirishda qoʻllanadi — masalan, kimyoviy chiqindilarni tartibga soluvchi yoki tegishli sanitariya standartlarini belgilovchi siyosatda[20]. Muhandislik va huquq sohasidagi aralashuv strategiyalarini uygʻunlashtirish esa taʼsirlanishni kuzatib borish va xavfni boshqarish imkonini beradi hamda inson salomatligini muhofaza qilish maqsadiga erishishga xizmat qiladi[21].

Bolalar atrof-muhit salomatligi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bolalar atrof-muhit salomatligi — hayotning dastlabki bosqichlaridagi ekologik taʼsirlar (kimyoviy, biologik, oziqaviy va ijtimoiy) bolalikda hamda insonning butun umri davomida salomatlik va rivojlanishga qanday taʼsir koʻrsatishini oʻrganuvchi ilmiy fan[22]. Bu fan bolalar „kichik kattalar“ emasligini eʼtirof etishga asoslanadi. Goʻdaklar va bolalarda taʼsirlanish andozalari hamda zaifliklar oʻziga xos boʻladi. Goʻdaklar va bolalarga tegishli ekologik xavflar kattalarnikidan sifat jihatidan ham, miqdor jihatidan ham farq qiladi. Bolalar atrof-muhit salomatligi juda koʻp fanlararo soha hisoblanadi: u umumiy pediatriya va koʻplab pediatrik ixtisosliklarni, shuningdek, epidemiologiya, kasbiy va ekologik tibbiyot, tibbiy toksikologiya, mehnat gigiyenasi hamda taʼsirlanish fanini oʻzaro bogʻlaydi.

Muammolar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Ifloslanishning ayrim keng tarqalgan turlari insonda keltirib chiqaradigan asosiy salomatlik oqibatlari[23][24][25]
FEMA va AQSh Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligining xavfli materiallar boʻyicha guruhi Katrina toʻfonidan keyin qolgan xavflarni bartaraf etmoqda, 2005-yil
Joyeeta Gupta (Amsterdam universiteti) ning atrof-muhit salomatligi boʻyicha maʼruzasi

Atrof-muhit salomatligiga oid muammolar qatoriga quyidagilar kiradi:

  • Biologik xavfsizlik.
  • Falokatlarga tayyorgarlik va ularga javob choralari.
  • Oziq-ovqat xavfsizligi — jumladan, qishloq xoʻjaligi, transport, oziq-ovqatni qayta ishlash, ulgurji va chakana taqsimot hamda savdoda.
  • Uy-joy masalalari — jumladan, talabga javob bermaydigan uy-joylarni tugatish hamda qamoqxonalar va jazoni ijro etish muassasalarini tekshirish.
  • Bolalarda qoʻrgʻoshindan zaharlanishning oldini olish.
  • Yer maydonlaridan foydalanishni rejalashtirish, shu jumladan oqilona oʻsish tamoyillari.
  • Suyuq chiqindilarni yoʻqotish — jumladan, shahar oqava suvlarini tozalash inshootlari va joyida oqava suvlarni yoʻqotish tizimlari, masalan, septik chuqurlar hamda kimyoviy hojatxonalar.
  • Tibbiy chiqindilarni boshqarish va yoʻqotish.
  • Kasbiy salomatlik va mehnat gigiyenasi.
  • Radiologik salomatlik — jumladan, rentgen nurlari yoki radioaktiv izotoplardan tarqaladigan ionlashtiruvchi nurlanishga taʼsirlanish.
  • Dam olish maskanlaridagi suv orqali yuqadigan kasalliklarning oldini olish — jumladan, suzish havzalari, spa-markazlar, dengiz va chuchuk suv havzalaridagi choʻmilish joylarida.
  • Qattiq chiqindilarni boshqarish — jumladan, chiqindixonalar, qayta ishlash inshootlari, kompostlash va qattiq chiqindilarni qayta yuklash shoxobchalari.
  • Zaharli kimyoviy moddalarga taʼsirlanish — istemol tovarlarida, uy-joyda, ish joylarida, havoda, suvda yoki tuproqda.
  • Mogʻor va suvoʻtlarning gullashi natijasida hosil boʻladigan toksinlar.
  • Kasallik tashuvchilarga qarshi kurash — jumladan, chivinlar, kemiruvchilar, pashshalar, suvaraklar va patogenlarni yuqtirishi mumkin boʻlgan boshqa hayvonlarni nazorat qilish.

Yevropadagi soʻnggi baholashlarga koʻra, yoʻqotilgan nogironlikka moslashtirilgan hayot yillarining (DALY) taxminan 5–10 foizi ekologik sabablarga toʻgʻri keladi. Eng muhim omil — shahar havosidagi mayda dispers zarrachalar bilan ifloslanish[26]. Shunga oʻxshab, ekologik taʼsirlar jahon miqyosida 4,9 million (8,7 %) oʻlim va 86 million (5,7 %) DALY yoʻqotilishiga hissa qoʻshadi deb baholangan[27]. AQShda turli kompaniyalar tomonidan vujudga keltirilgan Superfund obyektlari yaqin atrofdagi jamoalarda inson va atrof-muhit salomatligi uchun xavfli ekani aniqlangan. Aynan mana shu xavf — homila tushishi, mutatsiyalar, tugʻma nuqsonlar va saraton kasalliklari xavfi — jamoatchilikni eng koʻp qoʻrqitgan[28].

Havo sifati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Havo sifati tashqi muhit havosi sifatini ham, yopiq binolar ichidagi havo sifatini ham qamrab oladi. Havo sifatiga oid asosiy tashvishlar orasida passiv chekish, kimyoviy chiqindilar keltirib chiqaradigan havo ifloslanishi va boshqa masalalar bor.

Tashqi havo sifati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2022-yil holatiga koʻra, havoning ifloslanishi jahonda har yili 6,5 milliondan ortiq oʻlimga sabab boʻlmoqda[29][30]. Havo ifloslanishi koʻpincha oʻpka saratoni, nafas yoʻllari infeksiyalari, astma, yurak kasalliklari va nafas olish bilan bogʻliq boshqa xastaliklar uchun xavf omili boʻlib xizmat qiladi[31]. Havo ifloslanishini kamaytirish va shu tariqa havo sifatini yaxshilash kattalar oʻrtasidagi oʻlimni pasaytirishi aniqlangan[32].

Mumbaydagi zavod havoni ifloslantirmoqda.

Chiqindi gazlar tarqalishiga sabab boʻluvchi keng tarqalgan manbalar orasida avtomobil yoʻllaridagi harakat, energiya ishlab chiqarish, uy sharoitida yoqilgʻi yoqish, aviatsiya va avtotransport vositalari hamda boshqa ifloslantiruvchi manbalar bor[33][34]. Bu manbalarda yoqilgʻi yonadi va natijada havoga zararli zarrachalar chiqadi; odamlar va boshqa tirik organizmlar esa ularni nafas bilan yutishi yoki organizmiga qabul qilishi mumkin[35].

Havo ifloslanishi nafas yoʻllari va yurak-qon tomir kasalliklari, saraton, ular bilan bogʻliq xastaliklar, hatto oʻlim kabi salbiy salomatlik oqibatlari bilan bogʻlangan[36]. Havo ifloslanishining xavfi ifloslantiruvchi moddaning xavflilik darajasi va odamga taʼsir qiladigan taʼsirlanish miqdori bilan belgilanadi[37]. Masalan, ochiq havoda sport bilan shugʻullanadigan bola tashqi havo ifloslanishiga koʻproq duch keladi, ish joyida yoki boshqa yerda vaqtining koʻp qismini yopiq binoda oʻtkazadigan katta yoshli odam esa kamroq taʼsirlanadi[37]. Atrof-muhit salomatligi mutaxassislari havo ifloslanishiga taʼsirlanish xavfi yuqori boʻlgan shaxslarni aniqlash, jamoalarda mavjud xavf omillarini topish va jamoaning umumiy taʼsirlanishini kamaytirish ustida ishlaydi[38].

Ichki havo sifati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2014-yil holatiga koʻra, uy sharoitidagi havo ifloslanishi har yili qariyb 4,3 million kishining oʻlimiga olib keladigan kasalliklarga hissa qoʻshadi[39]. Bino ichidagi havo ifloslanishi yurak kasalliklari, oʻpka kasalliklari, insult, pnevmoniya va ular bilan bogʻliq boshqa xastaliklar uchun xavf omillarini kuchaytiradi[39]. Vaqtining katta qismini yopiq binolarda oʻtkazadigan zaif aholi guruhlari — masalan, bolalar va keksalar — uchun ichki havoning yomon sifati xavfli boʻlishi mumkin[40].

Uy ichida koʻmir yoki kerosin kabi yoqilgʻilarni yoqish havoga xavfli kimyoviy moddalarning chiqishiga sabab boʻlishi mumkin[39]. Uylardagi namlik va mogʻor kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin, biroq maktablar va ish joylaridagi mogʻor boʻyicha tadqiqotlar kam oʻtkazilgan[41]. Passiv chekish ichki havo ifloslanishining yetakchi omillaridan biri hisoblanadi, chunki ikkilamchi va uchlamchi tutunga taʼsirlanish keng tarqalgan xavf omilidir[42]. Tamaki tutunida 60 dan ortiq kanserogen modda bor, ulardan 18 foizi inson uchun kanserogenligi maʼlum boʻlgan moddalardir[43]. Bu moddalarga taʼsirlanish astmani kuchaytirishi, yurak-qon tomir va yurak-oʻpka kasalliklarining rivojlanishiga olib kelishi hamda saraton paydo boʻlish ehtimolini oshirishi mumkin[44].

Iqlim oʻzgarishi va uning salomatlikka taʼsiri

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Iqlim oʻzgarishi boshqa oqibatlari bilan bir qatorda favqulodda ob-havo hodisalarini koʻproq yuz beradigan qiladi; bunga ozon smogi hodisalari, chang boʻronlari va aerozol darajasining ortishi kiradi — bularning barchasi haddan tashqari issiq, qurgʻoqchilik, shamol va yogʻinlar tufayli yuzaga keladi[45][46]. Bunday favqulodda ob-havo hodisalari zaif aholi guruhlarida toʻyib ovqatlanmaslik, oʻlim, oziq-ovqat xavfsizligining buzilishi va iqlimga sezgir yuqumli kasalliklar ehtimolini oshirishi mumkin[47]. Iqlim oʻzgarishining oqibatlarini butun dunyo his qiladi, biroq ular iqlim oʻzgarishiga nisbatan zaif boʻlgan imkoniyati cheklangan aholi guruhlariga nomutanosib ravishda kuchli taʼsir koʻrsatadi[48].

Merilenddagi (AQSh) yuza suv oqimi.

Iqlim taʼsirlari yuza oqim tezligining ortishi, tez-tez yogʻadigan kuchli yomgʻirlar va qattiq boʻronlarning oqibatlari orqali suv orqali yuqadigan patogenlarga taʼsirlanishni oʻzgartirishi mumkin[49]. Favqulodda ob-havo hodisalari va boʻron toʻlqinlari suv infratuzilmasining imkoniyatidan oshib ketishi ham mumkin; bu esa aholining bunday ifloslantiruvchilarga duch kelish ehtimolini oshiradi[49][50]. Bunday ifloslantiruvchilarga taʼsirlanish kam daromadli jamoalarda koʻproq uchraydi, chunki ularda iqlim falokatlariga javob berish uchun yetarli infratuzilma yoʻq va ular infratuzilmaga yetkazilgan zarardan tez tiklana olmaydi[51].

Iqlim falokatidan keyin odamlar, odatda, uy-joyidan, yaqinlaridan va oldingi turmush tarzidan ayrilish kabi muammolarga duch keladi. Bu hodisalar zaiflikning turli koʻrinishlariga olib keladi: uy-joyning qimmatlashuvi bosimi, uy xoʻjaligi daromadining pasayishi, jamoaga bogʻlanishning yoʻqolishi, qaygʻu hamda yana bir falokat yuz berishidan qoʻrqish[48].

Ekologik irqchilik

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ayrim aholi guruhlari havo, tuproq va suv ifloslanishi kabi ekologik xavflarga koʻproq duchor boʻlishi mumkin. Bu, koʻpincha, chetlashtirilish, iqtisodiy va siyosiy jarayonlar hamda irqchilik tufayli yuz beradi. Ekologik irqchilik jahonning turli mintaqalarida turli guruhlarga oʻziga xos tarzda taʼsir qiladi; biroq, odatda, har bir mintaqaning eng chetlashtirilgan guruhlari eng koʻp zarar koʻradi. Bunday guruhlar koʻpincha yirik avtomobil yoʻllari, zaharli chiqindilar poligonlari, chiqindixonalar va kimyoviy zavodlar kabi ifloslanish manbalari yonida joylashtiriladi[52]. 2021-yilgi tadqiqotda AQShdagi irqiy va etnik ozchilik guruhlari zarrachali havo ifloslanishining nomutanosib yuqori darajalariga duch kelishi aniqlangan[53]. AQShda amal qilayotgan irqiy uy-joy siyosati, umumiy ifloslanish darajasi pasayganiga qaramay, irqiy ozchiliklarning havo ifloslanishiga nomutanosib taʼsirlanishini kuchaytirishda davom etmoqda[53]. Shunga oʻxshab, 2022-yilgi tadqiqotda boylikni qayta taqsimlashga qaratilgan siyosiy oʻzgarishlar ayni paytda iqlim oʻzgarishini yumshatish chorasi sifatida ham xizmat qilishi mumkinligi koʻrsatilgan[54]. Boylikni qayta taqsimlash chora-tadbirlari qamrab olmagan aholi guruhlari uchun bu shuni anglatadiki, iqlim taʼsirlari yumshatilib borar ekan, ularning jamoalariga koʻproq mablagʻ oqib keladi[53][54].

Shovqin ifloslanishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Turar joy massivi ustidan uchayotgan samolyot.

Shovqin ifloslanishi, odatda, odamlar va boshqa tirik mavjudotlarning faoliyati yoki muloqotini buzishi mumkin boʻlgan, mashinalar hosil qiladigan ekologik tovushdir[manba kerak]. Doimiy shovqin ifloslanishiga taʼsirlanish eshitish qobiliyatining pasayishi, uyqu buzilishi, yurak-qon tomir muammolari, bezovtalik, muloqotdagi qiyinchiliklar va boshqa kasalliklar kabi koʻplab xastaliklarni keltirib chiqarishi mumkin[55]. Ijtimoiy-iqtisodiy holati past mahallalarda yashovchi amerikalik ozchiliklar, odatda, ijtimoiy-iqtisodiy holati yuqoriroq boʻlgan tengdoshlariga qaraganda shovqin ifloslanishining yuqoriroq darajalariga duch keladi[56].

Shovqin ifloslanishi yurak-qon tomir kasalliklarini keltirib chiqarishi yoki kuchaytirishi mumkin; bu esa, oʻz navbatida, kasalliklarning kengroq doirasiga hissa qoʻshadi, stress darajasini oshiradi va uyqu buzilishiga sabab boʻladi[56]. Shovqin ifloslanishi, shuningdek, eshitish qobiliyati pasayishi, tinnitus hamda tovushga nisbatan yuqori sezuvchanlik (stress yoki asabiylashish koʻrinishida) yoki, aksincha, doimiy taʼsirlanish natijasida sezuvchanlikning yoʻqolishi haqidagi koʻplab qayd etilgan holatlarga ham sababchi hisoblanadi[56]. Bu holatlar shovqin ifloslanishini muntazam his qiladigan bolalar va oʻsmirlar uchun xavfli boʻlishi mumkin, chunki ularning koʻpchiligi uzoq muddatli muammolarga, jumladan jismoniy va ruhiy salomatlik muammolariga aylanib ketishi mumkin[56].

Barselonada oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, shovqinli transport hududlaridagi maktablarda oʻqiydigan bolalarda xotira rivojlanishi tinch transport hududlaridagi maktablarda oʻqiydigan oʻquvchilarnikiga qaraganda 15 foizga past ekani aniqlangan[57]. Bu muntazam samolyot shovqiniga duch keladigan bolalar „standartlashtirilgan yutuq testlarida yetarli natija koʻrsatmasligi“ni taʼkidlaydigan tadqiqotlar bilan mos keladi[58].

Doimiy shovqin ifloslanishiga taʼsirlanish tinnitus yoki nutqni ajratib olish qobiliyatining buzilishi kabi eshitish nuqsonlarini keltirib chiqarishi mumkin[59]. Shovqin ifloslanishi tufayli ruhiy salomatlikning yomonlashuvidagi eng katta omillardan biri — bezovtalikdir[60][61]. Ekologik omillar tufayli yuzaga keladigan bezovtalik kattalarda stress reaksiyalarini va umumiy stress hissini kuchaytirishi aniqlangan[55]. Bezovtalik darajasi har bir shaxsda turlicha boʻladi, biroq u ruhiy salomatlikning yomonlashuviga sezilarli hissa qoʻshadi[61].

Shovqinga taʼsirlanish, shuningdek, uyqu buzilishiga hissa qoʻshadi; bu esa kunduzgi uyquchanlik va umuman uyqu yetishmasligiga olib keladi hamda salomatlikning yomonlashuviga sabab boʻladi[61]. Kunduzgi uyquchanlik ruhiy salomatlikning pasayishi va boshqa salomatlik muammolari, ish joyidagi ishonchsizlik hamda ijtimoiy va ekologik omillarning yanada yomonlashuvi haqidagi bir qancha xabarlar bilan bogʻlangan.

Xavfsiz ichimlik suvi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Xavfsiz ichimlik suvi taʼminoti uchun quduq oʻrnatish.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti xavfsiz ichimlik suvidan foydalanish imkoniyatini „salomatlik va farovonlik uchun insonning asosiy ehtiyoji“ deb hisoblaydi[62]. Tashkilot hisobotlariga koʻra, jahon boʻylab 2 milliarddan ortiq kishi xavfsiz ichimlik suvidan foydalanish imkoniyatiga ega emas[63]. 2017-yilda qariyb 22 million amerikalik jamoat salomatligi standartlarini buzgan suv tizimlaridan suv ichgan[64]. Jahon miqyosida 2 milliarddan ortiq kishi najas bilan ifloslangan suv ichadi; bu ichimlik suvi xavfsizligiga eng katta tahdid hisoblanadi[65]. Ifloslangan ichimlik suvi xolera, dizenteriya, qorin tifi, diareya va poliomiyelit kabi kasalliklarni yuqtirishi mumkin[65].

Ichimlik suvidagi zararli kimyoviy moddalar salomatlikka salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Suvni notoʻgʻri boshqarish amaliyoti suv orqali yuqadigan kasalliklar va sanitariya bilan bogʻliq xastaliklarning tarqalishini kuchaytirishi mumkin[66][67]. Sanoat va qishloq xoʻjaligi markazlarida oqava suvlarni yetarli darajada zararsizlantirmaslik ham yuz millionlab odamni ifloslangan suv orqali kasallantirishi mumkin[65]. Ftor va margimush kabi kimyoviy moddalar miqdori nazorat qilinganda insonga foyda keltirishi mumkin; biroq qoʻrgʻoshin va boshqa metallar kabi xavfliroq moddalar inson uchun zararli boʻladi[65].

AQShda rangli tanli aholi jamoalari sifatsiz suvga duch kelishi mumkin[68]. AQShning ispaniyzabon va qora tanli aholisi koʻp boʻlgan jamoalarida Xavfsiz ichimlik suvi toʻgʻrisidagi qonun (SDWA) talablarining salomatlikka oid buzilishlari koʻproq qayd etilgan[68]. Xavfsiz ichimlik suvi yetishmasligini boshdan kechirgan aholi guruhlari — masalan, Flint (Michigan shtati) aholisi — oʻz jamoalaridagi vodoprovod suviga ishonchsizlik bildirishga koʻproq moyil boʻladi[51]. Bunday holatga duch keladiganlar, odatda, kam daromadli rangli tanli jamoalardir[69].

Xavfli materiallarni boshqarish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xavfli materiallarni boshqarish quyidagilarni qamrab oladi: xavfli chiqindilarni boshqarish, ifloslangan hududlarni tozalash, yer osti saqlash idishlaridan sizib chiqishning oldini olish hamda xavfli materiallarning atrof-muhitga chiqib ketishining oldini olish va bunday hodisalar natijasida yuzaga keladigan favqulodda vaziyatlarga javob berish. Xavfli materiallar toʻgʻri boshqarilmasa, chiqindilar yaqin atrofdagi suv manbalarini ifloslantirishi va havo sifatini pasaytirishi mumkin[70].

Avstriyada oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, sanoat obyektlari yaqinida yashovchi odamlar „koʻproq ishsiz boʻladi, taʼlim darajasi pastroq va ular ikki barobar koʻproq muhojir boʻlish ehtimoliga ega“[71]. Atrof-muhit salomatligini eʼtiborga olgan holda, AQShda 1976-yilda Resurslarni asrash va tiklash toʻgʻrisidagi qonun qabul qilindi; unda xavfli chiqindilarni qanday toʻgʻri boshqarish kerakligi belgilangan[72].

Xavfli materiallar bilan ishlaydigan va ularning toʻgʻri yoʻq qilinishini taʼminlashga yordam beradigan koʻplab kasblar mavjud. Bu mutaxassislar turli sohalarda — davlat idoralarida, xususiy sanoatda, konsalting firmalarida va notijorat tashkilotlarida — faoliyat yuritadi; ularning barchasi uchun umumiy maqsad bitta: xavfli materiallar va chiqindilar bilan xavfsiz ishlashni taʼminlash. Bunday lavozimlar qatoriga atrof-muhit salomatligi va xavfsizligi boʻyicha mutaxassislar, chiqindi yigʻuvchilar, tibbiyot xodimlari hamda favqulodda vaziyatlarga javob beruvchi xizmatchilar kiradi, biroq ular bu bilan cheklanmaydi[73]. Chiqindilar, ayniqsa xavfli materiallar bilan ishlash jahondagi eng xavfli kasblardan biri hisoblanadi[74]. Koʻpincha bu ishchilar oʻzlari duch keladigan muayyan xavfli materiallar haqida toʻliq maʼlumotga ega boʻlmaydi; bu esa ularning ishini yanada xavfliroq qiladi. Ular ishlashga tayyor boʻlmagan materiallarga toʻsatdan duch kelishi ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin[75]. Bu holat xavfli chiqindilar bilan ishlaydiganlar uchun oʻqitish, xavfsizlik qoidalari va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish naqadar muhimligini koʻrsatadi.

Mikroplastik ifloslanishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mikroplastiklarning inson salomatligiga taʼsiri hozirda oʻrganilmoqda. Bu oʻta mayda plastik zarrachalar yirikroq plastik buyumlardan hosil boʻladi va ular insonning biologik namunalarida, havoda, suvda hamda oziq-ovqatda katta miqdorda aniqlangan[76][77][78]. Bu esa uzoq muddatli salomatlik oqibatlari haqida xavotir uygʻotmoqda.

Oʻlchami 5 mm dan kichik plastik zarrachalar mikroplastik (MP) hisoblanadi. Oʻlchami 1 mm dan kichik zarrachalar esa nanoplastik (NP) deb ataladi; ular inson koʻziga koʻrinmaydigan darajada mayda[79]. Nanoplastiklar yirikroq plastik qoldiqlarga qaraganda kamroq oʻrganilgan va ularning uzoq muddatli salomatlikka taʼsiri hamon tadqiq etilmoqda. Oʻta mayda oʻlchami tufayli nanoplastiklar biologik toʻsiqlardan oʻtib, inson toʻqimalarida toʻplanishi mumkin; bu esa ehtimoliy salomatlik oqibatlari haqida savollar tugʻdiradi[80][81][82].

Mikro- va nanoplastiklar (MNP) bir qancha aʼzo va toʻqimalarda, shuningdek, inson najasi, siydigi, ona suti va yangi tugʻilgan chaqaloq mekoniysida aniqlangan; bu esa ularga taʼsirlanish va soʻrilish keng tarqalganini koʻrsatadi[83][84][85]. Yirikroq MNPlarni organizmning odatiy himoya vositalari — masalan, burundagi shilliq yoki yoʻtal — filtrlab tashlaydi deb hisoblanadi[86]. Biroq „oʻta mayda“ zarrachalar oʻpka orqali qon aylanish tizimiga kira oladi[86]. Bundan tashqari, MNPlar bevosita qon oqimiga tushganda — masalan, tibbiy muolaja chogʻida — ular tabiiy himoya vositalarimizni chetlab oʻtadi[87][88][89][90][91][92].

Hujayra kulturalari va hayvonlar ustidagi eksperimental tadqiqotlar ehtimoliy biologik taʼsirlarni koʻrsatgan boʻlsa-da, insonga oid dalillar hamon cheklangan va uzoq muddatli salomatlik xavflari oʻrganilmoqda. Inson va hayvonlar ustidagi kuzatuv tadqiqotlarining 2024-yilgi tizimli sharhida MNPlar inson reproduktiv, nafas olish va hazm qilish salomatligiga zarar yetkazishda „shubha qilinishi“ xulosasiga kelingan[93][86].

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti ortib borayotgan xavotirlarni eʼtirof etgan, biroq oʻlchashning standartlashtirilgan usullari va xavflar hali belgilanmaganini taʼkidlab, qoʻshimcha tadqiqotlar oʻtkazishga hamda plastikni butun hayotiy sikli davomida yaxshiroq boshqarishga chaqirgan[94].

Tuproq ifloslanishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ifloslangan tuproq inson salomatligiga bevosita — tuproq bilan bevosita aloqada boʻlish orqali[95] yoki bugʻlangan tuproq ifloslantiruvchilarini nafas bilan yutish orqali taʼsir qiladi[96]. Bundan ham kattaroq tahdidni tuproq ifloslantiruvchilarining sugʻorishda ishlatiladigan yer osti suvlari qatlamlariga singib kirishi[97] yoki inson tomonidan bevosita isteʼmol qilinishi tugʻdiradi[98]; bu, baʼzan, yer usti ifloslanishining har qanday koʻzga koʻrinadigan manbaidan uzoq boʻlgan hududlarda ham sodir boʻladi (uzoq masofali diffuz tuproq ifloslanishi)[99]. Zaharli metallar, shuningdek, ogʻir metallar konsentratsiyasi yuqori boʻlgan tuproqlarda oʻsadigan oʻsimliklar orqali oziq zanjiri boʻylab yuqoriga koʻtarilishi mumkin[100]. Bu, odatda, ifloslanish bilan bogʻliq kasalliklarning rivojlanishiga olib keladi.

Tuproq ifloslanishiga taʼsirlanishning aksariyati tasodifiy boʻlib, quyidagi yoʻllar bilan yuz berishi mumkin[101]:

  • Changni yoki tuproqni bevosita yutish
  • Ifloslangan tuproqda yetishtirilgan oziq-ovqat yoki sabzavotlarni, yoxud ifloslantiruvchilar bilan aloqada boʻlgan oziq-ovqatni isteʼmol qilish
  • Terining chang yoki tuproq bilan aloqasi
  • Tuproqdan chiqadigan bugʻlar
  • Tuproqda yoki shamolli sharoitda ishlash chogʻida chang bulutlarini nafas bilan yutish

Shunga qaramay, ayrim tadqiqotlar insonning taʼsirlanishi 90 foiz hollarda ifloslangan oziq-ovqat isteʼmol qilish orqali yuz beradi deb baholaydi[101].

Axborot va xaritalash

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Toksikologiya va atrof-muhit salomatligi boʻyicha axborot dasturi (TEHIP)[102] — toksikologiya va atrof-muhit salomatligiga oid keng qamrovli veb-sayt boʻlib, u AQSh davlat idoralari va tashkilotlari yaratgan resurslarga ochiq kirish imkonini beradi hamda AQSh Milliy tibbiyot kutubxonasi qoshidagi Ixtisoslashtirilgan axborot xizmati tasarrufida yuritiladi. TEHIP Toksikologiya maʼlumotlar tarmogʻi (TOXNET)[103] uchun masʼul edi; bu tarmoq toksikologiya va atrof-muhit salomatligiga oid maʼlumotlar bazalarining, jumladan Xavfli moddalar maʼlumotlar bankining yaxlit ochiq kirishli tizimi hisoblangan. TOXNET 2019-yilda faoliyatini toʻxtatgan[104].

Atrof-muhit salomatligini xaritalashning koʻplab vositalari mavjud. TOXMAP — AQSh Milliy tibbiyot kutubxonasi (NLM) Ixtisoslashtirilgan axborot xizmatlari boʻlimining[105] geografik axborot tizimi (GAT) boʻlib, u AQSh xaritalaridan foydalanib, foydalanuvchilarga AQSh Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligining (EPA) Zaharli moddalar chiqindilari registri va Superfund asosiy tadqiqot dasturlari maʼlumotlarini koʻrgazmali oʻrganishga yordam beradi. TOXMAP AQSh federal hukumati tomonidan moliyalashtiriladigan resursdir. TOXMAPning kimyoviy moddalar va atrof-muhit salomatligiga oid axboroti NLMning Toksikologiya maʼlumotlar tarmogʻidan (TOXNET)[106], PubMeddan hamda boshqa nufuzli manbalardan olinadi.

Atrof-muhit salomatligi kasbi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Atrof-muhit salomatligi mutaxassislari atrof-muhit salomatligi boʻyicha inspektorlar, jamoat salomatligi inspektorlari, atrof-muhit salomatligi boʻyicha mutaxassislar yoki amaliyotchilar deb atalishi mumkin. Tadqiqotchilar va siyosat ishlab chiquvchilar ham bu sohaning amaliyotda qanday yoʻlga qoʻyilishida muhim rol oʻynaydi. Koʻpgina Yevropa mamlakatlarida atrof-muhit salomatligi masalalariga shifokorlar va veterinariya mutaxassislari jalb etilgan[107]. Koʻplab mamlakatlarda bu sohada faoliyat yuritish uchun magistratura darajasi va kasbiy litsenziya talab etiladi[108].

Atrof-muhit salomatligi kasbining zamonaviy ildizlari Buyuk Britaniyadagi sanitariya va jamoat salomatligi harakatiga borib taqaladi. Bu harakatning yorqin namoyandasi ser Edwin Chadwick boʻlgan: u kambagʻallar toʻgʻrisidagi qonunlarning bekor qilinishida muhim rol oʻynagan hamda 1884-yilda Jamoat sanitariya inspektorlari uyushmasining (hozirgi Atrof-muhit salomatligi qirollik instituti) asoschi prezidenti boʻlgan[109].

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Dovjak, Mateja; Kukec, Andreja (2019), „Health Outcomes Related to Built Environments“, Creating Healthy and Sustainable Buildings (inglizcha), Cham: Springer International Publishing, 43–82-bet, doi:10.1007/978-3-030-19412-3_2, ISBN 978-3-030-19411-6, S2CID 190160283
  2. ↑ Kelley, Timothy (2008-07-21). "The ecology of environmental health". Environmental Health Insights 2 (1): 25–26. doi:10.1177/117863020800200001. ISSN 1178-6302. PMID 21572828. PMC 3091335. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3091335.
  3. ↑ „What is environmental health?“ (en-US). ehinz.ac.nz. 2023-yil 11-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 19-oktyabr.
  4. ↑ von Schirnding, Yasmin E.R. „11.5 Environmental health practice“, . Oxford Textbook of Global Public Health, 6, Oxford University Press, February 2015 — 1523–1541-bet. DOI:10.1093/med/9780199661756.003.0240. ISBN 978-0-19-966175-6. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust. 
  5. ↑ „Health topics: Environmental health“. Qaraldi: 2015-yil 10-yanvar.
  6. ↑ Brooks, Bryan W.; Gerding, Justin A.; Landeen, Elizabeth; Bradley, Eric; Callahan, Timothy; Cushing, Stephanie; Hailu, Fikru; Hall, Nancy et al. (2019). "Environmental Health Practice Challenges and Research Needs for U.S. Health Departments". Environmental Health Perspectives 127 (12): 125001. doi:10.1289/EHP5161. ISSN 1552-9924. PMID 31799881. PMC 6957286. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6957286.
  7. ↑ MacArthur, I.; Bonnefoy, X. (1997). "Environmental health services in Europe. 1. An overview of practice in the 1990s". WHO Regional Publications. European Series 76: vii–xii, 1–177. ISSN 0378-2255. PMID 9557583.
  8. ↑ CDC „Environmental Hazards and Risks“ (en-us). Yellow Book (2025-yil 9-may). Qaraldi: 2026-yil 10-fevral.
  9. ↑ „Experts See Growing Importance of Adding Environmental Health Content to Medical School Curricula“ (en). AAMC. Qaraldi: 2021-yil 2-avgust.
  10. ↑ Schwartz, Brian S.; Rischitelli, Gary; Hu, Howard (September 2005). "Editorial: The Future of Environmental Medicine in Environmental Health Perspectives: Where Should We Be Headed?". Environmental Health Perspectives 113 (9): A574–A576. doi:10.1289/ehp.113-1280414. ISSN 0091-6765. PMID 16140601. PMC 1280414. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1280414.
  11. ↑ „environmental medicine — European Environment Agency“ (en). Europa (web portal). Qaraldi: 2021-yil 2-avgust.
  12. ↑ Jennings, Bruce (2016), „Environmental and Occupational Public Health“, in W. Ortmann, Leonard; H. Barrett, Drue; Dawson, Angus; Saenz, Carla (muh.), Public Health Ethics: Cases Spanning the Globe, Public Health Ethics Analysis, 3-jild, Cham (CH): Springer, 177–202-bet, doi:10.1007/978-3-319-23847-0_6, ISBN 978-3-319-23846-3, PMID 28590693, S2CID 168480156, qaraldi: 2023-06-13
  13. ↑ Epidemiology, National Research Council (US) Committee on Environmental; Sciences, National Research Council (US) Commission on Life. Environmental Epidemiology: The Context (en). National Academies Press (US), 1997. 
  14. ↑ National Research Council (US) Committee on Environmental Epidemiology. Environmental Epidemiology, Volume 1, 1991-01-01. DOI:10.17226/1802. ISBN 978-0-309-04496-7. 
  15. ↑ „Toxicology“ (en). National Institute of Environmental Health Sciences. Qaraldi: 2021-yil 2-avgust.
  16. ↑ „Exposure Science“ (en). National Institute of Environmental Health Sciences. Qaraldi: 2021-yil 2-avgust.
  17. ↑ „Environmental Engineers: Occupational Outlook Handbook:: U.S. Bureau of Labor Statistics“ (en-us). bls.gov. Qaraldi: 2021-yil 2-avgust.
  18. ↑ „Environmental law“ (en). Encyclopædia Britannica. Qaraldi: 2021-yil 2-avgust.
  19. ↑ „INTERNATIONAL ENVIRONMENTAL LAW AND BASIC PRINCIPLES OF ENVIRONMENTAL LAW – Folorunso and Co.“ (en-US) (2021-yil 5-fevral). Qaraldi: 2023-yil 19-oktyabr.
  20. ↑ Frumkin, Howard „Introduction“, . Environmental Health: from Global to Local, 2, San Francisco: Wiley, 2010 — XXX-LIII-bet. ISBN 978-0-470-56776-0. 
  21. ↑ Benson, C; Obasi, IC; Akinwande, DV; Ile, C (15 January 2024). "The impact of interventions on health, safety and environment in the process industry.". Heliyon 10 (1). doi:10.1016/j.heliyon.2023.e23604. PMID 38173504. PMC 10761781. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=10761781.
  22. ↑ Landrigan PL and Etzel RA.. Textbook of Children's Environmental Health. New York: Oxford University Press, 2014 — 3-bet. ISBN 978-0-19-992957-3. 
  23. ↑ „World Resources Institute: August 2008 Monthly Update: Air Pollution's Causes, Consequences and Solutions“. 2009-yil 1-mayda asl nusxadan arxivlangan.
  24. ↑ „Overview of Waterborne Disease Trends“. 2008-yil 5-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  25. ↑ „Potential Health Effects of Pesticides“. Pennsylvania State University. 2013-yil 11-avgustda asl nusxadan arxivlangan.
  26. ↑ „National and regional story (Netherlands) - Environmental burden of disease in Europe: the EBoDE project — European Environment Agency“. Europa (web portal) (2011-yil 17-noyabr).
  27. ↑ Prüss-Ustün, Annette; Vickers, Carolyn; Haefliger, Pascal; Bertollini, Roberto (2011). "Knowns and unknowns on burden of disease due to chemicals: a systematic review". Environmental Health 10 (1): 9. doi:10.1186/1476-069X-10-9. ISSN 1476-069X. PMID 21255392. PMC 3037292. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3037292.
  28. ↑ Schleicher, D „Superfund's abandoned hazardous waste sites“, . But is it True?: A Citizen's Guide to Environmental Health and Safety Issues. Harvard University Press, 1995 — 153–184-bet. ISBN 978-0-674-08923-5. 
  29. ↑ Fuller, Richard; Landrigan, Philip J; Balakrishnan, Kalpana; Bathan, Glynda; Bose-O'Reilly, Stephan; Brauer, Michael; Caravanos, Jack; Chiles, Tom et al. (2022). "Pollution and health: a progress update". The Lancet Planetary Health 6 (6): e535–e547. doi:10.1016/S2542-5196(22)00090-0. PMID 35594895. PMC 11995256. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=11995256.
  30. ↑ „Air pollution“ (en). World Health Organization. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  31. ↑ „7 million premature deaths annually linked to air pollution“ (en). World Health Organization. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  32. ↑ Rovira, Joaquim; Domingo, José L.; Schuhmacher, Marta (2020). "Air quality, health impacts and burden of disease due to air pollution (PM10, PM2.5, NO2 and O3): Application of AirQ+ model to the Camp de Tarragona County (Catalonia, Spain)". Science of the Total Environment 703. doi:10.1016/j.scitotenv.2019.135538. PMID 31759725.
  33. ↑ Prüss-Üstün, Annette; Wolf, J.; Corvalán, Carlos F.; Bos, R.; Neira, Maria Purificación (2016) (en). Preventing disease through healthy environments: a global assessment of the burden of disease from environmental risks (Report). World Health Organization. ISBN 978-92-4-156519-6. https://iris.who.int/handle/10665/204585.
  34. ↑ US EPA, OAR „Overview of Air Pollution from Transportation“ (en). epa.gov (2015-yil 10-sentyabr). Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  35. ↑ „Air Pollution and Your Health“ (en). National Institute of Environmental Health Sciences. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  36. ↑ Abdo, Nour; Khader, Yousef S.; Abdelrahman, Mostafa; Graboski-Bauer, Ashley; Malkawi, Mazen; Al-Sharif, Munjed; Elbetieha, Ahmad M. (2016-06-01). "Respiratory health outcomes and air pollution in the Eastern Mediterranean Region: a systematic review". Reviews on Environmental Health 31 (2): 259–280. doi:10.1515/reveh-2015-0076. ISSN 2191-0308. PMID 27101544.
  37. 1 2 Vallero, Daniel. Fundamentals of Air Pollution. Academic Press, 2014-08-13. ISBN 978-0-12-401733-7. 
  38. ↑ Manisalidis, Ioannis; Stavropoulou, Elisavet; Stavropoulos, Agathangelos; Bezirtzoglou, Eugenia (2020-02-20). "Environmental and Health Impacts of Air Pollution: A Review" (English). Frontiers in Public Health 8. doi:10.3389/fpubh.2020.00014. ISSN 2296-2565. PMID 32154200. PMC 7044178. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7044178.
  39. 1 2 3 "Public health round-up". Bulletin of the World Health Organization 92 (12): 852–853. 2014-12-01. doi:10.2471/BLT.14.011214. ISSN 0042-9686. PMC 4264387. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4264387.
  40. ↑ Cincinelli, Alessandra; Martellini, Tania (2017-10-25). "Indoor Air Quality and Health". International Journal of Environmental Research and Public Health 14 (11): 1286. doi:10.3390/ijerph14111286. ISSN 1660-4601. PMID 29068361. PMC 5707925. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5707925.
  41. ↑ Lanthier-Veilleux, Mathieu; Baron, Geneviève; Généreux, Mélissa (2016-11-18). "Respiratory Diseases in University Students Associated with Exposure to Residential Dampness or Mold". International Journal of Environmental Research and Public Health 13 (11): 1154. doi:10.3390/ijerph13111154. ISSN 1660-4601. PMID 27869727. PMC 5129364. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5129364.
  42. ↑ Mueller, Daniel; Uibel, Stefanie; Braun, Markus; Klingelhoefer, Doris; Takemura, Masaya; Groneberg, David A (2011). "Tobacco smoke particles and indoor air quality (ToPIQ) - the protocol of a new study". Journal of Occupational Medicine and Toxicology 6 (1): 35. doi:10.1186/1745-6673-6-35. ISSN 1745-6673. PMID 22188808. PMC 3260229. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3260229.
  43. ↑ Hoffmann, Dietrich; Hoffmann, Ilse „The Changing Cigarette: Chemical Studies and Bioassays“, . Risks Associated with Smoking Cigarettes with Low Machine-Measured Yields of Tar and Nicotine, 13, National Cancer Institute, October 2001 — 160–170-bet. 
  44. ↑ Vidale, Simone; Bonanomi, A.; Guidotti, M.; Arnaboldi, M.; Sterzi, R. (2010-04-30). "Air pollution positively correlates with daily stroke admission and in hospital mortality: a study in the urban area of Como, Italy". Neurological Sciences 31 (2): 179–182. doi:10.1007/s10072-009-0206-8. ISSN 1590-3478. PMID 20119741.
  45. ↑ Paton-Walsh, Clare; Rayner, Peter; Simmons, Jack; Fiddes, Sonya L.; Schofield, Robyn; Bridgman, Howard; Beaupark, Stephanie; Broome, Richard et al. (2019-12-04). "A Clean Air Plan for Sydney: An Overview of the Special Issue on Air Quality in New South Wales". Atmosphere 10 (12): 774. doi:10.3390/atmos10120774. ISSN 2073-4433.
  46. ↑ Keywood, Melita; Cope, Martin; Meyer, C.P. Mick; Iinuma, Yoshi; Emmerson, Kathryn (2015). "When smoke comes to town: The impact of biomass burning smoke on air quality". Atmospheric Environment 121: 13–21. doi:10.1016/j.atmosenv.2015.03.050.
  47. ↑ Romanello, Marina; McGushin, Alice; Di Napoli, Claudia; Drummond, Paul; Hughes, Nick; Jamart, Louis; Kennard, Harry; Lampard, Pete et al. (2021-10-30). "The 2021 report of the Lancet Countdown on health and climate change: code red for a healthy future" (en). The Lancet 398 (10311): 1619–1662. doi:10.1016/S0140-6736(21)01787-6. PMID 34687662. PMC 7616807. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7616807.
  48. 1 2 Li, Ang; Toll, Mathew; Martino, Erika; Wiesel, Ilan; Botha, Ferdi; Bentley, Rebecca (2023). "Vulnerability and recovery: Long-term mental and physical health trajectories following climate-related disasters". Social Science & Medicine 320. doi:10.1016/j.socscimed.2023.115681. PMID 36731303.
  49. 1 2 „Climate Impacts on Human Health“ (en). climatechange.chicago.gov. 2025-yil 13-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  50. ↑ Crimmins, A.; Balbus, J.; Gamble, J.L.; Beard, C.B.; Bell, J.E.; Dodgen, D.; Eisen, R.J.; Fann, N. et al. (2016). The Impacts of Climate Change on Human Health in the United States: A Scientific Assessment (Report). doi:10.7930/j0r49nqx.
  51. 1 2 „Creating The Healthiest Nation: Water and Health Equity“. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  52. ↑ Kaufman, Joel D.; Hajat, Anjum (2021-05-20). "Confronting Environmental Racism" (en). Environmental Health Perspectives 129 (5). doi:10.1289/EHP9511. ISSN 0091-6765. PMID 34014764. PMC 8137098. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=8137098.
  53. 1 2 3 Tessum, Christopher W.; Paolella, David A.; Chambliss, Sarah E.; Apte, Joshua S.; Hill, Jason D.; Marshall, Julian D. (2021-04-28). "PM2.5 polluters disproportionately and systemically affect people of color in the United States". Science Advances 7 (18). doi:10.1126/sciadv.abf4491. ISSN 2375-2548. PMID 33910895. PMC 11426197. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=11426197.
  54. 1 2 Adua, Lazarus (2022-03-01). "Super polluters and carbon emissions: Spotlighting how higher-income and wealthier households disproportionately despoil our atmospheric commons". Energy Policy 162. doi:10.1016/j.enpol.2021.112768. ISSN 0301-4215. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301421521006340.
  55. 1 2 Basner, Mathias; Babisch, Wolfgang; Davis, Adrian; Brink, Mark; Clark, Charlotte; Janssen, Sabine; Stansfeld, Stephen (2014-04-12). "Auditory and non-auditory effects of noise on health". Lancet 383 (9925): 1325–1332. doi:10.1016/S0140-6736(13)61613-X. ISSN 1474-547X. PMID 24183105. PMC 3988259. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3988259.
  56. 1 2 3 4 „Urban noise pollution is worst in poor and minority neighborhoods and segregated cities“ (en-us). PBS News (2017-yil 7-oktyabr). Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  57. ↑ Foraster, Maria; Esnaola, Mikel; López-Vicente, Mónica; Rivas, Ioar; Álvarez-Pedrerol, Mar; Persavento, Cecilia; Sebastian-Galles, Nuria; Pujol, Jesus et al. (2022-06-02). "Exposure to road traffic noise and cognitive development in schoolchildren in Barcelona, Spain: A population-based cohort study". PLOS Medicine 19 (6). doi:10.1371/journal.pmed.1004001. ISSN 1549-1676. PMID 35653430. PMC 9162347. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=9162347.
  58. ↑ Basner, Mathias; Clark, Charlotte; Hansell, Anna; Hileman, James I.; Janssen, Sabine; Shepherd, Kevin; Sparrow, Victor (2017). "Aviation Noise Impacts: State of the Science". Noise & Health 19 (87): 41–50. doi:10.4103/nah.NAH_104_16. ISSN 1463-1741. PMID 29192612. PMC 5437751. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5437751.
  59. ↑ Passchier-Vermeer, W; Passchier, W F (March 2000). "Noise exposure and public health.". Environmental Health Perspectives 108 (Suppl 1): 123–131. doi:10.1289/ehp.00108s1123. ISSN 0091-6765. PMID 10698728. PMC 1637786. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1637786.
  60. ↑ Hammersen, Friederike; Niemann, Hildegard; Hoebel, Jens (2016-09-26). "Environmental Noise Annoyance and Mental Health in Adults: Findings from the Cross-Sectional German Health Update (GEDA) Study 2012". International Journal of Environmental Research and Public Health 13 (10): 954. doi:10.3390/ijerph13100954. ISSN 1660-4601. PMID 27681736. PMC 5086693. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5086693.
  61. 1 2 3 Basner, Mathias; Babisch, Wolfgang; Davis, Adrian; Brink, Mark; Clark, Charlotte; Janssen, Sabine; Stansfeld, Stephen (2014). "Auditory and non-auditory effects of noise on health". The Lancet 383 (9925): 1325–1332. doi:10.1016/S0140-6736(13)61613-X. PMID 24183105. PMC 3988259. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3988259.
  62. ↑ Martin „Water and Sanitation“ (en-US). United Nations Sustainable Development. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  63. ↑ „SDG Indicators — SDG Indicators“. United Nations. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  64. ↑ „Drinking Water and Public Health in the United States“. apha.org. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  65. 1 2 3 4 „Drinking-water“ (en). World Health Organization. Qaraldi: 2024-yil 12-avgust.
  66. ↑ Omole, David; Ndambuki, Julius (2014-08-12). "Sustainable Living in Africa: Case of Water, Sanitation, Air Pollution and Energy". Sustainability 6 (8): 5187–5202. doi:10.3390/su6085187. ISSN 2071-1050.
  67. ↑ Emenike, C. P.; Tenebe, I. T.; Omole, D. O.; Ngene, B. U.; Oniemayin, B. I.; Maxwell, O.; Onoka, B. I. (2017-04-01). "Accessing safe drinking water in sub-Saharan Africa: Issues and challenges in South–West Nigeria". Sustainable Cities and Society 30: 263–272. doi:10.1016/j.scs.2017.01.005. ISSN 2210-6707. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2210670716301500.
  68. 1 2 Switzer, David; Teodoro, Manuel P. (September 2017). "The Color of Drinking Water: Class, Race, Ethnicity, and Safe Drinking Water Act Compliance" (en). Journal AWWA 109 (9): 40–45. doi:10.5942/jawwa.2017.109.0128. ISSN 0003-150X. https://awwa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.5942/jawwa.2017.109.0128.
  69. ↑ Patel, Anisha I.; Schmidt, Laura A. (2017). "Water Access in the United States: Health Disparities Abound and Solutions Are Urgently Needed". American Journal of Public Health 107 (9): 1354–1356. doi:10.2105/AJPH.2017.303972. ISSN 0090-0036. PMID 28787195. PMC 5551618. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5551618.
  70. ↑ Shen, Thomas T. (1985). "Air pollution assessment of toxic emissions from hazardous waste lagoons and landfills". Environment International 11 (1): 71–76. doi:10.1016/0160-4120(85)90104-7.
  71. ↑ Glatter-Götz, Helene; Mohai, Paul; Haas, Willi; Plutzar, Christoph (2019-07-01). "Environmental inequality in Austria: do inhabitants' socioeconomic characteristics differ depending on their proximity to industrial polluters?". Environmental Research Letters 14 (7): 074007. doi:10.1088/1748-9326/ab1611. ISSN 1748-9326.
  72. ↑ US EPA, OLEM „Learn the Basics of Hazardous Waste“ (en). epa.gov (2015-yil 25-noyabr). Qaraldi: 2023-yil 26-mart.
  73. ↑ Atlas, Mark K. (October 2001). "Safe and Sorry: Risk, Environmental Equity, and Hazardous Waste Management Facilities" (en). Risk Analysis 21 (5): 939–954. doi:10.1111/0272-4332.215163. ISSN 0272-4332. PMID 11798128. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/0272-4332.215163.
  74. ↑ Fazzo, L.; Minichilli, F.; Santoro, M.; Ceccarini, A.; Della Seta, M.; Bianchi, F.; Comba, P.; Martuzzi, M. (2017-10-11). "Hazardous waste and health impact: a systematic review of the scientific literature". Environmental Health 16 (1): 107. doi:10.1186/s12940-017-0311-8. ISSN 1476-069X. PMID 29020961. PMC 5637250. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5637250.
  75. ↑ Tshivhase, Shonisani E.; Mashau, Ntsieni S.; Ngobeni, Takalani; Ramathuba, Dorah U. (2022-12-09). "Occupational health and safety hazards among solid waste handlers at a selected municipality South Africa" (English). Health SA Gesondheid 27: 8. doi:10.4102/hsag.v27i0.1978. ISSN 2071-9736. PMID 36570087. PMC 9772716. https://hsag.co.za/index.php/hsag/article/view/1978.
  76. ↑ Amobonye, Ayodeji; Bhagwat, Prashant; Raveendran, Sindhu; Singh, Suren; Pillai, Santhosh (2021). "Environmental Impacts of Microplastics and Nanoplastics: A Current Overview". Frontiers in Microbiology 12. doi:10.3389/fmicb.2021.768297. PMID 34975796. PMC 8714882. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=8714882.
  77. ↑ Vethaak, A. D., & Legler, J. (2021). Microplastics and human health. Science, 371(6530), 672-674.
  78. ↑ Cox, Kieran D.; Covernton, Garth A.; Davies, Hailey L.; Dower, John F.; Juanes, Francis; Dudas, Sarah E. (2019-06-18). "Human Consumption of Microplastics". Environmental Science & Technology 53 (12): 7068–7074. doi:10.1021/acs.est.9b01517. ISSN 1520-5851. PMID 31184127.
  79. ↑ „Microplastics Research“. US EPA (2022-yil 22-aprel). Qaraldi: 2024-yil 16-dekabr.
  80. ↑ Jeong, Bohyeon; Baek, Jeong Yeob; Koo, Jahong; Park, Subin; Ryu, Young-Kyoung; Kim, Kyoung-Shim; Zhang, Seungjae; Chung, Chihye et al. (2022). "Maternal exposure to polystyrene nanoplastics causes brain abnormalities in progeny". Journal of Hazardous Materials 426. doi:10.1016/j.jhazmat.2021.127815. PMID 34823950.
  81. ↑ Prüst, Minne; Meijer, Jonelle; Westerink, Remco H. S. (2020-06-08). "The plastic brain: neurotoxicity of micro- and nanoplastics". Particle and Fibre Toxicology 17 (1): 24. doi:10.1186/s12989-020-00358-y. ISSN 1743-8977. PMID 32513186. PMC 7282048. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7282048.
  82. ↑ Shan, Shan; Zhang, Yifan; Zhao, Huiwen; Zeng, Tao; Zhao, Xiulan (2022). "Polystyrene nanoplastics penetrate across the blood-brain barrier and induce activation of microglia in the brain of mice". Chemosphere 298. doi:10.1016/j.chemosphere.2022.134261. PMID 35302003.
  83. ↑ Schwabl, P., Köppel, S., Königshofer, P., Bucsics, T., Trauner, M., Reiberger, T., & Liebmann, B. (2019). Detection of various microplastics in human stool: a prospective case series. Annals of internal medicine, 171(7), 453-457.
  84. ↑ Savchuk, Katia „Microplastics and our health: What the science says“ (en-US). Stanford Medicine News Center (2025-yil 29-yanvar). Qaraldi: 2026-yil 2-iyul.
  85. ↑ Zhu, Minting; Li, Xiaotian; Lin, Wei; Zeng, Dan; Yang, Pan; Ni, Weigui; Chen, Zhijian; Lin, Bingyi et al. (2024-11-26). "Microplastic Particles Detected in Fetal Cord Blood, Placenta, and Meconium: A Pilot Study of Nine Mother-Infant Pairs in South China". Toxics 12 (12): 850. doi:10.3390/toxics12120850. ISSN 2305-6304. PMID 39771065. PMC 11679465. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=11679465.
  86. 1 2 3 Stone, Will „Our bodies are full of microplastics, but what are they doing to us? Scientists are searching for answers“ (en). OPB (2024-yil 18-dekabr). Qaraldi: 2026-yil 2-iyul.
  87. ↑ Fang, Cheng; Zhao, Lirong; Pu, Ruoqi; Lei, Yongjia; Zhou, Wenhao; Hu, Jiaqi; Zhang, Xian; Naidu, Ravi (2024-08-05). "Microplastics and nanoplastics released from injection syringe, solid and liquid dimethylpolysiloxane (PDMS)". Journal of Hazardous Materials 474. doi:10.1016/j.jhazmat.2024.134782. ISSN 0304-3894. PMID 38824781.
  88. ↑ „Microplastics released from disposable medical...: Environmental Research“ (en). Ovid. DOI:10.1016/j.envres.2023.117345~microplastics-released-from-disposable-medical-devices-and?redirectionsource=fulltextview. Qaraldi: 2025-yil 16-dekabr.
  89. ↑ Li, Bowen; Li, Min; Du, Dongwei; Tang, Bin; Yi, Wenwen; He, Miaoni; Liu, Ruijuan; Yu, Hairui et al. (2025-04-01). "Characteristics and influencing factors of microplastics entering human blood through intravenous injection". Environment International 198. doi:10.1016/j.envint.2025.109377. ISSN 0160-4120. PMID 40139033.
  90. ↑ Liu, Zhiguo; Wang, Donghong; Liu, Zhen; Xu, Chengyu; Zhang, Yue; Liu, Peng (2024-12-01). "Microplastic injection? Identification and quantification of plastic particles in medical injections". The Science of the Total Environment 954. doi:10.1016/j.scitotenv.2024.176468. ISSN 1879-1026. PMID 39312973.
  91. ↑ Pardeshi, Neha N.; Qi, Wei; Dahl, Kevin; Caplan, Liron; Carpenter, John F. (February 2017). "Microparticles and Nanoparticles Delivered in Intravenous Saline and in an Intravenous Solution of a Therapeutic Antibody Product". Journal of Pharmaceutical Sciences 106 (2): 511–520. doi:10.1016/j.xphs.2016.09.028. ISSN 1520-6017. PMID 27832839. PMC 5237601. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5237601.
  92. ↑ Chen, Chuanfeng; Du, Shanshan; Liu, Ziyan; Li, Wenfei; Tao, Fangbiao; Qie, Xuejiao (2025-06-15). "Systematic characterisation of microplastics released from disposable medical devices using laser direct infrared spectroscopy". Analytica Chimica Acta 1355. doi:10.1016/j.aca.2025.343982. ISSN 1873-4324. PMID 40274325.
  93. ↑ Chartres, Nicholas; Cooper, Courtney B.; Bland, Garret; Pelch, Katherine E.; Gandhi, Sheiphali A.; BakenRa, Abena; Woodruff, Tracey J. (2024-12-31). "Effects of Microplastic Exposure on Human Digestive, Reproductive, and Respiratory Health: A Rapid Systematic Review". Environmental Science & Technology 58 (52): 22843–22864. doi:10.1021/acs.est.3c09524. ISSN 0013-936X. PMID 39692326. PMC 11697325. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=11697325.
  94. ↑ „Dietary and inhalation exposure to nano- and microplastic particles and potential implications for human health“ (en). World Health Organization (2022-yil 30-avgust). Qaraldi: 2026-yil 2-iyul.
  95. ↑ Jennings, Aaron A.; Li, Zijian (12 June 2017). "Worldwide regulatory guidance values applied to direct contact surface soil pesticide contamination. I. Carcinogenic pesticides". Air, Soil and Water Research 10. doi:10.1177/1178622117711930.
  96. ↑ Weeks, Joseph J.; Hettiarachchi, Ganga M.; Santos, Eduardo; Tatarko, John (May–June 2021). "Potential human inhalation exposure to soil contaminants in urban gardens on brownfields sites: a breath of fresh air?". Journal of Environmental Quality 50 (3): 782–90. doi:10.1002/jeq2.20208. PMID 33616205. https://www.researchgate.net/publication/349499180. Qaraldi: 9 February 2026.Atrof-muhit salomatligi]]
  97. ↑ Gillispie, Elizabeth C.; Sowers, Tyler D.; Duckworth, Owen W.; Polizzotto, Matthew L. (3 March 2015). "Soil pollution due to irrigation with arsenic-contaminated groundwater: current state of science". Current Pollution Reports 1 (1): 1–12. doi:10.1007/s40726-015-0001-5.Atrof-muhit salomatligi]]
  98. ↑ Goodrich, James A.; Lykins, Benjamin W. Jr; Clark, Robert M. (3 March 2015). "Soil pollution due to irrigation with arsenic-contaminated groundwater: current state of science". Current Pollution Reports 1 (1): 1–12. doi:10.1007/s40726-015-0001-5.Atrof-muhit salomatligi]]
  99. ↑ Fabietti, Gabriele; Biasioli, Mattia; Barberis, Renzo; Ajmone-Marsan, Franco (11 July 2009). "Soil contamination by organic and inorganic pollutants at the regional scale: the case of Piedmont, Italy". Journal of Soils and Sediments 10 (2): 290–300. doi:10.1007/s11368-009-0114-9. https://www.researchgate.net/publication/225658551. Qaraldi: 9 February 2026.Atrof-muhit salomatligi]]
  100. ↑ Hapke, Hans-Jürgen „Heavy metal transfer in the food chain to humans“, . Fertilizers and environment, 1996 — 431–6-bet. DOI:10.1007/978-94-009-1586-2_73. ISBN 978-94-010-7210-6. 
  101. 1 2 Rodríguez Eugenio, Natalia „Environmental, health and socio-economic impacts of soil pollution“, . Global assessment of soil pollution: report. Rome, Italy: FAO, 2021. DOI:10.4060/cb4894en. ISBN 978-92-5-134469-9. 
  102. ↑ „TEHIP“. United States National Library of Medicine. 2018-yil 1-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 28-noyabr.
  103. ↑ „TOXNET“. United States National Library of Medicine. 2019-yil 11-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 9-mart.
  104. ↑ „TOXNET Update: New Locations for TOXNET Content“. nlm.nih.gov. Qaraldi: 2022-yil 1-aprel.
  105. ↑ „sis.nlm.nih.gov“. 2019-yil 21-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 28-noyabr.
  106. ↑ „toxnet.nlm.nih.gov“. 2019-yil 11-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 9-mart.
  107. ↑ Ferri, Maurizio; Lloyd-Evans, Meredith (2021-02-27). "The contribution of veterinary public health to the management of the COVID-19 pandemic from a One Health perspective". One Health 12. doi:10.1016/j.onehlt.2021.100230. ISSN 2352-7714. PMID 33681446. PMC 7912361. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7912361.
  108. ↑ States, Institute of Medicine (US) Committee to Assess Training Needs for Occupational Safety and Health Personnel in the United (2000), „Occupational Safety and Health Professionals“, Safe Work in the 21st Century: Education and Training Needs for the Next Decade's Occupational Safety and Health Personnel (inglizcha), National Academies Press (US), qaraldi: 2023-10-19
  109. ↑ „History of CIEH“ (en). CIEH. Qaraldi: 2023-yil 19-oktyabr.

Qoʻshimcha adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • NIEHS — AQSh Milliy atrof-muhit salomatligi fanlari instituti
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Atrof-muhit_salomatligi&oldid=6290101" dan olindi