Орбита (астрономия)

Орбита
Орбита
Тасвирлаучы формула	−Gm1m2r2=m2A2
Формулада символ	G, m1, A2, m2 һәм r
Нинди вики-проектка керә	Проект:Математика[d]
	Орбита Викиҗыентыкта

Орбита (лат. orbita «эз, юл, сукмак»; арх. «түгәрәк» ^[1]) — ноктага тәэсир итүче көчләр кырының билгеле бер конфигурациясе өчен бирелгән киңлек координатлар системасындагы материаль ноктаның хәрәкәт траекториясе. Бу терминны Иоганн Кеплер үзенең «Яңа астрономия» китабында керткән. Башкача әйткәндә, авырлыгы буенча охшаш булган башка җисемнең гравитация кырында тотылган җисемнең түгәрәк юлы.

Күк механикасында бу — күк җисеменең күпкә зуррак массага ия булган башка күк җисеменең (мәсәлән, йолдыз кырындагы планеталар, кометалар һәм астероидлар) гравитация кырындагы траекториясе. Башы масса үзәге белән туры килгән турыпочмаклы координата системасында траектория конус кисемтәсе (түгәрәк, эллипс, парабола яки гипербола) рәвешендә була ала^[2]. Бу очракта аның фокусы системаның масса үзәге белән туры килә.

Кеплер орбиталары

Озак вакытлар дәвамында планеталарның орбиталары түгәрәк булырга тиеш дип саналган. Марс өчен түгәрәк орбита сайлау өчен озак һәм уңышсыз омтылыштан соң, Кеплер бу раслауны кире каккан һәм, ахыр чиктә, Тихо Браге тарафыннан ясалган үлчәүләрне кулланып, объектларның орбиталь хәрәкәтен тасвирлаучы өч законны формалаштырган (Кеплер законнарын карагыз).

Эллиптик орбитаның Кеплер элементлары:

фокус параметры $p$ , зур ярымкүчәр $a$ , периүзәк радиусы, апоүзәк радиусы — орбитаның зурлыгын билгелиләр,
эксцентриситет ( $e$ ) орбита формасын билгели,
орбита авышлыгы ( $i$ ),
калку төененең озынлыгы ( $Ω$ ) — пространствода күк җисеме орбитасы яссылыгының торышын билгели,
периүзәк аргумент ( $ω$ ) — аппаратның орбиталь яссылыкта юнәлешен билгели (еш кына периүзәккә юнәлтелгән),
күк җисеменең периүзәк аша үткән моменты ( $T_{0}$ ) — вакыт белән бәйләй.

Бу элементлар орбитаны аның формасына карамастан (эллиптик, параболик яки гиперболик) ачык билгели. Төп координата яссылыклары — эклиптика яссылыгы, галактик яссылык, Җир экваторы һәм башкалар булырга мөмкин.

Классификация

Орбитаның үзәк җисеме буенча

Галактоүзәк — галактика үзәге тирәсендәге орбита (Кояш Киек каз юлы галактикасы үзәге тирәсендә әйләнә).
гелиоүзәк — Кояш тирәсендәге орбита (Кояш системасындагы барлык планеталар, кометалар, астероидлар һәм кайбер космик аппаратлар шундый орбитада); аерым очрак — дага сыман орбита.
геоүзәк (шулай ук Җир янында) — Җир тирәли әйләнү орбитасы (Ай, ясалма юлдашлар һәм күпчелек космик чүп-чар шунда урнашкан)
Ай тирәли (шулай ук селеноүзәк дип тә атала) — Җирнең табигый иярчене Ай тирәли орбита .
ареоүзәк — Марс тирәсендәге орбита

Геоүзәк орбита биеклеге буенча

түбән Җир орбитасы — 2000 км-га кадәр биеклектәге геоүзәк орбита
уртача-биек — биеклеге 2000 км дан югарырак, ләкин геосинхрон орбитадан (35786 км) түбәнрәк булган геоүзәк орбита (бу орбитада иярчен навигация системалары — GPS, ГЛОНАСС, «Бэйдоу», «Галилео» урнашкан.
геосинхрон — 35,786 км биеклектәге геоүзәк орбита, анда орбиталь период Җирнең йолдыз тәүлегенә (Җирнең үз күчәре тирәсендә әйләнү периодына) тигез; Җир экваторына карата нуль авышлыгы булган геостационар орбита аерым очрак булып тора.
югары эллиптик — апогей биеклегендә, биеклеге перигей биеклегеннән күпкә зуррак булган геоүзәк орбита; аерым очракларга геокүчмә орбита, Гоман орбитасы, биэллиптик күчеш орбитасы, «Молния» орбитасы һәм «Тундра» орбитасы керә.

Орбитаның эксцентриситеты буенча

түгәрәк — эксцентриситеты e = 0 булган түгәрәк орбита
эллиптик — эксцентриситеты 0 < e < 1 булган эллиптик орбита
параболик — эксцентриситетлы e =1 булган параболик орбита
гиперболик — эксцентриситетлы e > 1 булган гиперболик орбита
радиаль — эксцентриситеты e =1 һәм почмак импульсы нуль булган орбита

Орбита авышлыгы буенча

авыш — исәпләү яссылыгына (мәсәлән, Җир экваторына, эклиптикага, галактика яссылыгына) карата авышлыгы i > 0° булган орбита, Җир экваторына i=90° авышлыктагы поляр орбита аерым очрак булып тора.
экваториаль — орбитаның үзәк җисеменең экваторына карата авышлыгы i = 0° булган орбита; кайбер очракларда геостационар орбита һәм ареостационар орбита

Орбитаның үзәк җисеме белән орбитаның синхронлыгы буенча

синхрон — орбиталь периоды үзәк җисемнең йолдызлы тәүлегенә тигез булган орбита; махсус очракларга геосинхрон орбита, Кояш-синхрон орбита, «Тундра» орбита һәм ареосинхрон орбита керә.
субсинхрон — орбиталь периоды үзәк җисемнең йолдызлы тәүлегенән кимрәк булган орбита; махсус очракларга ярымсинхрон орбита һәм «Молния» орбитасы керә.

Орбиталь хәрәкәт юнәлеше буенча

туры — җисем үзәк җисемнең күчәр әйләнеше юнәлешендә хәрәкәт итә торган орбита
ретроград — җисем үзәк җисемнең күчәр әйләнешенә капма-каршы юнәлештә хәрәкәт итә торган орбита

Орбиталь функция буенча

Зират орбитасы — ясалма Җир иярченнәренең орбитасы, алар актив хезмәт итү вакыты тәмамланганнан соң шунда күчерелә.
Арзан күчерү траекториясе — билгеләнгән максатка ягулыкны аз сарыф итеп ирешү өчен космик аппарат орбитасы
Түбән терәкле орбита (LEO) — орбитаның биеклеген арттыру яки авышлыгын үзгәртү юлы белән сизелерлек үзгәртү каралган башлангыч түбән Жир тирәли орбита.

Шулай ук, бигрәк тә космик аппаратлар өчен, ябык һәм ачык орбиталарга бүленеш бар.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Әдәбият

Толковый словарь живого великорусского языка.
Abell; Morrison; Wolff. .
Linton, Christopher (2004). From Eudoxus to Einstein. Cambridge: University Press. [[Махсус:Китап чыганаклары/[[[{{{lc}}}|просмотр]]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=edit}} править]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=history}} история]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=watch}} следить]] [обновить]|ISBN 0-521-82750-7]]
Swetz, Frank; et al. (1997). Learn from the Masters! 2017 елның 16 июль көнендә архивланган. Mathematical Association of America. [[Махсус:Китап чыганаклары/[[[{{{lc}}}|просмотр]]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=edit}} править]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=history}} история]] [[{{fullurl:{{{lc}}}|action=watch}} следить]] [обновить]|ISBN 0-88385-703-0]]
Andrea Milani and Giovanni F. Gronchi. Theory of Orbit Determination (Cambridge University Press; 378 pages; 2010). Discusses new algorithms for determining the orbits of both natural and artificial celestial bodies.

Сылтамалар

WaybackMachine’да 2019 елның 31 гыйнвар көнендә архивланган . Java кирәк.
Онлайн Орбита Плоттеры JavaScript таләп ителә.
Орбиталь механика (Ракета һәм космик технологияләр)
F. Varadi; B. Runnegar; M. Ghil {{{башлык}}}(ингл.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing. — Т. 592. — С. 620—630. — DOI:10.1086/375560 — Калып:Bibcode

[Даль—1882——-1] Даль, 1882

[Справочник_по_математике-2] Бронштейн И. Н., Семендяев К. А. .

[1]

[2]

Орбита

Тасвирлаучы формула	$- \frac{G m_{1} m_{2}}{r^{2}} = m_{2} A_{2}$
Формулада символ	$G$ , $m_{1}$ , $A_{2}$ , $m_{2}$ һәм $r$
Нинди вики-проектка керә	Проект:Математика^[d]
Орбита Викиҗыентыкта