Малабо

Малабо
исп. Malabo
Байрак	Илтамга
Нигезләнү датасы	1827
Рәсми исем	Malabo
... хөрмәтенә аталган	Малабо Лопело Мелака[d]
Демоним	Malabéenne, Malabéen, malabeño, malabense, Malabano һәм malabegni
Рәсми тел	буби теле[d] һәм испан теле
Дәүләт	Экваториаль Гвинея
Нәрсәнең башкаласы	Экваториаль Гвинея, Төньяк Биоко[d], Испан Гвинеясе (1926-1968)[d], Инсуляр[d] һәм Малабо
Административ-территориаль берәмлек	Малабо
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы	Гвинея култыгы
Халык саны	297 000 (2018)
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек	0 ± 1 метр
Кардәш шәһәр	Гвадалахара һәм Мадрид
Моның хуҗасы	Стадио де Малабо[d]
Алыштырган	Сьюдад-де-ла-Пас[d]
Мәйдан	21 км²
Рәсми веб-сайт	ayuntamientodemalabo.com
Малабо Викиҗыентыкта

Малабо (исп. Malabo; 1973 елга кадәр — Санта-Исабель, исп. Santa Isabel) — Экваториаль Гвинеянең иң зур шәһәре, илнең иң борынгы шәһәре һәм элеккеге башкаласы. Биоко (яки Фернандо-По) утравының төньяк өлешендә Пико-Басиле вулканы итәгендә урнашкан. Бу республиканың төп коммерция һәм финанс үзәге. Анда төбәктәге иң тирән су портларының берсе, шулай ук континенталь Батага, шулай ук Африка, Европа һәм АКШ илләренә рейсларга хезмәт күрсәтүче халыкара аэропорт урнашкан.

Тарих

1472 елда Һиндстанга диңгез маршрутын эзләү барышында Португалия диңгезчесе Фернан ду По утрауга тап була, ул аны Формоза дип атый. Соңрак утрау аның беренче ачучысы хөрмәтенә Фернандо-По дип атала. 1507 елда Португалия диңгез сәяхәтчесе Рамос де Эскивель утрауны колонияләштерүнең беренче омтылышын ясый, анда шикәр камышы плантацияләренә һәм Консепсьонда (хәзерге Риаба) шикәр заводына нигез сала, ләкин җирле буби халкының дошманлыгы һәм авыру аның башлангычларына тиз арада чик куя.

Испан короле Карлос III идарә иткән вакытта португалиялеләр Ривер Плейт районындагы Колония-дель-Сакраментога һәм Бразилия яр буендагы Санта-Каталина утравына алмашка испаннарга Фернандо-По утравын тапшыралар һәм аларга материкта сәүдә алып бару хокукын бирәләр. Португалия белән килешүләр нигезендә, испаннарның йогынты территориясе Нигер дельтасыннан Огуэ елгасы тамагына кадәр сузылырга тиеш була; Фернандо-По һәм Аннобон утрауларыннан тыш, испаннарга шулай ук Кориско, Зур Элобей һәм Кече Элобей утраулары да тапшырыла. Эчке проблемалар белән бәйле бу җирләрне Испания тарафыннан колонияләштерүнең уңышсыз омтылышлары корольлекнең Испан Гвинеясенә кызыксынуын югалтуга китерә. 1827 елда Испания британиялеләргә утрауны коллар сәүдәсе белән көрәшү өчен күчерү базасы сыйфатында кулланырга рөхсәт итә.

1821 елда Британия капитаны Нелли Фернандо-По утравына якынлаша. Аны ташландык дип санап, ул Мэллвил-Бэй (Риаба) һәм Сан-Карлос (Луба) шәһәрләренә нигез сала. Берничә ел узгач, башка британияле, офицер һәм тикшеренүче Уильям Фицвильям Оуэн, аның төньягындагы утрауны колонияләштерү максаты белән Европа кол сатучыларын аулаучы Британия кораблары өчен база нигезли. 1827 елның 25 декабрендә алдагы (португал) җирлек хәрабәләрендә Порт-Кларенс барлыкка килә. Исеме соңрак Король Вильгельм IV булган герцог Кларенс хөрмәтенә бирелә. Бубилар Порт-Кларенсны үзләренчә атыйлар: Рипото (чит ил кешеләре урыны). Башкаланың халкы инглизләр тарафыннан азат ителгән коллар хисабына арта, алар өчен колония Сьерра-Леонега күчерелгәнче. Азат ителгән колларның нәсел варислары утрауда калганнар. Алар Либерия, Сьерра-Леоне, Гана һәм Кот-д’Ивуардан ирекле эшчеләр сыйфатында килгән башка мигрантларга кушылганнар һәм пиджинда (ингл. pidgin) — инглиз теле һәм банту теле белән испан теленең кайбер элементлары катнашмасында — сөйләшүче креоллар (яки фернандинос) дип атала башлыйлар.

Британия чоры дәвамында Британия консулы Джон Бикрофт бер үк вакытта испан колониясенең губернаторы да була.

1844 елда Испания королевасы Изабелла II, Испания мирасын саклап калу һәм йогынты территориясен киңәйтү максатыннан, Бөекбританиягә колонияне яңадан контрольдә тоту теләге турында хәбәр итә һәм 1855 елда утрау өстеннән контрольне кире кайтара, ә Порт-Кларенс шәһәре Санта-Изабель (королева Изабелла II хөрмәтенә) дип үзгәртелә һәм Экваториаль Гвинея башкаласы була.

Хәзерге атама (Малабо) шәһәргә 1973 елда президент Масиас Нгеманың Европа чыгышлы географик атамаларны африкан атамаларына алмаштыру кампаниясе кысаларында бирелә. Башкаланың исемен испаннар хакимиятенә каршы чыккан бубиларның соңгы короле Малабо Лопело Мелак хөрмәтенә үзгәртәләр. Мока патшасының улы Малабо испаннарга бирешә. Аның абыйсы Сас Эбуэра, буби сугышчылары башлыгы, бубиларның законлы идарәсен тәкъдим итүен раслый һәм испаннарга каршылык күрсәтүне 1898 елга кадәр дәвам итә. Испаннар Сас Эбуэраны үтергәннән соң, Малабо, көндәшләре булмагач, патша була, ләкин хакимияткә ия булмый. Буби кланнары һәм авыллары утрау өстеннән испан суверенитетын кабул итәргә ашыкмаганнар. Испаннар утрауны 1912 елда гына тулысынча яулап алалар.

2026 елның 4 гыйнварында Малабо яңа планда булган Сьюдад-де-ла-Пас шәһәренә күчерү сәбәпле башкала статусыннан мәхрүм ителә.

Климат

Уртача еллык температура 25 °C, уртача еллык явым-төшем — 1900 мм. Малабо Гвинея култыгы утрауларында климаты уңайсыз булган шәһәрләрнең берсе.

Транспорт

Җәмәгать автобуслары шәһәр үзәге һәм Эла-Нгема районы арасында йөри. Диңгез портыннан төп юнәлешләр булып Бата, Испания һәм Камерун тора. Үзәктән 7 км ераклыкта Малабо халыкара аэропорты урнашкан.

Әдәбият

• Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Сылтамалар

• Malabo (Equatorial Guinea) -- Encyclopedia Britannica (en). Britannica.com. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланган.