Diabet

Šəkəri diabet

type of disease

Žinə sinife cy	glucose metabolism disease, autoimmune disease of endocrine system
Səbəb bejdə bo	cataract, peripheral neuropathy, diabetic retinopathy, diabetic nephropathy, diabetic foot
Umutə bejdə	endocrinology, diabetologijə
Afflicts	Homo sapiens
Health specialty	diabetologijə, endocrinology
Symptoms and signs	polyuria, polydipsia, polyphagia
Drug or therapy used for treatment	chromium picolinate, voglibose, Insulin Lispro, metformin
Possible medical findings	polyuric-polydipsic syndrome
Risk factor	maternal smoking
Emol kardə bejdə, nam kardə bejdə ja idorə kardə bejdə	diabetes management
ICD-9-CM	250

Diabet və ja Šəkəri diabet xroniki metabolik noxošijə. Əm noxošijo xunda glukoza səvijjə normadan zijo be. Əǧər xunda glukoza uzun muddət zijo bymonde, dyl, damar, bojrək, cəš və əsəbon zədə bedən.

İnsulin mədəalty vəzi hasil kardə hormon-e. Əm hormon glukoza xundən bədəni hučejrəvon daxyl bykardə koməg karde. Diabeti də bədən insulin kifajət hasil nykarde, ja hasil kardə insulin duzgun təsir nykarde.

Diabeti čuron

Diabeti əsosi čuron tip 1 diabet, tip 2 diabet və hamilə diabet.

1 diabet

Tip 1 diabeti də bədəni immun sistemi insulin hasil kardə hučejrəvon zədə karde. Əm səbəbdən bədən insulin vej kəm hasil karde ja həc hasil nykarde. Tip 1 diabeti olan odəmon həjat boju insulin gabul karde lozyme. Əm nov hər sinədə bəbe, amma vej vaxt ušaǧon və čəvonon də aškor be.

2 diabet

Tip 2 diabet diabeti ən zijo bə byə nov-e. Əm noxošijo bədən insulinə duzgun čavob nydoe və vaxti rə insulin hasil kardə də kəm be. Tip 2 diabet artyg vazn, kəm fiziki fəallyǧ, gejri-saǧlam ǧəzo, sin və irsi amilon ilə əlagədor bəbe. Noxoši bəzən uzun muddət aškor nijəbə.

Hamilə diabet

Hamiləl diabet kali zənon də hamilə vaxti pəjdo bejdə. Əm hal adətən hamilə bəpeštə mijono še, əmma zən və bəǧə də gələčəkdə tip 2 diabeti risk zijo be.

Nyšonon

Diabeti mumkin nyšonon:

• zijo təšnelyǧ;
• rəjrə idro karde;
• zijo vəši byə;
• besəbəbi vazni kəm byə;
• jorǧunijət;
• cəš rovšə həz nyvinde;
• jarəvon di səǧ byə;
• əlon və pəvon də kej byə ja sanču;
• rəjrə infeksijon.

Tip 1 diabeti nyšonon adətən rə pəjdo bejdən. Tip 2 diabeti nyšonon isə javaš pəjdo bəben və kali zəjif bəben.

Səbəbon və risk amilon

Tip 1 diabeti də immun sistemi səhvən mədəalty vəzi insulin hasil kardə hučejrəvon zədə karde. Əm prosesin də irsi və muhit amilon rol dojdən.

Tip 2 diabeti əsosi risk amilon:

• artyg vazn və pijlənmə;
• kəm fiziki fəallyǧ;
• gejri-səǧ ǧəzo;
• xyjzonədə diabet byə;
• sin zijo byə;
• zijo xun təzyjig;
• lipid metabolizmi pozǧun byə;
• hamilə diabeti tarixcə.

Diagnoz

Diabeti diagnoz xunda glukoza səvijə olc kardə ilə noə be. Əsosi teston:

• vəšiluzinə glukoza;
• təsodufi vaxtədə glukoza;
• HbA1c;
• oral glukoza tolerans testi.

HbA1c oxonədy-se mohi də xunda glukoza orta səvijjə həxədə məlumot doə. Dijagnoz ucun test nətičəvon kliniki vəzijət ilə birgə gijmətləndyrnije lozyme.

Myoličə

Diabeti myoličə məgsəd xunda glukoza səvijjə nəzorət də vində və komplikasjonon risk kəm karde. Myoličə diabeti nov və odəmi vəzijjətə gorə fərǧ karde.

Myoličə daxil be:

• saǧlam və balansly ǧəzo;
• muntəzəm fiziki fəallyǧ;
• artyg vazni kəm karde;
• xunda glukoza nəzorət karde;
• diabet doruon gabul karde;
• insulin gabul karde;
• xun təzjig və xolesterin nəzorət karde;
• cəš, bojrək və pəvon muntəzəm muajinə karde.

Tip 1 diabeti də insulin zəruri-e. Tip 2 diabeti də həjat tərzi dəǧiš kardə, doruon və bəzi hallon də insulin istifadə be. Dunja Səhijjə Təškilati məlumatə gorə, diabeti olan odəmon də dyl-damar risk kəm kardejro xun təzjig və xolesterin də nəzorət karde əhəmijjətli-e.

Komplikasjonon

Xunda glukoza uzun muddət zijo bymonde muxtəlif orǧanon zədə bəben. Diabeti əsosi komplikasjonon:

• dyl və damar noxošijon;
• infarkt və insult;
• bojrəki funksijə kəm byə;
• diabeti retinopatijə və vinde kəm byə;
• periferik nevropatijə;
• pə də jarə və infeksijə;
• aǧyr hallon də amputasijə;
• infeksijon risk zijo byə.

Qlukoza vej kəm byə hipoglikemijə nom doə be. Əm hal tərləmə, larzə, vəši byə, bašgičəllənmə və huš pozǧun byə pəjdokardə bəzne. Aǧyr hipoglikemijə təčili tibbi koməg tələb karde.

Profilaktika

Tip 1 diabeti garšysəpe etibarly profilaktika usul hələ məlum ni. Tip 2 diabeti riski isə saǧlam həjat tərzi ilə kəm kardə bəbe:

• normal vazn vində;
• həftə də muntəzəm fiziki fəallyǧ karde;
• tərəvəz, mejvə və lifli ǧəzo zijo istifadə karde;
• šəkərli ickion və vej emal byə ǧəzo kəm istifadə karde;
• tutun istifadə nykarde;
• risk amilon byə odəmon də glukoza muntəzəm jox kardə.

Epidemiologijə

Bejnəlxalg Diabet Federasijə 2025-či il Atlasə gorə, 2024-či ildə djnjo də 20–79 sinədə təxminən 589 miljon odəmi diabet byə. Əm təxminən hər dogguz bojuk odəmdən i nəfər-e. Prognozə gorə, diabeti olan odəmon saj 2050-či ildə 853 miljona rəsə bəzne.

Əm rəgəmon həm dijagnoz noə byə, həmən dijagnoz noə nybyə diabet hallon daxil karden. Muxtəlif kišvəron və regionon də diabeti jajylma səvijjə fərǧ karde.

Bəvinən həm

• Insulin
• Glukoza
• Mədəalty vəzi
• Pijlənmə
• Dyl-damar noxošijon
• Bojrək
• Xun təzjig

Xaričijə linkon

• Dunja Səhijjə Təškilati — Diabetes
• International Diabetes Federation — Diabetes Atlas