Uganda

Uganda

(Baýdag) (Gerb)

Uganda, resmi ady Uganda Respublikasy (swahili: Jamhuri ya Uganda), Gündogar Afrikada ýerleşýän, deňze çykalgasy bolmadyk döwletdir. Gündogarda Keniýa, demirgazykda Günorta Sudan, günbatarda Kongo Demokratik Respublikasy, günortada Ruanda we günorta-günbatarda Tanzaniýa bilen serhetleşýär. Uganda Afrikanyň Beýik Köller sebitinde ýerleşýär, ýurduň günorta bölegi Keniýa we Tanzaniýa bilen paýlaşýan Wiktoriýa kölüniň uly bölegini eýeleýär. Uganda Nil basseýninde ýerleşýär we dürli, ýöne umuman ekwatorial howa şertlerine eýedir. 2024-nji ýyla çenli onuň ilaty 49,3 million adamdy, olaryň 8,5 milliony paýtagt we iň uly şäher bolan uly Kampala metropoliten sebitinde ýaşaýardy.

Uganda ady öňki Buganda Patyşalygyndan gelip çykýar, ol paýtagty Kampala bilen birlikde günorta Ugandanyň bir bölegini öz içine alýardy. Buganda dili giňden ulanylýar we resmi dil iňlis dilidir. Bu sebitde takmynan 3000 ýyl mundan ozal Bantu we Nilotik toparlaryň gelmeginden öň dürli etniki toparlar ýaşaýardy. Bu täze ýaşaýjylar Kitara imperiýasy ýaly täsirli patyşalyklary döretdiler. Ugandanyň etniki toparlary, takmynan 200 ýyl mundan ozal, bantu dilinde gürleýän ilatlar günorta göçüp gelýänçä, esasan awçy-ýygnaýjy bolupdyrlar. 1830-njy ýyllarda arap söwdagärleriniň we 19-njy asyryň ahyrynda britan syýahatçylarynyň gelmegi daşary ýurt täsiriniň başlangyjyny alamatlandyrdy. 1894-nji ýyldan başlap, bu ýer Britaniýanyň protektoraty hökmünde dolandyryldy. Uganda 1962-nji ýylyň 9-njy oktýabrynda Beýik Britaniýadan garaşsyzlygyny aldy, ilkinji premýer-ministri Milton Obote boldy. 1966-njy ýyldaky Mengo krizisi (ýa-da Buganda krizisi) Buganda Patyşalygy bilen möhüm gapma-garşylygy, şeýle hem ýurduň parlamentar sistemadan prezident sistemasyna geçmegini alamatlandyrdy. Garaşsyzlykdan bäri, ýurt zorlukly çaknyşyklar bilen alamatlandy, şol sanda Idi Aminiň 1971-nji ýyldaky harby agdarylyşygy harby diktatura we köpçülikleýin gyrgynçylyklar we ykdysady pese gaçyş bilen häsiýetlendirilýän rehimsiz režime getirdi, 1979-njy ýylda agdarylýança.

Resmi diller iňlis we suahili dilleridir, ýöne başga diller mekdeplerde ýa-da beýleki bilim edaralarynda okuw serişdesi hökmünde ýa-da kanun çykaryjy, administratiw ýa-da kazyýet maksatlary üçin kanunda bellenen görnüşde ulanylyp bilner. Merkezi sebitiň dili bolan luganda dili ýurduň merkezi we günorta-gündogar böleklerinde giňden ulanylýar. Onuň dolandyryş görnüşi prezident respublikasydyr we onuň territoriýasy 111 etrapdan ybarat. Ýoweri Museweniniň Milli Garşylyk Hereketi (NRM) alty ýyllyk partizan urşundan soň 1986-njy ýylda häkimiýete geldi. Museweniniň hökümeti durnuklylygy we ykdysady ösüşi getirse-de, syýasy zulum we adam hukuklarynyň bozulmagy dowam etdi. Prezidentlik möhletleriniň çäklendirmeleriniň ýatyrylmagy, saýlaw galplyklary we repressiýalar baradaky aýyplamalar bilen birlikde, Ugandanyň demokratik geljegi barada alada döretdi. Museweni 2011, 2016, 2021 we 2026-njy ýyllarda geçirilen umumy saýlawlarda prezident saýlandy. Adam hukuklary meseleleri, korrupsiýa we Kongo uruşlaryna gatnaşmak we Rebbiň garşylyk goşunyna (LRA) garşy göreş ýaly sebitleýin çaknyşyklar Uganda üçin kynçylyk bolmagynda galýar. Bu kynçylyklara garamazdan, ýurt bilim we saglygy goraýyş, sowatlylygy ýokarlandyrmak we WIÇ infeksiýasyny azaltmak babatda öňegidişlikler gazandy, emma eneleriň saglygy we jyns deňsizligi dowam edýär.

Geografik taýdan Uganda wulkan depeleri, daglary we kölleri, esasanam dünýäde ikinji uly süýji suw köli bolan Wiktoriýa kölü bilen dürli ýurtdur. Ýurduň ykdysady ösüşine goşant goşýan bereketli ekerançylyk ýerleri we ulanylmadyk nebit gorlary ýaly möhüm tebigy baýlyklary bar. Hyzmat pudagy ykdysadyýetde agdyklyk edýär we oba hojalygyndan öňe geçýär. Ugandanyň milli seýilgähleri ​​we haýwanat dünýäsi goraghanalary bilen baý biodürlüligi ykdysadyýet üçin möhüm pudak bolan syýahatçylygy özüne çekýär. Uganda Birleşen Milletler Guramasynyň, Afrika Bileleşiginiň, G77-niň, Gündogar Afrika jemgyýetiniň we Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasynyň agzasydyr.