Nenda kwa yaliyomo

Uingereza

Hariri viungo
Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru
Uingereza
England (en)
Wimbo wa taifa: "God Save the King"
Eneo la Uingereza
Mji mkuu
na mkubwa		London
Lugha rasmiKiingereza
Kabila
Dini
UraiaMwingereza
SerikaliUtawala wa moja kwa moja wa Uingereza wenye ugatuzi wa sehemu chini ya kifalme wa kikatiba.
 • Mfalme
Charles III
Eneo
 • Jumlakm2 132,932 km²
Idadi ya watu
 • Kadirio la 2024▲ 57,106,398
PLT (Kawaida)Kadirio la
 • Jumla▲ £2.162 trilioni
 • Kwa kila mtu£37,852
($46,951)
SarafuPauni ya Sterling
Majira ya saaUTC+0 (GMT)
Muundo wa tarehedd/mm/yyyy
Msimbo wa simu+44
Tanbihi:
Uingereza ni nchi ndani ya Ufalme wa Muungano

Uingereza (pia: Ingilandi kutoka Kiingereza: England) ni nchi ndani ya Ufalme wa Muungano. Inapakana na Uskoti upande wa kaskazini, Welisi upande wa magharibi. Bahari ya Eire upande wa kaskazini-magharibi, Bahari ya Celtic ipo kusini-magharibi, na Bahari ya Kaskazini ipo mashariki, huku Mfereji wa Kiingereza ukiitenganisha na bara la Ulaya upande wa kusini. Uingereza inashughulikia sehemu kubwa ya kusini ya kisiwa cha Britania na ina asilimia 84 ya idadi ya watu wa Ufalme wa Muungano. Mji wake mkuu ni London, ambao pia ni mji mkubwa zaidi nchini Ufalme wa Muungano

Uingereza ina mandhari mbalimbali inayojumuisha vilima vinavyopinda, nyanda tambarare, na maeneo ya milima kama Eneo la Ziwa (Lake District) na Milima ya Pennines. Mito yake mikubwa ni pamoja na Mto Thames, Severn, na Trent. Uingereza ina hali ya hewa ya baharini yenye joto la wastani, ikiwa na halijoto za wastani na mvua katika kipindi chote cha mwaka. Nchi hii ina miji mingi, ikiwa na miji mikubwa kama Birmingham, Manchester, Liverpool, Leeds, na Newcastle, pamoja na miji yake ya kihistoria na vijiji vya mashambani vinavyovutia mamilioni ya watalii kila mwaka.

Kihistoria, Uingereza imekuwa na nafasi ya kipekee katika maendeleo ya utamaduni wa Magharibi, sheria, sayansi, na viwanda. Hapa ndipo palipozaliwa lugha ya Kiingereza, Mapinduzi ya Kiwanda (Industrial Revolution), na watu mashuhuri wengi katika fasihi, falsafa, na siasa. Mfumo wa sheria ya kawaida (common law) wa Uingereza, demokrasia ya bunge, na taasisi kama vile ufalme, zimekuwa na athari kubwa duniani. Leo, Uingereza bado ni kitovu cha uchumi, utamaduni, na siasa ndani ya Ufalme wa Muungano, na inaendelea kuathiri mienendo ya [[dunia] katika muziki, michezo, elimu, na teknolojia .

Jina

[hariri | hariri chanzo]

Katika lugha ya kila siku "Uingereza" hutaja mara nyingi Ufalme wote au kisiwa chote cha Britania. Lakini kwa usahihi "Uingereza" ni ile sehemu kubwa zaidi kusini mwa kisiwa, tofauti na nchi za Welisi (Wales, upande wa magharibi) na Uskoti (Scotland, upande wa kaskazini).Asili ya jina la Kiswahili ni neno إنجليزي injilisi (matamshi ya Kimisri: ingilisi)" katika lugha ya Kiarabu; Waarabu walisikia jina "inglish" wakirahisisha matamshi kuwa "inglis", wakaongeza sauti fupi kati ya "g" na "l", hivyo kufikia kwa "ingilis" ambako "i" ya pili ni fupi kiasi cha kusikia pia "e" na hivyo ilipokewa na Waswahili. Kwa namna ya Kibantu sauti ya "l" ikawa "r": ingelesi kuwa ingereza.

Jiografia

[hariri | hariri chanzo]
Topografia ya Ufalme wa Muungano
Mazingira ya vilima vya Devon, kusini-magharibi ya Uingereza

Uingereza iko kwenye kisiwa cha Britania ambacho ndicho kisiwa kikubwa cha Ulaya. Inapakana na Welisi upande wa magharibi na Uskoti upande wa kaskazini.

Upande wa magharibi iko Bahari ya Eire, na ng'ambo yake kisiwa cha Eire (Ireland). Upande wa mashariki iko Bahari ya Kaskazini, ng'ambo yake Denmark, Ujerumani na Uholanzi; upande wa kusini uko Mfereji wa Kiingereza halafu kusini-magharibi Bahari Atlantiki, ng'ambo yake Ufaransa na Ubelgiji. Tangu mwaka 1994 chini ya mfereji huo kuna njia ya reli kwa tobwe inayounganisha Uingereza na Ufaransa.

Uingereza ina visiwa vingi vidogo; kikubwa ni Isle of Wight katika kusini. Pwani zake ni ndefu, hakuna mahali palipo mbali zaidi ya km 113 kutoka baharini.

Sehemu kubwa ya nchi ni ama tambarare au vilima vidogo; mwinuko wa juu ni Scafell Pike yenye kimo cha mita 978. Kumbe milima mirefu ya Britania iko Welisi na Uskoti.

Tabianchi

[hariri | hariri chanzo]

Tabianchi ya Uingereza inaathiriwa na mahali pake baharini inayopitiwa na Mkondo wa Ghuba na latitudo ya kaskazini. Athari hizo zinaleta tabianchi fufutende ya kibahari; kwa wastani baridi haishuki chini ya 0 °C na joto halipandi juu ya 32 °C. Hata hivyo vipindi vya jeledi au joto kali zaidi vinaweza kutokea kwa siku kadhaa. Miezi ya baridi ni Januari na Februari. Julai kwa kawaida ni mwezi wenye joto zaidi. Hali ya hewa mara nyingi ni nyevunyevu na mvua inaweza kutokea mwaka wote. Vipindi vya mvua na jua hubadilishana haraka.

Miji ya Uingereza

[hariri | hariri chanzo]

Mji mkuu ni London. Kati ya miji mikubwa ya Uingereza ni: London (wakazi 9,787,426), Manchester (2,553,379), Birmingham (pamoja na West Midlands 2,440,986), Leeds (pamoja na West Yorkshire 1,777,934), Sheffield, Bradford na Liverpool.

Mito ya Uingereza

[hariri | hariri chanzo]
Mto Thames katika London mnamo mwaka 1750
Makala kuu: Mito ya Uingereza

Kutokana na tabianchi yenye mvua ya kutosha kuna mito mingi nchini. Mito mirefu ni Thames (km 346) na Severn (km 350).

Mikoa ya Uingereza

[hariri | hariri chanzo]
Makala kuu: Mikoa ya Uingereza

Kihistoria Uingereza iligawiwa katika kaunti (counties) na miji (boroughs).

Nchi yote imegawiwa leo katika mikoa (regions) 9. Mikoa kadhaa huwa na mamlaka fulani ya kiutawala, lakini si yote. Vinginevyo utawala wa kieneo kunatokea hasa kwenye ngazi ya kaunti na halmashauri ndani ya kila mkoa.

Historia

[hariri | hariri chanzo]

Historia ya Uingereza inahusu maendeleo ya nchi hiyo kuanzia nyakati za kabla ya historia hadi leo. Uingereza, ambayo inachukua sehemu ya kusini na ya kati ya kisiwa cha Britania kuu, imekuwa ikikaliwa tangu nyakati za kabla ya historia, huku ushahidi wa kiakiolojia ukionyesha kuwepo kwa makazi ya Enzi ya mawe yaliyodumu kwa mamia ya maelfu ya miaka.[1] Wakati wa Enzi ya chuma, sehemu kubwa ya eneo hilo ilikaliwa na jamii za Wa-Briton ambao walianzisha maeneo mengi ya kikabila.[2] Kuanzia mwaka 43 BK, sehemu kubwa ya eneo la Uingereza ya sasa ilitekwa na Dola la Roma na kuingizwa katika jimbo la Britannia ya Kirumi.[3] Utawala wa Kirumi ulileta miji, barabara, taasisi za kiutawala na Ukristo, na uliendelea hadi mamlaka ya Kirumi yalipoondoka mwanzoni mwa karne ya 5.[3] Baada ya Warumi kuondoka,Waangli-Saksoni walihamia katika eneo hilo na kuanzisha falme kadhaa, ambazo kwa kawaida hujulikana kama Heptarchy, zikiwemo Wessex, Mercia, Northumbria, East Anglia, Essex, Kent na Sussex.[4] Uvamizi wa Waviking kuanzia mwishoni mwa karne ya 8 ulisababisha kuanzishwa kwa Danelaw katika sehemu kubwa ya kaskazini na mashariki mwa Uingereza, huku wafalme wa Wessex wakizidi kuunganisha maeneo mengine ya Wa-Angli-Saksoni chini ya utawala wao.[4] Alfredi Mkuu alipinga upanuzi wa Wavikingi, na warithi wake hatimaye waliunda Ufalme wa Uingereza ulioungana katika karne ya 10.[5]

Mwaka 1066, Uvamizi wa Normani wa Uingereza ulibadilisha taasisi za kisiasa na kijamii za Uingereza.[6] William Mshindi alimshinda Harold Godwinson katika Vita vya Hastings na kuanzisha utawala wa Norman, huku akileta tabaka jipya la watu mashuhuri na kujenga majumba ya kifalme kote nchini.[6] Nasaba ya Norman ilifuatiwa na Nyumba ya Plantagenet, ambayo chini yake Uingereza ilianzisha taasisi imara zaidi za kifalme na kupanua maeneo yake katika Visiwa vya Uingereza na bara la Ulaya.[7] Magna Carta ilitolewa mwaka 1215 wakati wa utawala wa Mfalme John, huku Bunge la Uingereza likiendelezwa taratibu na kuwa taasisi muhimu ya kisiasa.[8] Vita vya Miaka Mia dhidi ya Ufaransa vilianza mwaka 1337, na Kifo Cheusi katika karne ya 14 kilisababisha mgogoro mkubwa wa idadi ya watu na uchumi.[9] Kukosekana kwa utulivu wa kisiasa kulifikia kilele katika Vita vya Roses katika karne ya 15, vilivyomalizika kwa kutawazwa kwa Henry VII na kuanzishwa kwa Nasaba ya Tudor mwaka 1485.[9]

Kipindi cha Tudor kilijulikana kwa mabadiliko makubwa ya kidini, kisiasa na kitamaduni.[10] Henry VIII alijitenga na Kanisa Katoliki na kuanzisha Kanisa la Uingereza wakati wa Mageuzi ya Kiprotestanti ya Uingereza.[11] Chini ya Elizabeth I, Uingereza ilipitia upanuzi wa kiuchumi na kitamaduni, ukiwemo maendeleo ya ukumbi wa michezo wa enzi ya Elizabeth na shughuli za ng'ambo za wavumbuzi na wafanyabiashara wa Kiingereza.[12] Kushindwa kwa Jeshi la Uhispania mwaka 1588 kuliimarisha nafasi ya Uingereza kama mamlaka kubwa ya baharini.[13] Nasaba ya Stuart iliwarithi Tudor mwaka 1603, wakati James VI na I alipounganisha taji za Uingereza na Uskoti, huku falme hizo mbili zikiendelea kuwa na taasisi tofauti za kisiasa.[14] Migogoro kati ya utawala wa kifalme na Bunge ilichangia Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Uingereza (1642–1651), vilivyosababisha kuuawa kwa Charles I na kuanzishwa kwa Jumuiya ya Madola ya Uingereza chini ya Oliver Cromwell.[15] Utawala wa kifalme ulirejeshwa mwaka 1660, lakini mvutano kati ya Taji na Bunge uliendelea.[15] Mapinduzi Matukufu ya 1688–1689 yaliweka msingi wa kikatiba wa utawala wa kibunge na kusababisha kupitishwa kwa Mswada wa Haki za Binadamu wa 1689.[16]

Katika karne ya 18 na 19, Uingereza ikawa kitovu cha Mapinduzi ya Viwanda, yaliyobadilisha uchumi na jamii yake.[17] Ukuaji wa viwanda ulisababisha ukuaji wa haraka wa miji na upanuzi wa uzalishaji, uchimbaji madini, usafirishaji na biashara, huku miji kama Manchester, Birmingham na Liverpool ikipanuka kwa kasi.[17] Uingereza pia ikawa kitovu cha Pauni ya Uingereza iliyokuwa ikipanuka, huku maeneo ya Uingereza ya ng'ambo yakiongezeka kwa kiasi kikubwa katika karne ya 18 na 19.[18] Sheria ya Muungano ya 1707 iliunganisha Uingereza na Scotland na kuunda Ufalme wa Britania Kuu, huku Sheria za Muungano za 1800 zikiunda Ufalme wa Muungano wa Britania Kuu na Eire ya Kaskazini.[19] Marekebisho ya kisiasa yalipanua hatua kwa hatua ushiriki katika serikali kupitia hatua kama Sheria ya Marekebisho ya 1832, Sheria ya Marekebisho ya 1867 na Sheria ya Marekebisho ya 1884.[20] Karne ya 19 pia ilishuhudia maendeleo makubwa katika elimu ya umma, afya ya umma, usafiri na teknolojia ya viwanda.[1]

Katika karne ya 20, Uingereza iliathiriwa sana na Vita vya Kwanza vya Dunia na Vita vya Pili vya Dunia.[21] Ufalme wa Muungano ulitoka mshindi katika vita vyote viwili, lakini ulipitia mabadiliko makubwa ya kiuchumi na kijamii, huku Pauni ya Uingereza ikianza mchakato wa kuondokana na ukoloni baada ya Vita vya Pili vya Dunia.[22] Kuanzishwa kwa Huduma ya Kitaifa ya Afya mwaka 1948 kulikuwa hatua muhimu katika ujenzi wa mfumo wa kisasa wa ustawi wa jamii wa Uingereza.[23] Katika sehemu ya mwisho ya karne ya 20, Uingereza ilipitia mabadiliko ya muundo wa uchumi, yakiwemo kupungua kwa viwanda vingi vya jadi na kukua kwa sekta ya huduma.[22] Mwaka 1999, ugatuzi wa madaraka uliunda Bunge la London na nafasi ya Meya wa London, huku Bunge la Uskoti, Bunge la Kitaifa la Welisi na Bunge la Eire Kaskazini likianzishwa katika maeneo mengine ya Ufalme wa Muungano.[24] Kura ya maoni ya mwaka 2016 kuhusu uanachama wa Umoja wa Ulaya na mchakato wa baadaye wa Brexit vilikuwa miongoni mwa matukio makubwa ya kisiasa katika karne ya 21.[25] Uingereza bado ni nchi kubwa zaidi kati ya nchi zinazounda Ufalme wa Muungano na inaendelea kuwa kitovu muhimu cha fedha, utamaduni, elimu na maisha ya kisiasa duniani.[1]

Uchumi

[hariri | hariri chanzo]
London, Uingereza

Uingereza ina uchumi mkubwa zaidi ndani ya Ufalme wa Muungano na ni mojawapo ya uchumi wa kikanda ulioendelea zaidi na wenye ushawishi mkubwa duniani. [26] Inafanya kazi kama sehemu ya uchumi mpana wa taifa la Ufalme wa Muungano lakini inachangia sehemu kubwa ya pato la taifa, idadi ya watu, na uzalishaji wa viwanda. Kihistoria, Uingereza ilikuwa mahali palipoanzia Mapinduzi ya Viwandani, ambayo yaliibadilisha kuwa kitovu cha dunia cha viwanda vya uzalishaji na huduma za kifedha. [27] Leo, uchumi wake una aina nyingi, ukiwa mtaji mkubwa katika sekta ya huduma, viwanda vya kisasa, teknolojia, na biashara ya kimataifa. [28]

Sekta ya huduma ndiyo inayoongoza katika uchumi wa Uingereza, hasa huduma za fedha, bima, sekta ya majengo na ardhi, na huduma za biashara. Jiji la London ni mojawapo ya vituo vikuu vya fedha duniani, likihudumia mabenki makubwa, masoko ya hisa, na makampuni ya kimataifa. [29] Sekta nyingine muhimu ni teknolojia ya habari, afya, elimu, utalii, na viwanda vya ubunifu kama vyombo vya habari, filamu, na usanifu. Viwanda bado vina umuhimu, hasa katika uzalishaji wa ndege, magari, kemikali, na dawa, ingawa vinachukua sehemu ndogo ya ajira ikilinganishwa na sekta ya huduma. [30]

Uingereza pia ni kitovu kikuu cha biashara ya ndani na ya kimataifa, ikisafirisha nje bidhaa na huduma kama vile huduma za kifedha, mashine, dawa, na bidhaa za kitamaduni. Inaagiza nishati, chakula, bidhaa za matumizi, na malighafi kutoka kwa washirika wa kimataifa. [31] Uchumi wake unafaidika na nguvu kazi yenye ujuzi mkubwa, miundombinu ya kisasa, na mifumo imara ya kisheria na udhibiti. Licha ya nguvu zake, Uingereza inakabiliwa na changamoto kama vile tofauti za kiuchumi kati ya maeneo, upungufu wa uzalishaji katika baadhi ya sekta, na shinikizo la makazi, hasa kati ya London na maeneo mengine. [32]

Marejeo

[hariri | hariri chanzo]
  1. 1 2 3 "History of England". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  2. ↑ "Ancient Britain Overview". bbc.co.uk. BBC History. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  3. 1 2 "Roman Britain Collection". britishmuseum.org. The British Museum. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  4. 1 2 "Anglo-Saxon Manuscripts and History". bl.uk. The British Library. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2019-03-26. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  5. ↑ "Alfred the Great". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  6. 1 2 "The Norman Conquest 1066". nationalarchives.gov.uk. The National Archives. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  7. ↑ "House of Plantagenet". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  8. ↑ "Magna Carta and the emergence of Parliament". parliament.uk. UK Parliament. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  9. 1 2 "Middle Ages 1066-1485". nationalarchives.gov.uk. The National Archives. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  10. ↑ "Tudors 1485-1603". nationalarchives.gov.uk. The National Archives. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  11. ↑ "The Reformation and Parliament". parliament.uk. UK Parliament. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  12. ↑ "The Elizabethan Era". bl.uk. The British Library. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  13. ↑ "The Spanish Armada". rmg.co.uk. Royal Museums Greenwich. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026. [dead link]
  14. ↑ "The Union of the Crowns". parliament.uk. UK Parliament. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  15. 1 2 "Civil War and Revolution". UK Parliament. UK Parliament. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  16. ↑ "1689 Bill of Rights". parliament.uk. UK Parliament. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  17. 1 2 "The Industrial Revolution". bl.uk. The British Library. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2019-04-16. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  18. ↑ "Empire and Industry". nationalarchives.gov.uk. The National Archives. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  19. ↑ "Act of Union 1707". parliament.uk. UK Parliament. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  20. ↑ "The 1832 Reform Act". UK Parliament. UK Parliament. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  21. ↑ "First and Second World Wars Overview". iwm.org.uk. Imperial War Museums. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  22. 1 2 "20th Century Britain". nationalarchives.gov.uk. The National Archives. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  23. ↑ "The creation of the NHS". bbc.co.uk. BBC News. 5 Julai 2018. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  24. ↑ "Devolution in the UK". parliament.uk. UK Parliament. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  25. ↑ "Brexit: How the UK left the EU". bbc.co.uk. BBC News. 31 Januari 2020. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
  26. ↑ "Gross Domestic Product (GDP) output approach, UK". ons.gov.uk. Office for National Statistics. Aprili 2026. Iliwekwa mnamo Mei 19, 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  27. ↑ "Industrial Revolution". Britannica. 2024. Iliwekwa mnamo Mei 19, 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  28. ↑ "UK Economic Outlook". pwc.co.uk. PricewaterhouseCoopers. 2025. Iliwekwa mnamo Mei 19, 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  29. ↑ "Economic Research and Global Financial Centre Report". cityoflondon.gov.uk. City of London Corporation. 2024. Iliwekwa mnamo Mei 19, 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)[dead link]
  30. ↑ "England: Economy". Britannica. Aprili 10, 2026. Iliwekwa mnamo Mei 19, 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  31. ↑ "United Kingdom - World Factbook: Economy". cia.gov. Central Intelligence Agency. Aprili 2026. Ilihifadhiwa kwenye nyaraka kutoka chanzo mnamo 2021-01-09. Iliwekwa mnamo Mei 19, 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)
  32. ↑ "United Kingdom and the IMF". IMF.org. International Monetary Fund. 2024. Iliwekwa mnamo Mei 19, 2026.{{cite web}}: CS1 maint: date auto-translated (link)

Viungo vya nje

[hariri | hariri chanzo]
Rudishwa kutoka "https://sw.wikipedia.org/w/index.php?title=Uingereza&oldid=1605474"