Basotho
Basotho ke batho ba pele bao balimo ba bona ba ileng ba phela Borwa ba Afrika nakong ya kgalekgale.Ba lula haholo libakeng tsa Lesotho, Afrika Boroa, Botswana le Namibia.
Ho lumeloa hore baholo-holo ba batho ba Basotho ba tsoa Afrika Leboea-bochabela, 'me ba ile ba falla ba lebile boroa lekholong la bohlano la lilemo (AD). Ha nako e ntse e ea, batho ba Basotho ba ile ba arohana ka lihlopha kapa meloko e fapaneng ka lebaka la Mfecane (letoto la linto le ho falla ho ileng ha etsahala lekholong la bo-19 la lilemo)[1] hammoho le bokolone.
Makhooa a Brithani le Ma-Boer (litloholo tsa Madache) ba ile ba arolelana naha ea Basotho lipakeng tsa bona qetellong ea lekholo la bo-19 la lilemo. Lesotho le ile la theooa ke bafalli tumellanong ea Aliwal North ka 1869, ka mor'a likhohlano tsa naha le Morena Moshoeshoe I, e leng morena oa Basotho ba Boroa.
Boitsebiso ba Basotho ba Boroa ba Lesotho bo ile ba hlaha ka lebaka la ho theoa ha Lesotho ke Brithani, ka mor'a hore Ma-Boer a hlole Moshoeshoe I Ntoeng ea Boraro ea Basotho ka 1868 'me a kopa tšireletso ho Brithani. Ba bang ba batho ba buang Sesotho sa Boroa—bao e neng e se karolo ea 'muso oa Moshoeshoe ha a ne a kopanya merabe ea habo bona—ba lula Gauteng, ha ba bang ba fumaneha bophirima ba KwaZulu-Natal, leboea ho Eastern Cape le boholo ba profinse ea Free State.
Nalane
Histori ya pele
Boitsebiso bo eketsehileng: Phallo ea batho ba buang dipuo tsa Bantu le ditjhaba tsa Basotho-Tswana
Sechaba sa Basotho ke motsoako oa lihlopha tsa batho ba buang lipuo tsa Bantu tse ileng tsa kopana le batho ba San, bao e neng e le bona ba seng ba lula Borwa ba Afrika ha ba fihla moo. Batho ba buang lipuo tsa Bantu ba ne ba se ba lula sebakeng seo kajeno e leng Afrika Boroa hoo e ka bang ka selemo sa 1500 CE.[2][3] Ho nahanoa hore karohano pakeng tsa bona le Batswana e etsahetse lekholong la bo-14 la lilemo. Basotho ba bang ba ile ba arohana le batho ba Nguni, ha ba bang bona ba ile ba kopanngoa le bona ho haha sechaba sa Nguni. Lekholong la bo-16 la lilemo, mosebetsi oa ho qapi le ho sebetsa tšepe (iron-working) o ne o se o tiile har'a lichaba tsa Basotho hammoho le baahisani ba bona ba Nguni. Basotho ba ne ba ipusa haholo ebile ba ikemetse ho fihlela nakong eo, ba etsa khoebo ka linako tse ling le libaka tse ka leboea ho naha ea habo bona ka likamano tse hlalosoang e le tse "sa tloaelehang le tse fokolang".[4] bonyane ho tloha lekholong la bo-17 la lilemo, ho ne ho e-na le mebuso e mengata ea Basotho e neng e koahetse karolo e ka boroa ea sebaka se phahameng sa naha ea Afrika (seo kajeno e leng Profinse ea Free State le likarolo tsa Gauteng), hammoho le North West. Sechaba sa Basotho se ne se sa laoloe ke puso e le 'ngoe e bohareng, empa se hlophisitsoe ho latela metse kapa lihlopha tse kholo tsa malapa a amanang, 'me se seng le se seng se ne se busoa ke morena oa sona.[5] Mebuso ena e menyenyane e ne e kopantsoe hammoho ka tsela e sa tiang haholo.[5]
Lekgolo la bo-19 la lilemo
Morena Moshoeshoe.
Lilemong tsa bo-1820, batho ba neng ba balehile ntoa ea katoloso ea sechaba sa Mazulu tlas'a taolo ea Shaka[6] ba ile ba kopana le Basotho ba neng ba lula libakeng tse phahameng tsa naha (highveld). Ka 1823, khatello e ile ea etsa hore sehlopha se le seng sa Basotho, e leng sa ba-Kololo, se fallele ka leboea. Ba ile ba feta haufi le Mokhoabo oa Okavango 'me ba tšela noka ea Zambezi ho ea Barotseland (e leng karolo ea linaha tsa Zambia, Angola, Zimbabwe, Botswana le Namibia kajeno).[7] Ka 1845, ba-Kololo ba ile ba hapa Barotseland.[8]
Hoo e ka bang ka nako e tšoanang, Ma-Boer a ile a qala ho kena le ho nka karolo ea naha ea Basotho.[9] Kamora hore Colony ea Cape e fetisetsoetsoe ho Brithani qetellong ea Lintoa tsa Napoleon, lihoai tse ngata li ile tsa khetha ho tloha colony eo ea mehleng ea Madache (Dutch) nakong ea seo ho thoeng ke Great Trek. Ba ile ba fallela ka hare ho naha, moo qetellong ba ileng ba theha mebuso e ikemetseng.[9][10]
Nakong ea liphetoho tsena, Moshoeshoe I o ile a kopanya ka bohlale le ka mokhoa o hlophisehileng mokhatlo o sa tiang oa lihlopha tsa Basotho le merabe ea MaNguni e neng e se e lula moo, ho etsa naha ea kajeno ea Lesotho e sebakeng sa lithaba tse phahameng ka boroa. Kaha o ne a hlomphuoa hohle e le moemeli ea nang le bokhabane ba lipuisano le leano, o ile a kopanya lihlopha tse fapaneng tsa baphaphathehi ba neng ba baleha nako ea Difaqane ho ba sechaba se momahaneng.Boetapele ba hae bo ile ba nolofalletsa lihlopha tse nyane tsa Basotho tse haufi le eena ho batla tšireletso ea hae, e leng se ileng sa thusa sechaba seo se senyane ho pholoha mathata a ileng a felisa mebuso e meng ea matsoalloa a Afrika Boroa lekholong la bo-19 la lilemo, a kang Mfecane oa Mazulu, katoloso ea MaVoortrekker ba kenang ka hare ho naha, le merero ea Ofisi ea Bokolone.
Ka 1822, Moshoeshoe o ile a theha motse-moholo oa hae Butha-Buthe, e leng thaba e bonolo ho e sireletsa e fumanehang letotong la lithaba tsa Drakensberg ka leboea; ka tsela eo, a rala motheo oa seo hamorao se ileng sa fetoha 'Muso oa Lesotho.[11] Hamorao, motse-moholo oa hae o ile oa fallesetsoa Thaba Bosiu.[11]
E le ho sebetsana le lihlopha tsa Ma-Voortrekker tse neng li ntse li atamela le ho kena naheng ea hae, Moshoeshoe o ile a khothaletsa mosebetsi oa baromuoa ba Fora 'musong oa hae.[13] Baromuoa ba rometsoeng ke mokhatlo oa Paris Evangelical Missionary Society ba ile ba fa Morena keletso litabeng tsa kantle ho naha 'me ba thusa ho nolofatsa theko ea libetsa tsa sejoale-joale.[13]
Ntle le ho sebetsa joaloka matona a 'muso, baromuoa (haholo-holo Casalis le Arbousset) ba ile ba bapala karolo ea bohlokoa ho theheng mokhoa oa ho ngola puo ea Sesotho le ho hatisa lingoliloeng ka puo ea Sesotho pakeng tsa 1837 le 1855.[14] Phetolelo ea pele ea Bibele ka Sesotho e ile ea hlaha ka 1878.
Ka 1868, ka mor'a ho lahleheloa ke libaka tsa lithaba tse tlase (lowlands) tse ka bophirima ho Ma-Boer nakong ea Lintoa tsa Free State le Basotho, Moshoeshoe o ile a kopa Mofumahali Victoria ka katleho hore a phatlalatse Basutoland (Lesotho la kajeno) e le sebaka se sireletsoang ke Brithani (protectorate). Ka lebaka leo, tsamaiso ea Brithani e ile ea theoa Maseru, e leng sebaka seo e leng motse-moholo oa Lesotho hajoale.[9] Marena a sebaka seo a ile a lula a e-na le matla holim'a litaba tsa ka hare ho naha, ha Brithani e ne e ikarabella bakeng sa litaba tsa kantle ho naha le tšireletso ea sebaka seo se sireletsoang.
Ka 1869, Brithani e ile ea tšehetsa ts'ebetso ea ho beha meeli ea Basutoland.[9] Le hoja meloko e mengata e ne e e-na le libaka ka hare ho Basutoland, palo e kholo ea batho ba buang Sesotho e ne e lula libakeng tse neng li abetsoe Orange Free State, e leng naha e ikemetseng ea Ma-Voortrekker e neng e bapile le mmuso wa Basotho. Morena Moshoeshoe o ile a hlokahala lilemo tse peli hamorao, ka 1870, ka mor'a hore ntwa e fele, mme a patoa tlhorong ya Thaba Bosiu.
Lekholo la bo-20 la lilemo
Tšireletso ea Brithani e ile ea tiisa hore boiteko bo pheto-phetoang ba Orange Free State, le hamorao ba Rephabliki ea Afrika Boroa, ba ho nka karolo kapa naha eohle ea Basutoland, bo hlōleha.[3] Ka 1966, Basutoland e ile ea fumana boipuso ho tsoa Brithani, 'me ea fetoha 'Muso oa Lesotho.
Puō ea Sesotho e buuoa haholo sebakeng sena ka lebaka la ho falla ha batho ka hare ho naha. E le hore ba kenelle moruong o thehiloeng cheleteng, banna ba Lesotho ba ne ba atisa ho falla ho ea litoropong tse kholo tsa Afrika Boroa ho ea batla mosebetsi merafong.[17] Ka hona, basebetsi ba fallang ba tsoang Free State le Lesotho ba ile ba thusa ho hasa Sesotho libakeng tsa litoropo tsa Afrika Boroa. Ho lumellanoa ka kakaretso hore mosebetsi oa ho falla o ile oa ama bophelo ba malapa a batho ba buang Sesotho hampe, hobane batho ba baholo (haholo-holo banna) ba ne ba tlameha ho siea malapa a bona metseng e futanehileng ha bona ba ntse ba sebetsa litoropong tse hole.[17]
Boiteko ba 'muso oa khethollo ea morabe (apartheid) ba ho qobella batho ba buang Sesotho ho fallela libakeng tse khethiloeng tsa batho ba batšo (homelands) ha boa ka ba ba le tšusumetso e kholo tseleng eo ba neng ba lula ka eona. Palo e kholo ea basebetsi e ile ea tsoela pele ho tloha libakeng tsa setso tsa bolulo ba batho ba batšo.[3] Basali ba ne ba atisa ho batla mesebetsi ea temo kapa ea ho sebetsa malapeng, ha banna bona ba ne ba atisa ho fumana mesebetsi merafong.[3]
Mabapi le bolumeli, karolo ea bohlokoa eo baromuoa ba Bokreste ba e bapalileng ho thusa Moshoeshoe I ho sireletsa 'muso oa hae e ile ea thusa ho tiisa hore Basotho ba bangata ba amohela Bokreste. Kajeno, boholo ba batho ba buang Sesotho ba latela mofuta oa Bokreste o kopanyang lithuto tsa setso tsa Bokreste le litumelo tsa lehae tsa pele ho fihla ha Bophirimela. Modimo o nkoa e le 'Mopi ea phahameng ka ho fetisisa eo batho ba tloaelehileng ba sa khoneng ho atamela ho eena ka kotloloho. Badimo ba nkoa e le baemeli pakeng tsa Modimo le batho ba phelang, 'me ho hlokahala hore ba khahlisoe ka borapeli le tlhompho.[18] Semmuso, boholo ba baahi ba Lesotho ke Bak'hatholike.[19] Sebaka sa mantlha sa Basotho ba Borwa ke profinse ea Free State Afrika Boroa le naha ea Lesotho e haufi le eona.[20] Libaka tsena ka bobeli, tse leng libaka tsa mahaeng haholo, li na le bofutsana bo boholo le khaello ea nts'etsopele.[21] Batho ba bangata ba buang Sesotho ba phela maemong a thata a moruo, empa ba nang le monyetla oa ho ba le mobu le mosebetsi o tsitsitseng ba ka 'na ba phela bophelo bo betere.[21] Beng ba mobu ba atisa ho kenela mesebetsi ea temo ea boipheliso kapa ea khoebo e nyane.[19] Leha ho le joalo, ho fula ho feteletseng le tsamaiso e mpe ea mobu ke mathata a ntseng a eketseha.
Boemo ba Baahi
Batho ba batšo ba hlahileng Lesotho le libakeng tse ling tsa mantlha tsa Basotho ba ntse ba tsoela pele ho ea le ho khutla (ho falla ka nakoana) ho ea Afrika Boroa ho batla mosebetsi, ha ba ntse ba boloka likamano le malapa a bona libakeng tsa mahaeng.[22] Ka kakaretso, mekhoa ea khiro har'a Basotho e latela mekhoa e tšoanang le ea sechaba ka bophara ba Afrika Boroa. Mabaka a amanang le nalane a etsa hore ho hloka mesebetsi har'a Basotho le batho ba bang ba batšo ba Afrika Boroa ho lule ho le holimo.[21]
Basotho ba Palame Lipere
Phesente ea batho ba buang Sesotho ho pholletsa le Afrika Boroa:[23]
Profinse ea Gauteng: 13.1%
Atteridgeville: 12.3%
Masepala oa Metropolitan oa City of Johannesburg: 9.6%
Soweto: 15.5%
Masepala oa Metropolitan oa Ekurhuleni: 10.0%
Katlehong: 22.4%
Masepala oa Setereke oa Sedibeng: 46.7%
Masepala oa Setereke oa West Rand: 10.8%
Masepala oa Lehae oa Midvaal: 27.9%
Profinse ea Free State: 64.2%
Bloemfontein: 33.4%
Puo
Puo ea Basotho e bitsoa Sesotho,[24] 'me ka seoelo e bitsoang Sesotho sa Borwa.[25] Lingoliloeng tse ling li ka 'na tsa bitsa Sesotho e le "Southern Sotho" ho se khetholla ho Northern Sotho, e tsejoang hape e le Sepedi.
Sesotho ke puo ea pele ea batho ba limilione tse 1.5 Lesotho, kapa 85% ea baahi.[19] Ke e 'ngoe ea lipuo tse peli tsa semmuso Lesotho, 'me e 'ngoe ke Senyesemane.[19] Lesotho le na le e 'ngoe ea litekanyetso tse phahameng ka ho fetisisa tsa tsebo ea ho bala le ho ngola Afrika, moo 59% ea batho ba baholo ba tsebang ho bala le ho ngola, haholo-holo ka Sesotho.[26]
Sesotho ke e 'ngoe ea lipuo tse leshome le motso o le mong tsa semmuso tsa Afrika Boroa.[24] Ho ea ka Palo ea Batho ea Naha ea Afrika Boroa ea 2011, hoo e ka bang batho ba limilione tse 4 ba bua Sesotho e le puo ea bona ea pele, ho kenyeletsoa 62% ea baahi ba Free State.[27] Hoo e ka bang 13.1% ea baahi ba Gauteng ba bua Sesotho e le puo ea bona ea pele.[23] Profinseng ea North West, 5% ea baahi ba bua Sesotho e le puo ea pele, 'me ba bangata ba bona ba fumaneha sebakeng sa Maboloka.[27] Karolo ea 3% ea batho ba Mpumalanga ba bua Sesotho e le puo ea bona ea pele, 'me ba bangata ba bona ba lula sebakeng sa Standerton.[27] Karolo ea 2% ea baahi ba Eastern Cape ba bua Sesotho e le puo ea bona ea pele, leha ba lula haholo karolong e ka leboea ea profinse.[27]
Ntle le Lesotho le Afrika Boroa, batho ba 60,000 ba bua Silozi (puo e amanang haufi le Sesotho) Zambia.[28] Ho feta moo, batho ba 'maloa ba buang Sesotho ba lula Botswana, Eswatini le sebakeng sa Caprivi Strip Namibia.[28] Ha ho na lipalo-palo tsa semmuso tse fumanehang mabapi le tšebeliso ea puo ea bobeli, empa khakanyo e itekanetseng ea palo ea batho ba buang Sesotho e le puo ea bobeli (kapa ea morao ho moo) ke limilione tse 5.9.[28][29] Sesotho se sebelisoa maemong a fapaneng a thuto, e le thuto e ithutoang le e le puo e sebelisoang ho ruta.[26] Se sebelisoa ka mefuta ea sona ea ho buuoa le ea ho ngoloa likarolong tsohle tsa thuto, ho tloha sekolong sa bana ba banyenyane ho isa lithutong tsa boemo bo holimo ba bongaka ba thuto (doctoral studies).[26] Leha ho le joalo, palo ea lisebelisoa tsa theknoloji le litaba tse khethehileng (mohlala, makaleng a khoebo, theknoloji ea tlhahisoleseling, molao, saense le lipalo) ka puo ena e ntse e le nyane haholo.[26]
Sesotho se bile le boteng bo bonahalang mecheng ea litaba ho tloha ha ho fela khethollo ea morabe (apartheid). Lesedi FM ke seteishene sa seea-le-moea sa Sesotho se sebetsang lihora tse 24 ka letsatsi, se tsamaisoang ke South African Broadcasting Corporation (SABC), 'me se hasa ka Sesotho feela. Ho na le liteishene tse ling tsa seea-le-moea tsa libaka tse fapaneng Lesotho le profinseng ea Free State.[26] Litaba tsa Sesotho tse nkang halofo ea hora li hasoa letsatsi le letsatsi kanaleng ea SABC e sa lefelloeng ea SABC 2. Seteishene se ikemetseng sa thelevishene sa eTV le sona se hlahisa lenaneo la litaba tsa Sesotho la halofo ea hora letsatsi le letsatsi. SABC le sehlopha sa eTV li hlahisa mananeo a fapaneng a kenyelletsang lipuisano ka Sesotho.
Naheng ea Lesotho, Setsi sa Naha sa Phatlalatso sa Lesotho (Lesotho National Broadcasting Service) se hasetsa mananeo a sona Afrika Boroa ka tšebeletso ea satellite ea DStv.
Pampiri tse ngata tsa litaba Lesotho li ngoloa ka Sesotho kapa ka lipuo tse peli, e leng Sesotho le Senyesemane. Ha ho na lipampiri tse kholo tsa litaba tsa Afrika Boroa tse ngoloang ka botlalo ka Sesotho, haese likoranta tse nyane tsa libaka tse kang QwaQwa, Fouriesburg, Ficksburg, le mohlomong litoropo tse ling tsa Free State.[26]
Hajoale, makasine o tsebahalang oa Afrika Boroa o bitsoang Bona[30] o kenyelletsa litaba le lingoliloeng tsa Sesotho.[26] Ho tloha ha ho hlophisoa melao ea mongolo oa Sesotho, ho hlahisitsoe lingoliloeng tse ngata ka puo ena. Har'a lingoliloeng tse hlahelletseng tsa Sesotho ho na le buka e kholo ea Thomas Mofolo e bitsoang *Chaka*, e fetoleletsoeng lipuong tse 'maloa, ho kenyeletsoa Senyesemane le Sejeremane.[31]
Diaparo
Basotho ba apereng liaparo tsa setso
Basotho ba na le liaparo tsa setso tse ikhethang. Tsena li kenyelletsa *mokorotlo*, e leng katiba e bōpehileng joaloka cone e nang le ntlha e khabisitsoeng ka holimo, 'me e aparoa ka litsela tse fapaneng ke banna le basali. Kobo ea Basotho hangata e aparoa mahetleng kapa lethekeng 'me e sireletsa motho ea e apereng serameng. Leha batho ba bangata ba Basotho ba apara liaparo tsa sejoale-joale (tse kang tsa Bophirimela), hangata ba boetse ba apara liaparo tsa setso holim'a tsona.[1]
Libuka
- Histori ea Basotho, Karolo ea Pele
- Ellenberger, DF. (1911) History ea Basotho: Tsa tsepe le ho qala ha tsoelo-pele, Leselinyana.
- Ellenberger, DF. (1912) History of the Basuto: Ancient and Modern.
- Ellenberger, DF. (1917) Histori ea Basotho, Karolo I: Mehla ea Boholo-holo. Morija: Morija Sesuto Book Depot.