Perandoria Osmane

Shteti i Lartë Osman دولت عليه عثمانیه Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye
rr. 1299–1922
Flamuri (1844–1922) Stema (1882–1922)
Motto:  دولت ابدمدت Devlet-i Ebed-müddet "Shteti i Përjetshëm"
Anthem:  Të ndryshëm "Mahmudiye Marşı" (1829–1839, 1918–1922) "Mecidiye Marşı" (1839–1861) "Aziziye Marşı" (1861–1876) "Hamidiye Marşı" (i modifikuar) (1876–1909) "Reşadiye Marşı" (1909–1918)
Statusi	Perandori
Kryeqyteti	Sögüt (rr. 1299–1331) Nikea (İznik) (1331–1335) Prusa (Bursa) (1335–1360) Edrene (1360–1453) Kostandinopojë (Stamboll) (1453–1922)
Official languages	Turqishtja osmane
Gjuhë të tjera	arabishtja persishtja greqishtja çagatajishtja frëngjishtja shumë të tjera
Feja	Islami sunit (fe shtetërore) Medh'hebi: hanefit
Etnonimi	osman
Qeverisja	Monarki absolute (rr. 1299–1876; 1878–1908; 1920–1922) Monarki kushtetuese parlamentare (1876–1878; 1908–1920) Nën diktaturën e Tre Pashallarëve (1913–1918)
Sulltan
• rr. 1299–1323/4 (i pari)	Osmani I
• 1918–1922 (i fundit)	Mehmeti VI
Kalif
• 1517–1520 (i pari)	Selimi I
• 1922–1924 (i fundit)	Abdylmexhidi II
Vezir i Madh
• 1320–1331 (i pari)	Aladdin Pasha
• 1920–1922 (i fundit)	Ahmet Tevfik Pasha
Legjislatura	Kuvendi i Përgjithshëm (1876–1878; 1908–1920)
• Dhoma e sipërme (e pazgjedhur)	Dhoma e të Nderuarve (1876–1878; 1908–1920)
• Dhoma e poshtme (e zgjedhur)	Dhoma e Deputetëve (1876–1878; 1908–1920)
History
• Themelimi	rr. 1299
• Ndërmbretëria	1402–1413
• Pushtimi i Kostandinopojës	29 maj 1453
• Shpallja e Kalifatit Osman	1517
• Epoka e Parë Kushtetuese	1876–1878
• Epoka e Dytë Kushtetuese	1908–1920
• Grushti i shtetit	23 janar 1913
• Heqja e sulltanatit	1 nëntor 1922
• Themelimi i Republikës së Turqisë	29 tetor 1923
• Heqja e Kalifatit	3 mars 1924
Sipërfaqja
1481	1,220,000 km2 (470,000 sq mi)
1521	3,400,000 km2 (1,300,000 sq mi)
1683	5,200,000 km2 (2,000,000 sq mi)
1913	2,550,000 km2 (980,000 sq mi)
Popullsia
• 1600	22000000
• 1912	24.000.000
Monedha	Akçe, manghir, sultani, para, kuruş, lira Varësi budju algjerian qirsh egjiptian rial tunizian
Paraprirë nga Pasuar nga Sulltanati i Rumit Bejlikët anadollas Perandoria Bizantine Despotati i Moresë Perandoria e Trebizondit Principata e Teodoros Perandoria e Dytë Bullgare Cari i Vidinit Despotati i Dobrogjes Despotati i Lovecit Despotati Serb Mbretëria e Bosnjës Zeta nën Cërnojeviqët Mbretëria e Hungarisë Mbretëria e Kroacisë (në union me Hungarinë) Lidhja e Lezhës Sulltanati Mamluk Mbretëria Hafside Ak Kojunlu Tripoli Ospitalier Mbretëria e Tlemsenit Shteti i Turqisë Republika Helene Vicereja e Kaukazit Principata e Bullgarisë Rumelia Lindore Shqipëria e Pavarur Mbretëria e Rumanisë Serbia Revolucionare Bosnja dhe Hercegovina (sundim austro-hungarez) Principata e Malit të Zi Emirati Idrisid i Asirit Mbretëria e Hixhazit Administrata e Territorit të Armikut të Pushtuar Iraku Mandator Algjeria Franceze Qipro Britanike Protektorati Francez i Tunizisë Tripolitania Italiane Kirenajka Italiane Shejhata e Kuvajtit Mbretëria Mutavekilite e Jemenit

Perandoria Osmane (turqishte osmane: دولت عليه عثمانیه, Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye, fjalë për fjalë "Shteti i Lartë Osman"; turqisht: Osmanlı İmparatorluğu ose Osmanlı Devleti; frëngjisht: Empire ottoman), e njohur historikisht edhe si Perandoria Turke ose Turqia, ishte një shtet që shtrihej në pjesën më të madhe të Evropës Juglindore, Azisë Perëndimore dhe Afrikës së Veriut nga shekulli XIV deri në fillim të shekullit XX, me qendër në Turqinë e sotme. Gjatë shekujve XVI–XVIII kontrolloi gjithashtu pjesë të Evropës Qendrore juglindore.

Perandoria doli nga një beylik, ose principatë, e themeluar në veriperëndim të Anadollit rreth vitit 1299 nga udhëheqësi fisnor turkmen Osman I. Pasardhësit e tij pushtuan pjesën më të madhe të Anadollit dhe u zgjeruan në Ballkan deri në mesin e shekullit XIV, duke e shndërruar mbretërinë e tyre të vogël në një perandori ndërkontinentale. Osmanët i dhanë fund Perandorisë Bizantine me pushtimin e Kostandinopojës në vitin 1453 nën Mehmedin II. Pushtimet e mëtejshme nga Selimi I i shtynë sulltanët të merrnin titullin kalif. Me kryeqytetin në Kostandinopojë dhe kontroll mbi një pjesë të konsiderueshme të Basenit Mesdhetar, Perandoria Osmane ishte për gjashtë shekuj në qendër të marrëdhënieve mes Lindjes së Mesme dhe Evropës. Duke sunduar mbi popuj të ndryshëm, perandoria u dha komuniteteve të saj të shumta fetare, ose millet, shkallë të ndryshme autonomie për të menaxhuar vetë punët e tyre sipas së drejtës islame. Gjatë sundimit të Sulejmanit të Madhërishëm në shekullin XVI, Perandoria Osmane u bë një fuqi botërore.

Konsensusi akademik modern mendon se perandoria filloi të rrëzohej pas disfatës në Rrethimin e Dytë të Vjenës në vitin 1683, por vazhdoi të ruajë një ekonomi, shoqëri dhe ushtri fleksibël e të fortë deri në pjesën më të madhe të shekullit XVIII. Perandoria Osmane mbeti prapa teknologjikisht ndaj pjesës tjetër të Evropës nga fundi i shekullit XVIII e në vazhdim, ndërkohë që autoriteti perandorak u copëtua. Disfata të mëtejshme nga Austria dhe Rusia çuan në humbje territoresh, dhe me rritjen e nacionalizmit pas Revolucionit Francez, u shfaqën një sërë shtetesh të reja në Ballkan. Pas sundimit të Mahmuti II-t dhe reformave të Tanzimatit gjatë shekullit XIX, shteti osman u bë më i fuqishëm dhe më i organizuar nga brenda, ndërkohë që u forcua një identitet i ri osmanist. Në revolucionin e 1876-s, Perandoria Osmane u përpoq të vendoste një monarki kushtetuese, para se t'i rikthehej një monarkie absolute nën Abdyl Hamiti II, pas Krizës së Madhe Lindore.

Gjatë fundshekullit XIX, intelektualët osmanë të njohur si Turqit e Rinj u përpoqën të liberalizonin dhe të racionalizonin shoqërinë dhe politikën sipas modelit perëndimor, duke kulmuar me Revolucionin e Turqve të Rinj të vitit 1908, të udhëhequr nga Komiteti për Bashkim dhe Përparim (KBP), i cili rivendosi një monarki kushtetuese. Megjithatë, pas Luftërave Ballkanike fatkeqe, KBP-ja u radikalizua gjithnjë e më shumë dhe përqafoi nacionalizmin turk, duke çuar në grushtin e shtetit të 1913-s, që vendosi një diktaturë.

Gjatë shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, persekutimi i myslimanëve gjatë tkurrjes së perandorisë dhe në Perandorinë Ruse solli humbje jete në shkallë të gjerë dhe migrim masiv drejt Turqisë së sotme nga Ballkani, Kaukazi dhe Krimeja (muhaxhirë). KBP-ja e futi perandorinë në Luftën e Parë Botërore në krah të Fuqive Qendrore. Ajo u përball me kundërshti të brendshme, sidomos Kryengritja Arabe, dhe kreu gjenocid ndaj armenëve, asirianëve dhe grekëve. Në vazhdën e Luftës së Parë Botërore, Fuqitë Aleate fituese pushtuan dhe ndanë Perandorinë Osmane, e cila i humbi territoret e saj jugore ndaj Mbretërisë së Bashkuar dhe Francës sipas Marrëveshjes Sykes-Picot. Lufta e Pavarësisë së Turqisë, e suksesshme, e udhëhequr nga Mustafa Qemal Ataturku kundër Fuqive Aleate pushtuese, çoi në fundin e sulltanatit osman në vitin 1922.

Etimologjia

Fjala osman është një anglicizim historik i emrit të Osman I-t, themeluesit të Perandorisë dhe të dinastisë sunduese, Shtëpisë së Osmanit (e njohur edhe si dinastia osmane). Emri i Osmanit nga ana e tij ishte forma turke e emrit arab ʿUthmān (عثمان). Në turqishten osmane, perandoria quhej Devlet-i ʿAlīye-yi ʿOsmānīye (دولت عليه عثمانیه), fjalë për fjalë "Shteti i Lartë Osman", ose thjesht Devlet-i ʿOsmānīye (دولت عثمانيه), "Shteti Osman".

Fjala turke për osman (Osmanlı) fillimisht i referohej ndjekësve fisnorë të Osmanit në shekullin XIV. Më vonë fjala filloi të përdorej për elitën ushtarako-administrative të perandorisë. Në të kundërt, termi turk (Türk) përdorej për popullsinë fshatare dhe fisnore të Anadollit dhe konsiderohej term poshtërues kur i drejtohej personave të qytetëruar e të arsimuar. Në periudhën e hershme moderne, një folës turk i arsimuar dhe qytetar, i cili nuk ishte pjesë e klasës ushtarako-administrative, zakonisht nuk e quante veten as Osmanlı, as Türk, por Rūmī (رومى), domethënë "Romak", pra banor i territorit të ish-Perandorisë Bizantine në Ballkan e Anadoll. Termi Rūmī përdorej edhe nga popujt e tjerë myslimanë të perandorisë dhe përtej saj për t'iu referuar folësve të turqishtes.

Në Evropën Perëndimore, emrat Perandoria Osmane, Perandoria Turke dhe Turqia përdoreshin shpesh në mënyrë të ndërsjellë, me Turqia që u bë gjithnjë e më i preferuar si në kontekste zyrtare, ashtu edhe joformale. Ky dallim mori fund zyrtarisht në 1920–1923, kur qeveria e sapoformuar turke me qendër në Ankara zgjodhi Turqinë si emrin e vetëm zyrtar.

Historia

Artikulli kryesor: Historia e Perandorisë Osmane

Fillimet (rreth 1299–1453)

Miniaturë osmane e Osman I-t nga Yahya Bustanzâde (shekulli XVIII)

Ndërsa Sulltanati i Rumit ra në shekullin XIII, Anadolli u nda në një mozaik principatash të pavarura turke, të njohura si Bejlikët anadollas. Njëra prej tyre, në rajonin e Bitinisë, në kufirin e Perandorisë Bizantine, udhëhiqej nga udhëheqësi fisnor turk Osman I (vd. 1323/4), figurë me origjinë të paqartë prej të cilit rrjedh emri Osman. Ndjekësit e hershëm të Osmanit përbëheshin nga grupe fisnore turke dhe rebelë bizantinë, shumë prej të cilëve, por jo të gjithë, ishin konvertuar në islam. Osmani e zgjeroi kontrollin e principatës së tij duke pushtuar qytete bizantine përgjatë lumit Sakarja. Disfata bizantine në Betejën e Bafeut në 1302 kontribuoi në ngritjen e Osmanit. Nuk kuptohet mirë se si osmanët e hershëm arritën të dominonin fqinjët e tyre, për shkak të mungesës së burimeve të mbijetuara; Teza e gazasë, e popullarizuar në shekullin XX, ua atribuonte suksesin mobilizimit të luftëtarëve fetarë në emër të islamit, por kjo nuk pranohet më gjerësisht sot.

Në shekullin pas Osman I-it, sundimi osman filloi të shtrihej mbi Anadollin dhe Ballkanin. Konfliktet e para filluan gjatë luftërave bizantino-osmane, zhvilluar në Anadoll në fund të shekullit XIII, para se të futeshin në Evropë në mes të shekullit XIV, të pasuara nga Luftërat bullgaro-osmane dhe Luftërat serbo-osmane po në atë periudhë. Pjesa më e madhe e kësaj periudhe u karakterizua nga zgjerimi osman në Ballkan. I biri i Osmanit, Orhani, pushtoi në 1326 qytetin verilindor anadollas Bursa, duke e bërë atë kryeqytetin e ri dhe duke zëvendësuar kontrollin bizantin në rajon. Porti i rëndësishëm i Selanikut u pushtua nga venedikasit në 1387 dhe u plaçkit. Fitorja osmane në Betejën e Kosovës të vitit 1389 shënoi në thelb fundin e fuqisë serbe në rajon, duke hapur rrugën për zgjerimin osman në Evropë. Beteja e Nikopojës për Carinë e Vidinit bullgare në 1396, e konsideruar kryqëzata e fundit e madhe e mesjetës, dështoi të ndalonte përparimin e osmanëve fitimtarë.

Beteja e Nikopojës në 1396, siç paraqitet në një miniaturë osmane nga viti 1523

Ndërsa turqit u zgjeruan në Ballkan, pushtimi i Kostandinopojës u bë objektiv thelbësor. Osmanët i kishin shkulur tashmë nga duart bizantine pothuajse të gjitha tokat përreth qytetit, por mbrojtja e fortë e pozicionit strategjik të Kostandinopojës mbi ngushticën e Bosforit e bënte të vështirë pushtimin e saj. Në 1402, bizantinët u lehtësuan përkohësisht kur udhëheqësi turko-mongol Timuri, themelues i Perandorisë Timuride, pushtoi nga lindja Anadollin osman. Në Beteja e Ankarasë të 1402-shit, Timuri i mundi forcat osmane dhe e mori rob sulltan Bajazitin I, duke e futur perandorinë në kaos. Lufta civile pasuese zgjati nga 1402 deri në 1413, ndërsa bijtë e Bajazitit luftonin për trashëgiminë. Ajo mori fund kur Mehmeti I doli sulltan dhe rivendosi fuqinë osmane.

Territoret ballkanike të humbura nga osmanët pas 1402-shit, përfshirë Selanikun, Maqedoninë dhe Kosovën, u rimorën më vonë nga Murati II mes viteve 1430 dhe 1450. Më 10 nëntor 1444, Murati e mposhti Kryqëzatën e Varnës duke i mundur ushtritë hungareze, polake dhe vllahe nën Vladislav III i Polonisë dhe Janosh Huniadi në Beteja e Varnës, megjithëse shqiptarët nën Skënderbeun vazhduan rezistencën. Katër vjet më vonë, Janosh Huniadi përgatiti një ushtri tjetër hungareze e vllahe kundër turqve, por u mund përsëri në Betejën e Dytë të Kosovës të vitit 1448.

Sipas historiografisë moderne, ekziston lidhje e drejtpërdrejtë mes përparimit të shpejtë ushtarak osman dhe pasojave të Vdekjes së Zezë nga mesi i shekullit XIV e në vazhdim. Territoret bizantine, ku u kryen pushtimet e para osmane, ishin të kulluara demografikisht e ushtarakisht nga murtaja, gjë që lehtësoi zgjerimin osman. Për më tepër, gjuetia e skllevërve ishte forca kryesore ekonomike lëvizëse pas pushtimeve osmane.

Zgjerimi dhe kulmi (1453–1566)

Hyrja e sulltan Mehmedit Pushtues në Kostandinopojë; pikturë nga Fausto Zonaro (1854–1929)

I biri i Muratit II, Mehmedi Pushtues, riorganizoi shtetin dhe ushtrinë, dhe më 29 maj 1453 pushtoi Kostandinopojën, duke i dhënë fund Perandorisë Bizantine. Mehmedi i lejoi Kishës Ortodokse Lindore të ruante autonominë dhe tokat e saj në këmbim të pranimit të autoritetit osman. Për shkak të tensionit mes shteteve të Evropës Perëndimore dhe Perandorisë së vonshme Bizantine, pjesa më e madhe e popullsisë ortodokse e pranoi sundimin osman si më të preferueshëm se ai venedikas. Rezistenca shqiptare ishte pengesë e madhe për zgjerimin osman në gadishullin italik.

Në shekujt XV dhe XVI, Perandoria Osmane hyri në një periudhë zgjerimi. Perandoria lulëzoi nën një varg sulltanësh të përkushtuar e efektivë. Ajo u pasurua ekonomikisht falë kontrollit mbi rrugët kryesore tregtare tokësore mes Evropës dhe Azisë.

Sulltan Selimi I (1512–1520) i zgjeroi ndjeshëm kufijtë lindorë dhe jugorë duke mundur Shah Ismailin e Iranit Safavid në Beteja e Çaldiranit. Selimi I vendosi sundimin osman në Egjipt duke mundur dhe aneksuar Sulltanati Mamluk i Egjiptit dhe krijoi një prani detare në Deti i Kuq. Pas kësaj zgjerimi, filloi konkurrenca mes Perandorisë Portugeze dhe osmanëve për të qenë fuqia dominuese në rajon.

Sulejmani i Madhërishëm dhe bashkëshortja e tij Hyrem Sulltana, nga piktori venedikas i shekullit XVI Tician

Sulejmani i Madhërishëm (1520–1566) pushtoi Beogradin në 1521, pushtoi pjesën jugore e qendrore të Mbretërisë së Hungarisë si pjesë e luftërave osmano-hungareze, dhe, pas fitores së tij historike në Beteja e Mohaçit të 1526-s, e vendosi sundimin osman në territorin e Hungarisë së sotme dhe territore të tjera të Evropës Qendrore. Ai më pas rrethoi Vjenën në 1529, por dështoi ta pushtonte qytetin. Në 1532 bëri një sulm tjetër ndaj Vjenës, por u rrëzua në rrethimin e Kysegut. Transilvania, Vllahia dhe, me ndërprerje, Moldavia, u bënë principata tributare të Perandorisë. Në lindje, turqit osmanë e morën Bagdadin nga persët në 1535, duke vendosur sundimin osman në Irak dhe duke fituar akses detar në Gjiri Persik. Pas përfundimit të Luftës Osmano-Safavide (1532–1555), Kaukazi u nda për herë të parë mes safavidëve dhe osmanëve, një status quo që vazhdoi deri në pushtimin rus të Kaukazit në shekullin XIX.

Në 1539, një ushtri osmane prej 60.000 vetësh rrethoi garnizonin spanjoll të Kastelnovos në bregdetin adriatik; rrethimi i suksesshëm u kushtoi osmanëve 8.000 të vrarë, por Venediku ra dakord për paqe në 1540, duke dorëzuar pjesën më të madhe të zotërimeve të saj në Egje dhe në Morea. Franca dhe Perandoria Osmane, të bashkuara nga kundërshtimi i përbashkët ndaj sundimit habsburgas, u bënë aleate. Pushtimet franceze të Nisës (1543) dhe Korsikës (1553) u kryen si ndërmarrje e përbashkët mes mbretit francez Françesku I i Francës dhe Sulejmanit, të komanduara nga admiralët osmanë Hajredin Barbarosa dhe Dragut. Franca e mbështeti Perandorinë Osmane me një njësi artilerie gjatë pushtimit osman të Estergomit në 1543 në Hungarinë veriore. Pas përparimeve të mëtejshme turke, sunduesi habsburgas Ferdinandi e njohu zyrtarisht epërsinë osmane në Hungari në 1547. Sulejmani vdiq nga shkaqe natyrore gjatë rrethimit të Sigetvarit në 1566. Pas vdekjes së tij, thuhej se osmanët po hynin në rënie, megjithëse kjo është hedhur poshtë nga shumë studiues. Në fund të sundimit të Sulejmanit, Perandoria shtrihej në rreth 2.273.000 km², duke përfshirë tri kontinente.

Admirali osman Hajredin Barbarosa mundi Ligën e Shenjtë të Karlit V nën komandën e Andrea Dorias në Beteja e Prevezës në 1538

Perandoria u bë fuqi dominuese detare, duke kontrolluar pjesën më të madhe të Detit Mesdhe. Perandoria ishte tashmë pjesë kryesore e politikës evropiane. Osmanët u përfshinë në luftëra fetare shumëkontinentale kur Spanja dhe Portugalia u bashkuan nën Bashkimi Iberik. Osmanët mbanin titullin e kalifit, çka i bënte udhëheqës të myslimanëve në mbarë botën. Iberikët ishin udhëheqësit e kryqtarëve të krishterë, prandaj të dyja palët luftuan në një konflikt botëror. Kishte zona operimi në Mesdhe dhe në Oqeani Indian, ku iberikët e qarkuan Afrikën për të arritur në Indi dhe, gjatë rrugës, luftuan kundër osmanëve dhe aleatëve të tyre myslimanë vendas.

Luftërat spanjollo-osmane u zhvilluan kryesisht në Mesdhe. Korsarët berberë nga qytetet veri-afrikane të Algjerit, Tunizit dhe Tripolit, të cilat ishin nominalisht pjesë e Perandorisë Osmane, kapën mijëra anije tregtare dhe sulmuan qytete bregdetare në Evropë, duke robëruar njerëzit që kapnin.

Gjatë viteve 1600, konflikti botëror mes Kalifatit Osman dhe Bashkimit Iberik ishte i ngërçosur, pasi të dyja palët kishin popullsi, teknologji dhe nivele ekonomike të ngjashme. Megjithatë, suksesi i sistemit politik dhe ushtarak osman u krahasua me Perandorinë Romake, pavarësisht ndryshimit në madhësi, nga studiues bashkëkohorë si italiani Francesco Sansovino dhe filozofi politik francez Jean Bodin.

Stagnimi dhe reforma (1566–1827)

Trazira, kthesa dhe ringjallje (1566–1683)

Galera osmane e fundshekullit XVI a fillimshekullit XVII e njohur si Tarihi Kadırga, në Muzeu Detar i Stambollit, ndërtuar mes sundimeve të sulltan Muratit III (1574–1595) dhe sulltan Mehmedit IV (1648–1687)

Në gjysmën e dytë të shekullit XVI, Perandoria Osmane u vu nën presion në rritje nga inflacioni dhe rritja e shpejtë e kostove të luftës, që po prekte njëkohësisht Evropën dhe Lindjen e Mesme. Këto presione çuan në një sërë krizash rreth vitit 1600, duke rënduar sistemin qeverisës osman. Perandoria kaloi një sërë transformimesh të institucioneve të saj politike dhe ushtarake si përgjigje ndaj këtyre sfidave, gjë që i mundësoi të përshtatej me sukses ndaj kushteve të reja të shekullit XVII dhe të mbetej e fuqishme, si ushtarakisht ashtu edhe ekonomikisht. Historianët e mesit të shekullit XX e karakterizuan dikur këtë periudhë si stagnim e rënie, por ky këndvështrim sot refuzohet nga shumica e akademikëve.

Zbulimi i rrugëve të reja tregtare detare nga shtetet e Evropës Perëndimore u mundësoi atyre të shmangnin monopolin tregtar osman. Zbulimi portugez i Kepit të Shpresës së Mirë në 1488 nisi një sërë luftërash detare osmano-portugeze në Oqeanin Indian gjatë shekullit XVI. Pavarësisht pranisë evropiane në rritje në Oqeanin Indian, tregtia osmane me lindjen vazhdoi të lulëzonte. Kajroja, në veçanti, përfitoi nga rritja e kafesë jemenase si mall i njohur konsumi.

Nën Ivan IV (1533–1584), Cariati i Rusisë u zgjerua në rajonet e Vollgës dhe të Kaspikut në dëm të hanateve tatare. Në 1571, khani i Krimesë Devlet I Giraj, nën komandën osmane, pushtoi Rusinë dhe dogji Moskën. Vitin pasues, pushtimi u përsërit por u refuzua në Beteja e Molodit. Perandoria Osmane dhe vasali i saj, Hanati i Krimesë, vazhduan të pushtonin Evropën Lindore me një sërë sulmesh skllavopërftuese, dhe mbetën fuqi e rëndësishme në Evropën Lindore deri në fund të shekullit XVII.

Renditja e betejës së dy flotave në Beteja e Lepantos, me alegorinë e tre fuqive të Ligës së Shenjtë në plan të parë, afresk nga Giorgio Vasari

Osmanët vendosën të pushtonin Qipron venedikase dhe më 22 korrik 1570 rrethuan Nikozian; 50.000 të krishterë vdiqën dhe 180.000 u robëruan. Më 15 shtator 1570, kalorësia osmane u shfaq para kalasë së fundit venedikase në Qipro, Famagustës. Mbrojtësit venedikas qëndruan 11 muaj kundër një force që në kulmin e saj numëronte 200.000 vetë me 145 topa; 163.000 predha topi goditën muret e Famagustës para se ajo të binte në duart e osmanëve në gusht 1571. Rrethimi i Famagustës u kushtoi osmanëve 50.000 të vrarë. Ndërkohë, Liga e Shenjtë, e përbërë kryesisht nga flota spanjolle e venedikase, fitoi mbi flotën osmane në Beteja e Lepantos (1571), në bregdetin juglindor të Greqisë; forcat katolike vranë mbi 30.000 turq dhe shkatërruan 200 anije të tyre. Ishte një goditje befasuese, edhe pse kryesisht simbolike, ndaj imazhit të pathyeshmërisë osmane, imazh që kishte filluar të gërryhej nga fitorja e Kalorësve të Maltës mbi pushtuesit osmanë në rrethimin e madh të Maltës të 1565-s. Beteja e dëmtoi flotën osmane më shumë në humbjen e personelit me përvojë sesa në humbjen e anijeve, të cilat u zëvendësuan shpejt. Flota osmane u rimëkëmb shpejt, duke e bindur Venedikun të nënshkruante një traktat paqeje në 1573, gjë që i mundësoi osmanëve të zgjeroheshin dhe të konsolidonin pozitën e tyre në Afrikën e Veriut.

Në krahun tjetër, kufiri habsburgas ishte qetësuar disi, një ngërç i shkaktuar nga forcimi i mbrojtjeve habsburgase. Lufta e gjatë turke kundër Austrisë Habsburge (1593–1606) krijoi nevojën për më shumë ushtarë këmbësorie osmanë të pajisur me armë zjarri, duke sjellë një lehtësim të politikës së rekrutimit. Kjo kontribuoi në probleme mosdiscipline dhe rebelimi brenda korpuseve, të cilat nuk u zgjidhën kurrë plotësisht. U rekrutuan gjithashtu snajperë të parregullt (sekbanë), të cilët, pas çmobilizimit, iu kthyen banditizmit në Kryengritjet xhelali (1590–1610), duke sjellë anarki të gjerë në Anadoll në fund të shekullit XVI dhe fillim të shekullit XVII. Me popullsinë e Perandorisë që arriti 30 milionë veta deri në 1600, mungesa e tokës ushtroi presion të mëtejshëm mbi qeverinë. Pavarësisht këtyre problemeve, shteti osman mbeti i fortë, dhe ushtria e tij nuk u shpërbë e as nuk pësoi disfata rrënuese. Përjashtimet e vetme ishin fushatat kundër dinastisë safavide të Persisë, ku shumë prej krahinave lindore osmane u humbën, disa përgjithmonë. Kjo luftë e 1603–1618 përfundoi me Traktati i Nasuh Pashës, i cili ia ktheu të gjithë Kaukazin, përveç Gjeorgjisë perëndimore, në zotërim të Iranit Safavid. Traktati që i dha fund Luftës së Kretës i kushtoi Venedikut pjesën më të madhe të Dalmacisë venedikase, zotërimet e saj në ishujt e Egjeut dhe Kretën.

Gjatë sundimit të tij të shkurtër madhor, Murati IV (1623–1640) rivendosi autoritetin qendror dhe rimori Irakun (1639) nga safavidët. Traktati i Zuhabit i po atij viti ndau vendimtarisht Kaukazin dhe rajonet fqinje mes dy perandorive, ashtu siç ishte përcaktuar tashmë në Paqen e Amasjas të vitit 1555.

Sulltanati i Grave (1533–1656) ishte periudha gjatë së cilës gratë perandorake, veçanërisht bashkëshortet dhe nënat e sulltanëve, ushtruan ndikim të konsiderueshëm politik në Perandorinë Osmane. Gratë më të spikatura të kësaj periudhe ishin Hyrem Sulltana, Kysem Sulltana dhe nusja e saj Turhan Hatixhe, rivaliteti politik i të cilave kulmoi me vrasjen e Kysemit në 1651. Gjatë epokës së Kypryllinjve (1656–1703), kontrolli efektiv i Perandorisë u ushtrua nga një varg kryeministrash (vezirë të mëdhenj) nga familja Kypryllinj. Vezirati i Kypryllinjve pa sukses ushtarak të rinovuar, me rivendosjen e autoritetit në Transilvani, përfundimin e pushtimit të Kretës në 1669, dhe zgjerimin drejt Ukrainës jugore polake, me kalatë e Hotinit dhe Kameniec-Podolskit, si dhe territorin e Podolisë, që i kaluan në 1676 Ejaletit osman të Podolisë.

Rrethimi i Dytë i Vjenës në 1683, nga Frans Geffels (1624–1694)

Kjo periudhë e vetëbesimit të rinovuar mori fund në mënyrë katastrofike në 1683, kur kryeveziri Kara Mustafa Pasha udhëhoqi një ushtri të madhe në një përpjekje të dytë për të rrethuar Vjenën, gjatë Luftës së Madhe Turke (1683–1699). Me sulmin final të vonuar fatalisht, forcat osmane u shpartalluan nga forcat e aleuara habsburgase, gjermane dhe polake, të udhëhequra nga mbreti polak Jan III Sobjeski, në Beteja e Vjenës. Aleanca e Ligës së Shenjtë shfrytëzoi avantazhin e disfatës në Vjenë, duke kulmuar me Traktati i Karlovicit (26 janar 1699), që i dha fund Luftës së Madhe Turke. Osmanët dorëzuan kontrollin mbi territore të konsiderueshme, shumë prej tyre përgjithmonë. Mustafa II (1695–1703) udhëhoqi kundërsulmin e 1695–1696 kundër habsburgasve në Hungari, por u shkatërrua në disfatën katastrofike të Zentës (në Serbinë e sotme), më 11 shtator 1697.

Disfatat ushtarake

Trupat austriake, të udhëhequra nga Princi Eugjen i Savojës, pushtojnë Beogradin në 1717

Përveç humbjes së Banatit dhe humbjes së përkohshme të Beogradit (1717–1739), kufiri osman mbi Danubin dhe Savan mbeti i qëndrueshëm gjatë shekullit XVIII. Zgjerimi rus paraqiste megjithatë një kërcënim të madh e në rritje. Kështu, mbreti Karli XII i Suedisë u prit si aleat në Perandorinë Osmane pas disfatës së tij nga rusët në Beteja e Poltavës të 1709-s, në Ukrainën qendrore (pjesë e Luftës së Madhe Veriore, 1700–1721). Karli XII e bindi sulltanin osman Ahmeti III t'i shpallte luftë Rusisë, gjë që rezultoi në fitore osmane në Fushata e lumit Prut (1710–1711), në Moldavi.

Pas Luftës Austro-Turke, Traktati i Pozharevacit konfirmoi humbjen e Banatit, Serbisë dhe "Vllahisë së Vogël" (Oltenia) në favor të Austrisë. Traktati gjithashtu tregoi se Perandoria Osmane ishte në mbrojtje dhe nuk kishte gjasa të shfaqte agresivitet të mëtejshëm në Evropë. Lufta austro-ruso-turke (1735–1739), që përfundoi me Traktati i Beogradit në 1739, solli rimarrjen osmane të Bosnjes veriore, Serbisë habsburgase (përfshirë Beogradin), Oltenisë dhe pjesëve jugore të Banatit të Temishvarit; por Perandoria humbi portin e Azovit, në veri të gadishullit të Krimesë, në favor të rusëve. Pas këtij traktati, Perandoria Osmane arriti të gëzonte një brez paqeje në Evropë, ndërsa Austria dhe Rusia u detyruan të merreshin me ngritjen e Prusisë.

Erdhën reforma arsimore dhe teknologjike, përfshirë themelimin e institucioneve të arsimit të lartë si Universiteti Teknik i Stambollit. Në 1734 u themelua një shkollë artilerie për të përcjellë metodat perëndimore të artilerisë, por kleri islam kundërshtoi me sukses. Në 1754 shkolla e artilerisë u rihap gjysmë fshehurazi. Në 1726, Ibrahim Muteferrika e bindi kryevezirin Nevshehirli Damat Ibrahim Pasha, Myftiun e Madh, dhe klerin mbi dobinë e shtypshkronjës, dhe Muteferrikës iu dha më pas leje nga sulltan Ahmeti III për të botuar libra jofetarë. Shtypshkronja e Muteferrikës botoi librin e saj të parë në 1729 dhe, deri në 1743, kishte nxjerrë 17 vepra në 23 vëllime.

Në Afrikën e Veriut, Spanja pushtoi Oranin nga Deylik i Algjerit autonom. Beu i Oranit mori një ushtri nga Algjeri, por ajo dështoi ta rimerrte Oranin; rrethimi shkaktoi vdekjen e 1.500 spanjollëve, dhe edhe më shumë algjerianëve. Në 1792, Spanja e braktisi Oranin, duke ia shitur atë Deylikut të Algjerit.

Trupat osmane duke u përpjekur të ndalojnë rusët që përparonin gjatë Rrethimit të Oçakovit në 1788

Në 1768 haidamakët ukrainas, të mbështetur nga rusët, duke ndjekur konfederatët polakë, hynë në Baltën, qytet nën kontroll osman në kufirin e Besarabisë në Ukrainë, masakruan banorët e saj dhe e dogjën qytetin. Kjo veprim provokoi Perandorinë Osmane në Luftën Ruso-Turke të 1768–1774. Traktati i Kuçuk Kajnarxhas i 1774-s i dha fund luftës dhe siguroi liri feje për të krishterët e krahinave osmane të Vllahisë dhe Moldavisë. Nga fundi i shekullit XVIII, pas disa disfatash në luftërat me Rusinë, disa në Perandorinë Osmane filluan të mendonin se reformat e Pjetrit të Madh u kishin dhënë rusëve një avantazh, dhe se osmanët duhej të mbanin hapin me teknologjinë perëndimore për të shmangur disfata të tjera.

Selimi III duke pritur dinjitarë në një audiencë te Porta e Lumturisë, Pallati Topkapı. Pikturë nga Konstantin Kapıdağlı

Selimi III (1789–1807) bëri përpjekjet e para të mëdha për të modernizuar ushtrinë, por reformat e tij u penguan nga udhëheqja fetare dhe korpusi i jeniçerëve. Xheloz për privilegjet e tyre dhe kundërshtarë të vendosur ndaj ndryshimit, jeniçerët u rebeluan. Përpjekjet e Selimit i kushtuan atij fronin dhe jetën, por u zgjidhën në mënyrë spektakolare e të përgjakshme nga pasardhësi i tij dinamik, Mahmuti II, i cili eliminoi korpusin e jeniçerëve në 1826.

Rrethimi i Akropolit në 1826–1827 gjatë Luftës së Pavarësisë së Greqisë

Revolucioni serb (1804–1815) shënoi fillimin e një ere zgjimi kombëtar në Ballkan gjatë Çështjes Lindore. Në 1811, uehabitët fondamentalistë të Arabisë, të udhëhequr nga familja al-Saud, u ngritën kundër osmanëve. I paaftë të mundte rebelët uehabitë, Porta e Lartë e ngarkoi Muhamed Ali Pashën e Kavalas, valiun (guvernatorin) e Ejaletit të Egjiptit, me rimarrjen e Arabisë, që përfundoi me shkatërrimin e Emiratit të Dirijas në 1818. Suzerania e Serbisë si monarki trashëgimtare nën dinastinë e vet u njoh de jure në 1830. Në 1821, grekët i shpallën luftë sulltanit. Një kryengritje që nisi në Moldavi si diversion u pasua nga revolucioni kryesor në Peloponez, i cili, bashkë me pjesën veriore të Gjirit të Korintit, u bënë pjesët e para të Perandorisë Osmane që fituan pavarësi (në 1829). Në 1830, francezët pushtuan Deylikun e Algjerit; fushata zgjati 21 ditë dhe solli mbi 5.000 të vrarë algjerianë e rreth 2.600 francezë.

Në 1831, Muhamed Ali i Egjiptit u ngrit kundër sulltan Mahmutit II për shkak të refuzimit të këtij të fundit t'i jepte guvernatoratet e Sirisë së Madhe dhe Kretës, të cilat sulltani i kishte premtuar në këmbim të ndihmës ushtarake për shtypjen e kryengritjes greke (1821–1829), e cila përfundoi me pavarësinë formale të Greqisë në 1830. Kështu filloi Lufta e Parë Osmano-Egjiptiane (1831–1833), gjatë së cilës ushtria e stërvitur nga francezët e Muhamed Aliut, nën komandën e të birit Ibrahim Pashës, mundi ushtrinë osmane teksa marshonte drejt Anadollit, duke arritur qytetin e Kutahjas, brenda 320 km nga kryeqyteti, Kostandinopoja. I dëshpëruar, sulltan Mahmuti II iu drejtua Rusisë, rivalit tradicional të perandorisë, për ndihmë, duke i kërkuar perandorit Nikolla I i Rusisë të dërgonte një forcë ekspeditive. Në këmbim të nënshkrimit të Traktatit të Hynkjar Iskelesit, rusët dërguan forcën ekspeditive që e pengoi Ibrahim Pashën të marshonte më tej drejt Kostandinopojës. Sipas kushteve të Konventës së Kutahjas, nënshkruar më 5 maj 1833, Muhamed Aliu ra dakord të braktiste fushatën kundër sulltanit, në këmbim të së cilës u bë valiu i vilajeteve të Kretës, Halepit, Tripolit (Liban), Damaskut dhe Sidonit (këto katër të fundit duke përbërë Sirinë dhe Libanin e sotëm), dhe iu dha e drejta të mblidhte taksa në Adana. Sikur të mos ishte ndërhyrja ruse, sulltan Mahmuti II do të kishte rrezikuar rrëzimin, dhe Muhamed Aliu mund të ishte bërë vetë sulltani i ri. Këto ngjarje shënuan fillimin e një modeli të përsëritur në të cilin Porta e Lartë kishte nevojë për ndihmën e fuqive të huaja për t'u mbrojtur.

Në 1839, Porta e Lartë u përpoq të rimerrte atë që kishte humbur ndaj Ejaletit të Egjiptit, de facto autonom por de jure ende osman, por forcat e saj u mundën fillimisht, gjë që çoi në Kriza Lindore e 1840. Muhamed Aliu kishte marrëdhënie të ngushta me Francën, dhe mundësia që ai të bëhej sulltan i Egjiptit shihej gjerësisht si vendosje e tërë Levantit nën sferën e ndikimit francez. Meqë Porta e Lartë kishte dëshmuar se ishte e paaftë ta mposhtte Muhamed Aliun, Traktati i Londrës (1840) u nënshkrua nga fuqitë e huaja për të zgjidhur konfliktin osmano-egjiptian. Sipas kushteve të traktatit, Muhamed Aliu duhej të hiqte dorë nga territoret osmano-egjiptiane në Arabi, Sudan dhe Levant; megjithatë, iu dha e drejta të mbante dhe të sundonte zonën e Deltës së Nilit, krahas Egjiptit të sipërm.

Rënia dhe modernizimi (1828–1908)

Ceremonia e hapjes së Parlamentit të parë osman në Pallatin Dollmabahçe në 1876. Era e Parë Kushtetuese zgjati vetëm dy vjet, deri në 1878. Kushtetuta dhe Parlamenti osman u rivendosën 30 vjet më vonë me Revolucionin e Turqve të Rinj të 1908-s

Gjatë periudhës së Tanzimatit (1839–1876), seria e reformave kushtetuese të qeverisë solli një ushtri rekrutimi mjaft moderne, reforma të sistemit bankar, dekriminalizimin e homoseksualitetit, zëvendësimin e së drejtës fetare me të drejtën laike, dhe zëvendësimin e esnafeve me fabrika moderne. Ministria e Postës Osmane u themelua në Stamboll në 1840. Shpikësi amerikan Samuel Morse mori një patentë osmane për telegrafin në 1847, të lëshuar nga sulltan Abdylmexhidi, i cili e testoi vetë shpikjen. Periudha reformiste kulmoi me kushtetutën, të quajtur Kanûn-u Esâsî. Era e Parë Kushtetuese e Perandorisë ishte e shkurtër; parlamenti mbijetoi vetëm dy vjet para se sulltani ta pezullonte.

Popullsia e krishterë e Perandorisë, falë niveleve më të larta arsimore, filloi t'i kalonte myslimanët e shumicës, gjë që shkaktoi shumë pakënaqësi. Në 1861 kishte 571 shkolla fillore dhe 94 të mesme për të krishterët osmanë, me 140.000 nxënës gjithsej, shifër që kalonte shumë numrin e fëmijëve myslimanë në shkollë në atë kohë, të cilët përveç kësaj pengoheshin nga koha e shpenzuar për të mësuar arabishten dhe teologjinë islame. Niveli më i lartë arsimor i të krishterëve u lejoi atyre të luanin rol më të madh në ekonomi. Në 1911, nga 654 kompanitë me shumicë në Stamboll, 528 zotëroheshin nga grekë etnikë. Në shumë raste, të krishterët dhe hebrenjtë fituan mbrojtje nga konsujt evropianë dhe shtetësi, çka do të thoshte se ishin të mbrojtur nga e drejta osmane dhe nuk i nënshtroheshin të njëjtave rregulla ekonomike si bashkatdhetarët e tyre myslimanë.

Trupat osmane duke sulmuar Fortin Shefketil gjatë Luftës së Krimesë të 1853–1856

Lufta e Krimesë (1853–1856) ishte pjesë e një konkurrence afatgjatë mes fuqive kryesore evropiane për ndikim mbi territoret e Perandorisë Osmane në rënie. Barra financiare e luftës e detyroi shtetin osman të lëshonte hua të huaja prej 5 milionë funtesh sterlinë më 4 gusht 1854. Lufta shkaktoi një eksod të tatarëve të Krimesë, rreth 200.000 prej të cilëve u zhvendosën në Perandorinë Osmane, në valë të vazhdueshme emigrimi. Nga fundi i Luftërave Kaukaziane, 90% e çerkezëve u spastruan etnikisht dhe u dëbuan nga trojet e tyre në Kaukaz, duke ikur drejt Perandorisë Osmane, ku u vendosën 500.000 deri në 700.000 çerkezë. Refugjatët tatarë të Krimesë në fund të shekullit XIX luajtën rol veçanërisht të spikatur në përpjekjet për të modernizuar arsimin osman dhe në nxitjen e hershme si të Panturqizmit, ashtu edhe të një ndjenje nacionalizmi turk.

Monarkët e Evropës në Paris (Napoleoni III në qendër, sulltan Abdylazizi i dyti nga e djathta), përfytyrim artistik i hapjes së Ekspozitës Universale të 1867-s

Në këtë periudhë, Perandoria Osmane shpenzoi shuma të vogla fondesh publike për arsimin; për shembull, në 1860–1861 vetëm 0,2% e buxhetit total u investua në arsim. Ndërsa shteti osman u përpoq të modernizonte infrastrukturën dhe ushtrinë e vet si përgjigje ndaj kërcënimeve të jashtme, ai iu ekspozua një lloji tjetër kërcënimi: atij të kreditorëve. Siç ka shkruar historiani Eugene Rogan, "kërcënimi më i madh ndaj pavarësisë së Lindjes së Mesme" në shekullin XIX "nuk ishin ushtritë e Evropës, por bankat e saj". Shteti osman, i cili kishte filluar të merrte borxhe që me Luftën e Krimesë, u detyrua të shpallte falimentim në 1875. Deri në 1881, Perandoria Osmane pranoi që borxhi i saj të kontrollohej nga Administrata Osmane e Borxhit Publik, një këshill personash evropianë me kryesim të alternuar mes Francës dhe Britanisë. Ky organ kontrollonte pjesë të mëdha të ekonomisë osmane dhe e përdori pozitën e tij për të siguruar që kapitali evropian të vazhdonte të depërtonte në perandori, shpesh në dëm të interesave vendase osmane.

Perandoria Osmane në 1875, nën sulltan Abdylazizin

Bashibozukët osmanë shtypën Kryengritjen Bullgare të 1876-s, duke masakruar deri në 100.000 njerëz. Lufta ruso-turke (1877–1878) përfundoi me fitore vendimtare për Rusinë. Si rezultat, zotërimet osmane në Evropë u tkurrën ndjeshëm: Bullgaria u themelua si principatë e pavarur brenda Perandorisë Osmane; Rumania fitoi pavarësinë e plotë; dhe Serbia dhe Mali i Zi fituan më në fund pavarësinë e plotë, por me territore më të vogla. Në 1878, Austro-Hungaria pushtoi njëanshmërisht provincat osmane të Bosnjë-Hercegovinës dhe Sanxhakut të Novi Pazarit.

Kryeministri britanik Benjamin Disraeli mbrojti rikthimin e territoreve osmane në gadishullin Ballkanik gjatë Kongresit të Berlinit, dhe në këmbim, Britania mori administrimin e Qipros në 1878. Britania më vonë dërgoi trupa në Egjipt në 1882 për të shtypur Kryengritjen Urabi (sulltan Abdyl Hamiti II ishte tepër i frikësuar për të lëvizur ushtrinë e vet, duke u frikësuar se kjo do të çonte në grusht shteti), duke fituar në mënyrë efektive kontrollin mbi të dyja territoret. Në 1883, një mision ushtarak gjerman nën gjeneral baron Colmar von der Goltz mbërriti për të stërvitur ushtrinë osmane, duke krijuar të ashtuquajturën "brezin Goltz" të oficerëve të stërvitur nga gjermanët, që luajtën rol të spikatur në politikën e viteve të fundit të perandorisë.

Nga 1894 deri në 1896, mes 100.000 dhe 300.000 armenë që jetonin në të gjithë perandorinë u vranë në atë që u njoh si Masakrat hamidiane.

Në 1897 popullsia ishte 19 milionë, nga të cilët 14 milionë (74%) ishin myslimanë. Edhe 20 milionë të tjerë jetonin në krahina që mbetën nën suzerenitetin nominal të sulltanit, por ishin krejtësisht jashtë fuqisë së tij reale. Një nga një, Porta humbi autoritetin nominal mbi to, përfshirë Egjiptin, Tunizinë, Bullgarinë, Qipron, Bosnjë-Hercegovinën dhe Libanin.

Ndërsa Perandoria Osmane u tkurr gradualisht, 7–9 milionë myslimanë nga territoret e saj të mëparshme në Kaukaz, Krime, Ballkan dhe ishujt e Mesdheut u zhvendosën drejt Anadollit dhe Trakës Lindore. Pasi Perandoria e humbi Luftën e Parë Ballkanike (1912–1913), ajo i humbi të gjitha territoret e saj ballkanike, përveç Trakës Lindore (Turqia evropiane). Kjo rezultoi me rreth 400.000 myslimanë që ikën me ushtritë osmane në tërheqje (shumë prej të cilëve vdiqën nga kolera e sjellë nga ushtarët), dhe 400.000 jomyslimanë që ikën nga territoret ende nën sundimin osman. Justin McCarthy vlerëson se nga 1821 deri në 1922, 5,5 milionë myslimanë humbën jetën në Evropën juglindore, me dëbimin e 5 milionë të tjerëve.

Disfata dhe shpërbërja (1908–1922)

Lëvizja e Turqve të Rinj

Shpallja e Revolucionit të Turqve të Rinj nga udhëheqësit e milleteve osmane në 1908

Disfata dhe shpërbërja e Perandorisë Osmane (1908–1922) filloi me Erën e Dytë Kushtetuese, një moment shprese dhe premtimi, i vendosur me Revolucionin e Turqve të Rinj. Ai rivendosi Kushtetutën e Perandorisë Osmane dhe solli politikë shumëpartiake me sistem zgjedhor dyfazor, nën parlamentin osman. Kushtetuta ofronte shpresë duke i liruar qytetarët e perandorisë për të modernizuar institucionet e shtetit, për të rigjallëruar forcën e tij, dhe për ta mundësuar që ta mbante veten kundrejt fuqive të huaja. Garancitë e saj për liritë premtonin shpërbërjen e tensioneve ndërkomunitare dhe shndërrimin e perandorisë në një vend më harmonik. Në vend të kësaj, kjo periudhë u bë tregimi i luftës së muzgut të Perandorisë.

Anëtarët e lëvizjes së Turqve të Rinj, që dikur kishin vepruar në ilegalitet, tani themeluan partitë e tyre. Ndër to, Komiteti për Bashkim dhe Përparim dhe Partia e Lirisë dhe Marrëveshjes ishin partitë kryesore. Në skajin tjetër ishin partitë etnike, që përfshinin Poale Zionin, Al-Fatat-in, dhe lëvizjen kombëtare armene, të organizuar nën Federata Revolucionare Armene. Duke përfituar nga trazirat civile, Austro-Hungaria e aneksoi zyrtarisht Bosnjë-Hercegovinën në 1908. I fundit i regjistrimeve osmane u krye në 1914. Pavarësisht reformave ushtarake që rikonstituuan ushtrinë moderne osmane, Perandoria i humbi territoret e saj veri-afrikane dhe Dodekanezin në Luftën Italo-Turke (1911) dhe pothuajse të gjitha territoret e saj evropiane në Luftërat Ballkanike (1912–1913). Perandoria u përball me trazira të vazhdueshme në vitet para Luftës së Parë Botërore, përfshirë Incidenti i 31 marsit dhe dy grushte shteti të tjerë, në 1912 dhe 1913.

Lufta I Botërore

Admirali Wilhelm Souchon, i cili komandoi sulmin e Detit të Zi më 29 tetor 1914, me oficerët e tij në uniforma detare osmane

Perandoria Osmane hyri në Luftën e Parë Botërore në krah të Fuqive Qendrore dhe përfundimisht pësoi disfatë. Pjesëmarrja osmane në luftë filloi me sulmin e kombinuar gjermano-osman mbi bregdetin e Detit të Zi të Perandorisë Ruse më 29 tetor 1914. Pas sulmit, Perandoria Ruse (2 nëntor 1914) dhe aleatët e saj Franca (5 nëntor 1914) dhe Perandoria Britanike (5 nëntor 1914) i shpallën luftë Perandorisë Osmane. Gjithashtu më 5 nëntor 1914, qeveria britanike ua ndryshoi statusin Hedivatit të Egjiptit dhe Qipros, që ishin de jure territore osmane para luftës, duke i bërë protektorate britanike.

Osmanët mbrojtën me sukses ngushticën e Dardaneleve gjatë Fushatës së Galipolit (1915–1916) dhe arritën fitore fillestare kundër forcave britanike në dy vitet e para të Fushatës së Mesopotamisë, si Rrethimi i Kutit (1915–1916); por Kryengritja Arabe (1916–1918) e ktheu erën kundër osmanëve në Lindjen e Mesme. Në Fushatën e Kaukazit, megjithatë, forcat ruse pati epërsi që në fillim, sidomos pas Betejës së Sarikamishit (1914–1915). Forcat ruse përparuan në verilindje të Anadollit dhe kontrolluan qytetet kryesore atje deri sa u tërhoqën nga lufta me Traktati i Brest-Litovskut, pas Revolucionit Rus të 1917-s.

Gjenocidet

Gjenocidi armen ishte rezultat i politikave osmane të deportimit dhe spastrimit etnik ndaj qytetarëve të saj armenë, pas Betejës së Sarikamishit (1914–1915) dhe rrëzimit të Frontit të Kaukazit kundër Ushtrisë Ruse Perandorake dhe njësive vullnetare armene gjatë Luftës së Parë Botërore. Vlerësohet se u vranë mes 600.000 dhe mbi 1,5 milionë njerëz

Në 1915 qeveria osmane dhe fise kurde në rajon filluan shfarosjen e popullsisë etnike armene, duke sjellë vdekjen e deri në 1,5 milionë armenëve në Gjenocidin Armen. Gjenocidi u krye gjatë dhe pas Luftës së Parë Botërore dhe u zbatua në dy faza: vrasja masive e popullsisë mashkullore të aftë për punë përmes masakrave dhe nënshtrimi i të rekrutuarve në punë të detyruar, e ndjekur nga deportimi i grave, fëmijëve, të moshuarve dhe të sëmurëve në marshime vdekjeje drejt shkretëtirës siriane. Të shtyrë përpara nga eskortat ushtarake, të deportuarit u privuan nga ushqimi dhe uji dhe iu nënshtruan grabitjeve periodike, dhunimit dhe masakrave sistematike. Masakra në shkallë të gjerë u kryen gjithashtu kundër minoriteteve greke dhe asiriane të Perandorisë, si pjesë e së njëjtës fushatë spastrimi etnik.

Kryengritja Arabe

Kryengritja Arabe nisi në 1916 me mbështetje britanike. Ajo e ktheu erën kundër osmanëve në frontin e Lindjes së Mesme, ku ata dukej se kishin epërsi gjatë dy viteve të para të luftës. Në bazë të Korrespondencës McMahon–Husein, një marrëveshje mes qeverisë britanike dhe Huseini bin Ali, Sherif i Mekës, kryengritja u nis zyrtarisht në Mekë më 10 qershor 1916. Qëllimi kombëtarist arab ishte krijimi i një shteti arab të vetëm, të unifikuar e të pavarur, që shtrihej nga Halepi, Siri, deri në Aden, Jemen, çka Britania premtoi ta njihte.

Ushtria Sherifiane, e udhëhequr nga Huseini dhe Hashemitët, me mbështetje ushtarake nga Forca Ekspeditive Egjiptiane britanike, luftoi me sukses dhe dëboi praninë ushtarake osmane nga pjesa më e madhe e Hixhazit dhe Transjordanisë. Kryengritja në fund mori Damaskun dhe krijoi një monarki afatshkurtër, të udhëhequr nga Fejsali, bir i Huseinit.

Sipas kushteve të Marrëveshjes Sykes-Picot të 1916-s, Britania dhe Franca ndanë më vonë Lindjen e Mesme në territore mandati. Nuk u krijua asnjë shtet i unifikuar arab, gjë që zemëroi nacionalistët arabë. Palestina, Iraku, Libani dhe Siria u bënë mandate britanike e franceze.

Traktati i Sevrës dhe Lufta e Pavarësisë së Turqisë

Mehmeti VI, sulltani i fundit i Perandorisë Osmane, duke lënë vendin pas heqjes së sulltanatit osman, 17 nëntor 1922

E mundur në Luftën e Parë Botërore, Perandoria Osmane nënshkroi Armëpushimi i Mudrosit më 30 tetor 1918. Stambolli u pushtua nga forcat e bashkuara britanike, franceze, italiane dhe greke. Në maj 1919, Greqia gjithashtu mori kontrollin e zonës rreth Smirnës (sot İzmir).

Ndarja e Perandorisë Osmane u finalizua sipas kushteve të Traktatit të Sevrës të 1920-s. Ky traktat, i hartuar në Konferencën e Londrës, i lejoi sulltanit të ruante pozitën dhe titullin. Statusi i Anadollit ishte problematik për shkak të forcave pushtuese.

Një opozitë kombëtariste u ngrit në Lëvizjen Kombëtare Turke. Ajo fitoi Luftën e Pavarësisë së Turqisë (1919–1923) nën udhëheqjen e Mustafa Qemalit (të cilit më vonë iu dha mbiemri "Ataturk"). Sulltanati u hoq më 1 nëntor 1922, dhe sulltani i fundit, Mehmeti VI (sundoi 1918–1922), e la vendin më 17 nëntor 1922. Republika e Turqisë u themelua në vendin e tij më 29 tetor 1923, në kryeqytetin e ri Ankara. Kalifati u hoq më 3 mars 1924.

Debati historiografik mbi shtetin osman

Disa historianë, si historiani britanik Edward Gibbon dhe historiani grek Dimitri Kitsikis, kanë argumentuar se, pas rënies së Kostandinopojës, shteti osman mori përsipër mekanizmat e shtetit bizantin (romak) dhe se Perandoria Osmane ishte në thelb një vazhdimësi e Perandorisë Bizantine nën petkun e një sundimi turk mysliman. Historiani amerikan Speros Vryonis shkruan se shteti osman ishte i përqendruar rreth "një baze bizantino-ballkanike me një shtresë sipërfaqësore të gjuhës turke dhe fesë islame". Kitsikis dhe historiani amerikan Heath Lowry mendojnë se shteti i hershëm osman ishte një konfederatë grabitqare e hapur si për të krishterët bizantinë, ashtu edhe për myslimanët turq, qëllimi kryesor i së cilës ishte fitimi i plaçkës dhe skllevërve, jo përhapja e islamit, dhe se islami u bë karakteristika kryesore e perandorisë vetëm më vonë. Historianë të tjerë kanë ndjekur udhën e historianit austriak Paul Wittek, i cili thekson karakterin islamik të shtetit të hershëm osman, duke e parë atë si një "shtet xhihadi" të përkushtuar ndaj zgjerimit të botës myslimane. Shumë historianë, të udhëhequr në 1937 nga historiani turk Mehmet Fuat Köprülü, mbështetën Tezën e Gazasë, sipas së cilës shteti i hershëm osman ishte vazhdimësi e mënyrës së jetesës së fiseve nomade turke që kishin ardhur nga Azia Lindore në Anadoll përmes Azisë Qendrore dhe Lindjes së Mesme, në një shkallë shumë më të madhe. Ata argumentuan se ndikimet më të rëndësishme kulturore mbi shtetin osman erdhën nga Persia.

Historiani britanik Norman Stone sugjeron shumë vazhdimësi mes perandorive bizantine dhe osmane, si p.sh. që taksa bizantine zeugarion u bë taksa osmane Resm-i çift, se sistemi i pronësisë së tokës pronoia, që e lidhte sasinë e tokës së zotëruar me aftësinë për të ngritur kalorësi, u bë sistemi osman timar, dhe se njësia osmane e matjes së tokës, dönüm, ishte e njëjtë me stremma-n bizantine. Stone argumenton gjithashtu se, edhe pse islami suni ishte feja shtetërore, shteti osman mbështeti dhe kontrolloi Kishën Ortodokse Lindore, e cila, në këmbim të pranimit të atij kontrolli, u bë pronarja më e madhe e tokave në Perandorinë Osmane. Pavarësisht ngjashmërive, Stone argumenton se një ndryshim thelbësor ishte se dhuratat e tokës sipas sistemit timar fillimisht nuk ishin trashëgimtare. Edhe pasi u bënë të trashëgueshme, pronësia e tokës në Perandorinë Osmane mbeti shumë e pasigurt, dhe sulltani mund t'i anulonte dhuratat e tokës sa herë të dëshironte. Stone argumentoi se kjo pasiguri e pronësisë së tokës i dekurajonte fort timariotët nga kërkimi i zhvillimit afatgjatë të tokës së tyre, dhe në vend të kësaj i çonte drejt një strategjie shfrytëzimi afatshkurtër, gjë që pati efekte të dëmshme mbi ekonominë osmane.

Qeverisja

Pallati Topkapı dhe Pallati Dollmabahçe ishin banesat kryesore të sulltanëve osmanë në Stamboll, përkatësisht mes viteve 1465–1856 dhe 1856–1922

Para reformave të shekujve XIX dhe XX, organizimi shtetëror i Perandorisë Osmane ishte sistem me dy përmasa kryesore: administrata ushtarake dhe administrata civile. Sulltani zinte pozitën më të lartë në sistem. Sistemi civil bazohej në njësi administrative lokale sipas karakteristikave të rajonit. Shteti kishte kontroll mbi klerin. Disa tradita paraislame turke, që kishin mbijetuar pranimit të praktikave administrative e ligjore nga Irani islam, mbetën të rëndësishme në rrethet administrative osmane. Sipas kuptimit osman, përgjegjësia parësore e shtetit ishte të mbronte e të zgjeronte tokën e myslimanëve dhe të siguronte siguri e harmoni brenda kufijve të tij, në kontekstin e përgjithshëm të praktikës islame sunite ortodokse dhe sovranitetit dinastik.

Perandoria Osmane, ose si institucion dinastik, Shtëpia e Osmanit, ishte pa precedent dhe pa të barabartë në botën islame për madhësinë dhe kohëzgjatjen e saj. Në Evropë, vetëm Shtëpia e Habsburgëve pati një vijë të pandërprerë të ngjashme sunduesish (mbretër/perandorë) nga e njëjta familje që sunduan kaq gjatë, në të njëjtën periudhë, mes fundit të shekullit XIII dhe fillimit të shekullit XX. Dinastia osmane ishte me origjinë turke. Në njëmbëdhjetë raste, sulltani u rrëzua (dhe u zëvendësua nga një tjetër sulltan i dinastisë osmane, që ishte vëlla, bir apo nip i sulltanit të mëparshëm) sepse konsiderohej nga kundërshtarët e tij si kërcënim për shtetin. Kishte vetëm dy përpjekje në historinë osmane për të rrëzuar dinastinë sunduese, të dyja të dështuara, çka sugjeron një sistem politik që për një periudhë të gjatë ishte në gjendje t'i menaxhonte revolucionet e veta pa paqëndrueshmëri të panevojshme. Kështu, sulltani i fundit osman, Mehmeti VI (sundoi 1918–1922), ishte pasardhës i drejtpërdrejtë në vijën mashkullore i sulltanit të parë osman, Osman I-it (vd. 1323/4), gjë e pashembullt si në Evropë (p.sh. vija mashkullore e Shtëpisë së Habsburgëve u shua në 1740), ashtu edhe në botën islame. Qëllimi kryesor i Haremit Perandorak ishte të siguronte lindjen e trashëgimtarëve meshkuj për fronin osman dhe të garantonte vazhdimësinë e fuqisë së drejtpërdrejtë mashkullore të sulltanëve osmanë në brezat e ardhshëm.

Ambasadorë në Pallatin Topkapı

Pozita më e lartë në islam, ajo e kalifit, u pretendua nga sulltanët duke filluar me Selimin I, e cila u vendos si Kalifati Osman. Sulltani osman, pâdişâh, ose "zot i mbretërve", shërbente si i vetmi regjent i Perandorisë dhe konsiderohej mishërimi i qeverisjes së saj, edhe pse jo gjithmonë ushtronte kontroll të plotë. Haremi Perandorak ishte një nga fuqitë më të rëndësishme të oborrit osman, i drejtuar nga valide sulltane. Herë pas here, valide sulltanja përfshihej në politikën shtetërore; për një kohë, gratë e Haremit e kontrolluan në mënyrë efektive shtetin, në atë që u quajt "Sulltanati i Grave". Sistemi arsimor i fuqishëm i shkollës së pallatit synonte eliminimin e trashëgimtarëve potencialë të papërshtatshëm dhe krijimin e mbështetjes mes elitës sunduese për një pasardhës. Shkollat e pallatit, që edukonin edhe administratorët e ardhshëm të shtetit, nuk ishin një rrugë e vetme. Së pari, Medreseja (Medrese) ishte caktuar për myslimanët, dhe arsimonte dijetarë e zyrtarë shtetërorë sipas traditës islame; barra financiare e medresesë mbahej nga vakëfe, duke u mundësuar fëmijëve të familjeve të varfra të ngjiteshin në shkallë shoqërore dhe të ardhurash më të larta. Rruga e dytë ishte një konvikt falas për të krishterët, Enderuni, i cili rekrutonte 3.000 nxënës çdo vit, djem të krishterë mes tetë e njëzet vjeç, një në çdo dyzet familje mes komuniteteve të vendosura në Rumeli apo Ballkan, proces i njohur si Devshirmeja (Devşirme). Devshirmeja bie brenda përkufizimeve moderne të gjenocidit.

Megjithëse sulltani ishte monarku suprem, autoriteti i tij politik dhe ekzekutiv delegohej. Politika e shtetit kishte një numër këshilltarësh e ministrash të mbledhur rreth një këshilli të njohur si Divani. Divani, në vitet kur shteti osman ishte ende bejlik, përbëhej nga pleqtë e fisit; përbërja e tij më vonë u modifikua për të përfshirë oficerë ushtarakë dhe elita lokale (si këshilltarë fetarë e politikë). Më vonë, duke filluar nga 1320, u caktua një kryevezir për të marrë përsipër disa nga përgjegjësitë e sulltanit. Kryeveziri kishte pavarësi të konsiderueshme nga sulltani, me pushtete pothuajse të pakufizuara emërimi, shkarkimi dhe mbikëqyrjeje. Duke filluar nga fundi i shekullit XVI, sulltanët u tërhoqën nga politika dhe kryeveziri u bë kreu de facto i shtetit.

Yusuf Ziya Pasha, ambasador osman në Shtetet e Bashkuara, në Washington, D.C., 1913

Gjatë gjithë historisë osmane, pati shumë raste kur guvernatorët lokalë vepruan në mënyrë të pavarur, madje edhe në kundërshtim me sunduesin. Pas Revolucionit të Turqve të Rinj të 1908-s, shteti osman u bë monarki kushtetuese; sulltani nuk kishte më pushtete ekzekutive. U formua një parlament, me përfaqësues të zgjedhur nga krahinat, të cilët formuan Qeverinë Perandorake të Perandorisë Osmane.

Kjo administratë eklektike shfaqej edhe në korrespondencën diplomatike të Perandorisë, e cila fillimisht kryhej në gjuhën greke me perëndimin.

Tugra ishin monogramet kaligrafike, ose nënshkrimet, e sulltanëve osmanë, prej të cilave kishte 35. Të gdhendura në vulën e sulltanit, ato mbanin emrat e sulltanit dhe të babait të tij; deklarata e lutja "përherë fitimtar" gjendej gjithashtu në shumicën e tyre. Më e hershmja i përkiste Orhan Gazit. Tugra e stilizuar në mënyrë të pasur lindi një degë të kaligrafisë osmano-turke.

E drejta

Një grua e pakënaqur duke iu ankuar kadiut për impotencën e burrit të saj, siç paraqitet në një miniaturë osmane. Divorci lejohet nga e drejta islame dhe mund të kërkohet si nga burri, ashtu edhe nga gruaja

Sistemi ligjor osman pranonte të drejtën fetare mbi subjektet e tij. Njëkohësisht, Kanuni, e drejta dinastike, bashkëjetonte me të drejtën fetare, ose Sheriati. Perandoria Osmane ishte gjithmonë e organizuar rreth një sistemi jurisprudence lokale. Administrimi ligjor në Perandorinë Osmane ishte pjesë e një skeme më të gjerë balancimi mes autoritetit qendror dhe atij lokal. Fuqia osmane rrotullohej në mënyrë vendimtare rreth administrimit të të drejtave mbi tokën, gjë që i jepte hapësirë autoritetit lokal të zhvillonte nevojat e milletit lokal. Kompleksiteti jurisdiksional i Perandorisë Osmane synonte të mundësonte integrimin e grupeve kulturalisht e fetarisht të ndryshme. Sistemi osman kishte tri sisteme gjyqësh: një për myslimanët, një për jomyslimanët, që përfshinte hebrenj e të krishterë të emëruar që sundonin mbi komunitetet e tyre fetare, dhe "gjykatën tregtare". I gjithë sistemi rregullohej nga lart nëpërmjet Kanunit administrativ, pra ligjeve, sistem i bazuar mbi Jasa-në dhe Törenë turke, të zhvilluara në epokën paraislame.

Këto kategori gjykatash nuk ishin, megjithatë, plotësisht ekskluzive; për shembull, gjykatat islame, që ishin gjykatat kryesore të Perandorisë, mund të përdoreshin edhe për të zgjidhur një konflikt tregtar apo mosmarrëveshje mes palëve ndjekëse fesh të ndryshme, dhe hebrenjtë e të krishterët shpesh u drejtoheshin atyre për të marrë një vendim më të fortë mbi një çështje. Shteti osman priste të mos ndërhynte në sistemet e së drejtës fetare jomyslimane, pavarësisht se kishte ligjërisht të drejtë ta bënte këtë nëpërmjet guvernatorëve lokalë. Sistemi i së drejtës islame, Sheriati, ishte zhvilluar nga kombinimi i Kur'anit; Hadithit, ose fjalëve të Muhamedit; ixhmasë, ose konsensusit të anëtarëve të umetit mysliman; kijasit, sistem arsyetimi analogjik nga precedentë të mëparshëm; dhe zakoneve lokale. Të dy sistemet mësoheshin në shkollat ligjore të Perandorisë, që ndodheshin në Stamboll dhe Bursa.

Sistemi ligjor islamik osman ishte i organizuar ndryshe nga gjykatat tradicionale evropiane. Gjykatat islame kryesoheshin nga një kadi, ose gjyqtar. Që nga mbyllja e ixhtihadit, ose "Portës së Interpretimit", kadinjtë në të gjithë Perandorinë Osmane u fokusuan më pak në precedentin ligjor dhe më shumë me zakonet e traditat lokale të zonave që administronin. Megjithatë, sistemi gjyqësor osman mungonte një strukturë apeli, gjë që çonte në strategji rastesh jurisdiksionale, ku paditësit mund të merrnin mosmarrëveshjet e tyre nga një sistem gjyqësor në tjetrin, deri sa arrinin një vendim në favor të tyre.

Një gjyq osman, 1877

Në fund të shekullit XIX, sistemi ligjor osman pa reforma të konsiderueshme. Ky proces modernizimi ligjor filloi me Edikti i Gylhanesë i 1839-s. Këto reforma përfshinin "gjykime të drejta e publike të të gjithë të akuzuarve, pavarësisht nga feja", krijimin e një sistemi "kompetencash të veçanta, fetare e civile", dhe vlefshmërinë e dëshmisë së jomyslimanëve. U miratuan gjithashtu kode të veçanta të tokës (1858), kode civile (1869–1876), dhe një kod i procedurës civile.

Këto reforma bazoheshin fort mbi modele franceze, siç dëshmohet nga miratimi i një sistemi gjyqësh me tri shkallë. I quajtur Nizamije, ky sistem u shtri deri në nivelin e magjistraturës lokale me promulgimin final të Mexheles, një kod civil që rregullonte martesën, divorcin, alimentacionin, testamentin dhe çështje të tjera të statusit personal. Në një përpjekje për të qartësuar ndarjen e kompetencave gjyqësore, një këshill administrativ vendosi që çështjet fetare të trajtoheshin nga gjykatat fetare, dhe çështjet e statutit nga gjykatat e Nizamijes.

Ushtria

Sipahi osmanë në betejë, duke mbajtur flamurin gjysmëhënor, nga Józef Brandt

Njësia e parë ushtarake e shtetit osman ishte një ushtri e organizuar nga Osmani I me fshatarë nga kodrat e Anadollit perëndimor në fund të shekullit XIII. Sistemi ushtarak u bë një organizim i ndërlikuar me përparimin e Perandorisë. Ushtria osmane ishte një sistem kompleks rekrutimi dhe mbajtjeje feudesh. Trupat kryesore të Ushtrisë Osmane përfshinin jeniçerët, sipahitë, akëngjinjtë dhe mehteranin. Ushtria osmane ishte dikur mes forcave luftarake më të përparuara në botë, ndër të parat që përdorën pushkë e topa. Turqit osmanë filluan të përdorin falkoneta, topa të shkurtër por të gjerë, gjatë Rrethimit të Kostandinopojës (1422). Kalorësia osmane mbështetej mbi shpejtësi e lëvizshmëri të lartë, në vend të armaturës së rëndë, duke përdorur harqe dhe shpata të shkurtra mbi kuaj të shpejtë turkmenë dhe arabë (paraardhës të kuajve gara "thoroughbred"), dhe shpesh zbatonte taktika të ngjashme me ato të Perandorisë Mongole, si p.sh. shtirja e tërheqjes ndërsa rrethonin forcat armike brenda një formacioni gjysmëhënor dhe pastaj kryenin sulmin e vërtetë. Ushtria osmane vazhdoi të ishte forcë luftarake efektive gjatë shekullit XVII dhe fillimit të shekullit XVIII, duke mbetur prapa vetëm gjatë një periudhe të gjatë paqeje nga 1740 deri në 1768.

Regjimenti i modernizuar i Kalorësisë Ertugrul duke kaluar Ura e Galatës në 1901

Modernizimi i Perandorisë Osmane në shekullin XIX filloi me ushtrinë. Në 1826 sulltan Mahmuti II hoqi korpusin e jeniçerëve dhe themeloi ushtrinë moderne osmane, të quajtur Nizam-ı Cedid (Rendi i Ri). Ushtria osmane ishte gjithashtu institucioni i parë që punësoi ekspertë të huaj dhe dërgoi oficerët e vet për stërvitje në vendet e Evropës Perëndimore. Rrjedhimisht, lëvizja e Turqve të Rinj filloi kur këta burra relativisht të rinj e të stërvitur rishtazi u kthyen me arsimimin e tyre.

Flota osmane në Bosfor, pranë Ortaköy-t

Marina Osmane kontribuoi shumë në zgjerimin e territoreve të Perandorisë në kontinentin evropian; ajo nisi pushtimin e Afrikës së Veriut, me shtimin e Algjerisë dhe Egjiptit në Perandorinë Osmane në 1517. Duke filluar me humbjen e Greqisë në 1821 dhe të Algjerisë në 1830, fuqia detare osmane dhe kontrolli mbi territoret e largëta përtej detit filluan të rrëzoheshin. Sulltan Abdylazizi (sundoi 1861–1876) u përpoq të rikrijonte një marinë të fortë osmane, duke ndërtuar flotën më të madhe pas atyre të Britanisë dhe Francës. Kantieri detar në Barrow, Angli, ndërtoi nëndetësen e tij të parë në 1886 për Perandorinë Osmane.

Megjithatë, ekonomia osmane në rrënim nuk mund ta mbante gjatë forcën e flotës. Sulltan Abdyl Hamiti II nuk u besonte admiralëve që anonin nga reformisti Midhat Pasha dhe pretendonte se flota e madhe e shtrenjtë ishte e padobishme kundër rusëve gjatë Luftës Ruso-Turke; ai e mbylli pjesën më të madhe të flotës brenda Birit të Artë, ku anijet u prishën për 30 vitet e ardhshme. Pas Revolucionit të Turqve të Rinj në 1908, Komiteti për Bashkim dhe Përparim u përpoq të zhvillonte një forcë të fortë detare osmane; "Fondacioni i Marinës Osmane" u themelua në 1910 për të blerë anije të reja përmes dhurimeve publike.

Pilotë osmanë në fillim të 1912-s

Themelimi i aviacionit ushtarak osman daton mes qershorit 1909 dhe korrikut 1911. Perandoria Osmane filloi të përgatiste pilotët dhe aeroplanët e saj të parë, dhe me themelimin e Shkollës së Aviacionit (Tayyare Mektebi) në Jeshilkoj më 3 korrik 1912, Perandoria filloi të stërviste vetë oficerët e saj të fluturimit. Në qershor 1914 u themelua një akademi e re ushtarake, Shkolla e Aviacionit Detar (Bahriye Tayyare Mektebi). Me shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, procesi i modernizimit u ndal papritur. Skuadronët e Aviacionit Osman luftuan në shumë fronte gjatë Luftës së Parë Botërore, nga Galicia në perëndim deri në Kaukaz në lindje e Jemen në jug.

Ndarjet administrative

Ndarjet administrative të Perandorisë Osmane në 1899 (viti 1317 sipas kalendarit hixhri)

Perandoria Osmane vendosi sistemin e saj të parë provincial në fund të shekullit XIV, me guvernatorë të emëruar që mbikëqyrnin njësi territoriale fikse.

Struktura themelore përdori ejalete (të quajtura edhe pashallëqe apo bejlerbejlëqe), territore të qeverisura nga një beylerbey, "zot i zotërve". Këto ejalete ndaheshin më tej në njësi më të vogla administrative, të quajtura sanxhakë.

Një ristrukturim i madh ndodhi në 1864 me "Ligjin e Vilajeteve", të futur si pjesë e reformave më të gjera të Tanzimatit. Ky sistem i ri vendosi një hierarki administrative më të qartë, të përbërë nga: vilajete (krahina), livë/sanxhakë, mutesarifllëqe, kaza, këshilla fshatarësh, dhe nahije (të shtuara nga Ligji i Vilajeteve i 1871-s). Ky qasje hierarkike përfaqësonte një largim të konsiderueshëm nga parimet organizative të sistemit të mëparshëm të ejaleteve, duke krijuar një qeverisje provinciale më të standardizuar e të organizuar në të gjithë Perandorinë.

Ekonomia

Monedha të Sulltanatit të Rumit dhe të Perandorisë Osmane në Muzeu Arkeologjik i Aydınit

Qeveria osmane ndoqi qëllimisht një politikë për zhvillimin e Bursës, Edrenesë dhe Stambollit, kryeqytetet e njëpasnjëshme osmane, si qendra të mëdha tregtare e industriale, duke konsideruar se tregtarët e zejtarët ishin të domosdoshëm për krijimin e një metropoli të ri. Për këtë qëllim, Mehmedi dhe pasardhësi i tij Bajaziti gjithashtu nxitën e mirëpritën migrimin e hebrenjve nga pjesë të ndryshme të Evropës, të cilët u vendosën në Stamboll dhe qytete të tjera portuale si Selaniku. Në shumë vende të Evropës, hebrenjtë vuanin persekutim nga bashkatdhetarët e tyre të krishterë, si p.sh. në Spanjë, pas përfundimit të Rikonkuistës. Tolerimi i shfaqur nga turqit u prit me mirëpritje nga emigrantët.

Një medalje evropiane prej bronzi nga periudha e sulltan Mehmedit Pushtues, 1481

Mendësia ekonomike osmane ishte e lidhur ngushtë me konceptet themelore të shtetit e shoqërisë në Lindjen e Mesme, ku qëllimi përfundimtar i një shteti ishte konsolidimi dhe zgjerimi i fuqisë së sunduesit, dhe rruga për ta arritur këtë ishte sigurimi i burimeve të pasura të të ardhurave duke i pasuruar klasat prodhuese. Qëllimi përfundimtar ishte rritja e të ardhurave shtetërore pa dëmtuar mirëqenien e subjekteve, për të parandaluar shfaqjen e trazirave shoqërore dhe për ta ruajtur të paprekur organizimin tradicional të shoqërisë. Ekonomia osmane u zgjerua ndjeshëm gjatë periudhës së hershme moderne, me ritme veçanërisht të larta rritjeje gjatë gjysmës së parë të shekullit XVIII. Të ardhurat vjetore të Perandorisë u katërfishuan mes 1523 dhe 1748, të rregulluara për inflacionin.

Banka Osmane u themelua në 1856 në Kostandinopojë. Më 26 gusht 1896, banka u pushtua nga anëtarë të Federatës Revolucionare Armene

Organizimi i thesarit dhe kancelarisë u zhvillua nën Perandorinë Osmane më shumë se nën çdo qeveri tjetër islame, dhe deri në shekullin XVII ishin organizimi kryesues mes gjithë bashkëkohësve të tyre. Ky organizim zhvilloi një burokraci shkrimtarësh (të njohur si "njerëzit e pendës") si grup i veçantë, pjesërisht ulema të stërvitur në nivel të lartë, e cila u zhvillua në një trup profesional. Efektiviteti i këtij trupi financiar profesional qëndron pas suksesit të shumë shtetarëve të mëdhenj osmanë.

Studime moderne osmane tregojnë se ndryshimi në marrëdhëniet mes turqve osmanë dhe Evropës Qendrore u shkaktua nga hapja e rrugëve të reja detare. Është e mundur ta shohësh rënien e rëndësisë së rrugëve tokësore drejt Lindjes, ndërsa Evropa Perëndimore hapi rrugët oqeanike që anashkalonin Lindjen e Mesme e Mesdheun, si paralele me rënien e vetë Perandorisë Osmane. Traktati Anglo-Osman, i njohur edhe si Traktati i Balta Limanit, që i hapi tregjet osmane drejtpërdrejt konkurrentëve anglezë e francezë, mund të shihet si një nga stacionet e kësaj zhvillimi.

Duke zhvilluar qendra e rrugë tregtare, duke nxitur njerëzit të zgjeronin sipërfaqen e tokës së kultivuar në vend, dhe duke nxitur tregtinë ndërkombëtare nëpër zotërimet e saj, shteti kreu funksionet ekonomike bazë të Perandorisë. Por në gjithë këtë, interesat financiare e politike të shtetit ishin dominuese; brenda sistemit shoqëror e politik në të cilin jetonin, administratorët osmanë nuk arritën ta shihnin dëshirueshmërinë e dinamikave e parimeve të ekonomive kapitaliste e tregtare që po zhvilloheshin në Evropën Perëndimore.

Historiani ekonomik Paul Bairoch argumenton se tregtia e lirë kontribuoi në çindustrializimin e Perandorisë Osmane. Në kontrast me proteksionizmin e Kinës, Japonisë dhe Spanjës, Perandoria Osmane kishte një politikë tregtare liberale, të hapur ndaj importeve të huaja. Kjo ka origjinë te kapitulacionet osmane, që datojnë që nga traktatet e para tregtare të nënshkruara me Francën në 1536 dhe të thelluara me kapitulacionet e 1673-s dhe 1740-s, që ulën tarifat doganore në 3% për importet dhe eksportet. Politikat liberale osmane u lavdëruan nga ekonomistë britanikë, si John Ramsay McCulloch në Fjalorin e tij të Tregtisë (1834), por më vonë u kritikuan nga politikanë britanikë si kryeministri Benjamin Disraeli, i cili e citoi Perandorinë Osmane si "shembull i dëmit të shkaktuar nga konkurrenca e pakufizuar", në debatin e 1846-s mbi Ligjet e grurit.

Demografia

İzmir-i nën sundimin osman në 1900

Popullsia e Perandorisë Osmane pësoi luhatje të konsiderueshme përgjatë shekujve. Vlerësimet sugjerojnë rreth 11,7 milionë banorë gjatë periudhës 1520–1535, bazuar në regjistrimet e familjeve. Deri në 1800, kjo shifër ishte rritur në "25–32 milionë", me përqendrime në krahinat evropiane. Regjistrimi i vitit 1831 shënoi 7,2 milionë, edhe pse kjo shifër e nënvlerësoi popullsinë reale, pasi "numëroi vetëm meshkujt dhe nuk mbuloi tërë Perandorinë".

Pamje e Galatas (Karaköy) dhe Urës së Galatës mbi Birin e Artë, rreth 1880–1893

Qytetet e mëdha përjetuan rritje dramatike. Popullsia e Selanikut u zgjerua nga 55.000 në 1800 në 160.000 deri në 1912, ndërsa Izmiri u rrit nga 150.000 në 300.000 gjatë të njëjtës periudhë. Përkundrazi, Beogradi ra nga 25.000 në 8.000 banorë, kryesisht për shkak të trazirave politike.

Mes 1783 dhe 1913, rreth 5–7 milionë refugjatë hynë në Perandorinë Osmane, shumë prej tyre duke ikur nga zgjerimet ruse e habsburgase. Murtaja dhe zia e bukës shkatërruan popullsi të tëra; vetëm epidemia e 1812–1819 mori jetën e të paktën 300.000 vetave.

Gjuha

Kalendar osman i 1911-s, i paraqitur në disa gjuhë të ndryshme, si: turqishtja osmane, greqishtja, armenishtja, hebraishtja, bullgarishtja dhe frëngjishtja

Turqishtja osmane ishte gjuha zyrtare e Perandorisë. Ishte një gjuhë turke oguze, e ndikuar fort nga persishtja dhe arabishtja, edhe pse regjistrat e ulët të folur nga populli i thjeshtë kishin më pak ndikime nga gjuhë të tjera, në krahasim me varietetet e larta të përdorura nga klasat e larta dhe autoritetet qeveritare. Turqishtja, në variantin e saj osman, ishte gjuha e ushtrisë dhe administratës që në ditët e para të osmanëve. Kushtetuta osmane e 1876-s e vulosi zyrtarisht statusin zyrtar perandorak të turqishtes.

Osmanët kishin disa gjuhë me ndikim: turqishten, të folur nga shumica e njerëzve në Anadoll dhe nga shumica e myslimanëve të Ballkanit, përveç disa rajoneve si Shqipëria, Bosnja dhe zona e banuar nga vllehët meglenoromanë e Nantit; persishten, të folur vetëm nga të arsimuarit; arabishten, të folur kryesisht në Egjipt, Levant, Arabi, Irak, Afrikën e Veriut, Kuvajt dhe pjesë të Bririt të Afrikës, si dhe berberishten në Afrikën e Veriut. Në dy shekujt e fundit, përdorimi i tyre u bë më i kufizuar e specifik: persishtja shërbeu kryesisht si gjuhë letrare për të arsimuarit, ndërsa arabishtja përdorej për lutjet islame. Në periudhën pas Tanzimatit, frëngjishtja u bë gjuha perëndimore e përbashkët mes të arsimuarve.

Për shkak të një niveli të ulët shkrim-leximi tek publiku (rreth 2–3% deri në fillim të shekullit XIX dhe vetëm rreth 15% në fund të shekullit XIX), njerëzit e zakonshëm duhej të punësonin shkrues si "shkrues me kërkesë të veçantë" (arzuhâlci), për të mundur të komunikonin me qeverinë. Disa grupe etnike vazhduan të flisnin brenda familjeve dhe lagjeve (mahalle) gjuhët e tyre, edhe pse shumë minoritete jomyslimane, si grekët e armenët, flisnin vetëm turqisht. Në fshatrat ku jetonin bashkë dy a më shumë popullsi, banorët shpesh flisnin gjuhën e njëri-tjetrit. Në qytetet kozmopolite, njerëzit shpesh flisnin gjuhët e familjeve të tyre; në disa qytete, shumë nga ata që nuk ishin turq etnikë e flisnin turqishten si gjuhë të dytë. Megjithatë, jo të gjitha qytetet e përdorën turqishten si lingua franca.

Feja

Abdylmexhidi II ishte kalifi i fundit i islamit dhe anëtar i dinastisë osmane

Islami suni ishte din-i (zakonet, traditat ligjore dhe feja) mbizotëruese e Perandorisë Osmane; medh'hebi (shkolla e jurisprudencës islame) zyrtare ishte hanefija. Që nga fillimi i shekullit XVI e deri në fillim të shekullit XX, sulltani osman shërbeu gjithashtu si kalif, udhëheqës politiko-fetar i botës myslimane. Shumica e sulltanëve osmanë i përmbaheshin Sufizmit dhe ndiqnin urdhra sufi, duke besuar se sufizmi ishte rruga e drejtë për të arritur Zotin.

Jomyslimanët, veçanërisht të krishterët dhe hebrenjtë, ishin të pranishëm gjatë gjithë historisë së Perandorisë. Sistemi perandorak osman karakterizohej nga një kombinim i ndërlikuar hegjemonie zyrtare myslimane mbi jomyslimanët dhe një shkallë e gjerë tolerance fetare. Ndonëse minoritetet fetare kurrë nuk ishin të barabarta para ligjit, atyre iu njoh, u mbrojtën dhe iu dhanë liri të kufizuara, sipas traditës si islame ashtu edhe osmane.

Deri në gjysmën e dytë të shekullit XV, shumica e subjekteve osmane ishin të krishterë. Jomyslimanët mbetën një minoritet i rëndësishëm e me ndikim ekonomik, edhe pse në rënie të ndjeshme deri në shekullin XIX, kryesisht për shkak të migrimit dhe shkëputjes. Përqindja e myslimanëve arriti në 60% në vitet 1820, duke u rritur gradualisht në 69% në vitet 1870 dhe 76% në vitet 1890. Deri në 1914, më pak se një e pesta e popullsisë së Perandorisë (19,1%) ishte jomysliman, kryesisht hebrenj dhe të krishterë grekë, asirianë e armenë.

Islami

Popujt turq praktikonin një formë shamanizmi para se të pranonin islamin. Pushtimi mysliman i Transoksanës nën abasidët lehtësoi përhapjen e islamit në zemrën turke të Azisë Qendrore. Shumë fise turke — përfshirë oguzët, paraardhësit si të selxhukëve ashtu edhe të osmanëve — u konvertuan gradualisht në islam dhe e sollën fenë në Anadoll përmes migrimeve të tyre, duke filluar nga shekulli XI. Që nga themelimi i saj, Perandoria Osmane mbështeti zyrtarisht shkollën maturidite të teologjisë islame, e cila theksonte arsyen njerëzore, racionalitetin, dhe kërkimin e shkencës e filozofisë (falsafa). Osmanët ishin mes adoptuesve më të hershëm e më entuziastë të shkollës hanefite të jurisprudencës islame, e cila ishte relativisht më fleksibël e diskrecionare në vendimet e saj.

Xhamia Jëlldëz Hamidije në Stamboll, Turqi

Perandoria Osmane kishte një larmi të gjerë sektesh islame, përfshirë druzët, ismailitët, alevitët dhe alauitët. Sufizmi, një trup i larmishëm i mistiçizmit islam, gjeti terren pjellor në tokat osmane; shumë urdhra fetarë sufi (tarikat), si bektashinjtë dhe mevlevinjtë, ose u themeluan, ose panë rritje të konsiderueshme, gjatë historisë së Perandorisë. Megjithatë, disa grupe myslimane heterodokse shiheshin si heretike, madje u renditën poshtë hebrenjve e të krishterëve për sa i përket mbrojtjes ligjore; druzët ishin shpesh objekt persekutimi. Në 1514, sulltan Selimi I urdhëroi masakrën e 40.000 alevive anadollas (kizilbashë), të cilët i konsideronte kolonë të pestë për safavidët rivalë.

Gjatë sundimit të Selimit, Perandoria Osmane pa një zgjerim të pashembullt e të shpejtë në Lindjen e Mesme, veçanërisht pushtimin e tërë Sulltanatit Mamluk të Egjiptit në fillim të shekullit XVI. Këto pushtime e forcuan më tej pretendimin osman për të qenë kalifat islam, edhe pse sulltanët osmanë kishin pretenduar titullin e kalifit që nga sundimi i Muratit I (1362–1389). Kalifati u transferua zyrtarisht nga mamlukët tek sulltanati osman në 1517, anëtarët e të cilit u njohën si kalifë deri në heqjen zyrtare të postit më 3 mars 1924 nga Republika e Turqisë (dhe internimin e kalifit të fundit, Abdylmexhidit II, në Francë).

Krishterimi dhe judaizmi

Mehmedi Pushtues dhe Patriarku Gjenadi II

Në përputhje me sistemin mysliman dhimmi, Perandoria Osmane u garantoi liri të kufizuara të krishterëve, hebrenjve dhe "popujve të tjerë të librit", si e drejta e adhurimit, pronësisë dhe përjashtimit nga lëmosha e detyrueshme (zekati) e kërkuar nga myslimanët. Megjithatë, jomyslimanët (ose dhimmi) i nënshtroheshin kufizimeve të ndryshme ligjore, përfshirë ndalimin e mbajtjes së armëve, kalërimit, ose ndërtimit të shtëpive që shikonin mbi ato të myslimanëve; njëlloj, ata duhej të paguanin taksa më të larta se subjektet myslimane, përfshirë xhizjen, e cila ishte burim kryesor i të ardhurave shtetërore. Shumë të krishterë e hebrenj u konvertuan në islam për të siguruar status të plotë shoqëror e ligjor, edhe pse shumica vazhduan ta praktikonin fenë e tyre pa kufizim.

Osmanët zhvilluan një sistem sociopolitik unik, të njohur si sistemi i milletit, i cili u dha komuniteteve jomyslimane një shkallë të madhe autonomie politike, ligjore e fetare; në thelb, anëtarët e një milleti ishin subjekte të Perandorisë, por nuk i nënshtroheshin fesë myslimane apo së drejtës islame. Një millet mund të qeveriste punët e veta, si mbledhjen e taksave dhe zgjidhjen e mosmarrëveshjeve ligjore të brendshme, me pak ose aspak ndërhyrje nga autoritetet osmane, për sa kohë që anëtarët e tij ishin besnikë ndaj sulltanit dhe u përmbaheshin rregullave të dhimmi-t. Shembull tipik është komuniteti i lashtë ortodoks i Malit Athos, të cilit iu lejua të ruante autonominë e vet dhe kurrë nuk iu nënshtrua pushtimit apo konvertimit me forcë; madje u miratuan ligje të veçanta për ta mbrojtur nga të huajt.

Millet-i Rum, që përfshinte pjesën më të madhe të të krishterëve ortodoksë lindorë, qeverisej nga Corpus Juris Civilis (Kodi i Justinianit) i epokës bizantine, me Patriarkun Ekumenik të caktuar si autoriteti më i lartë fetar e politik (millet-bashi, ose etnark). Njëlloj, hebrenjtë osmanë ishin nën autoritetin e Haham Başı-t, rabinit të kryesuar osman, ndërsa armenët ishin nën autoritetin e peshkopit kryesor të Kishës Apostolike Armene. Si grupi më i madh i subjekteve jomyslimane, Milleti i Rumit gëzonte disa privilegje të veçanta në politikë e tregti; megjithatë, hebrenjtë dhe armenët ishin gjithashtu të përfaqësuar mirë në klasën e pasur tregtare, si dhe në administratën publike.

Disa studiues modernë e konsiderojnë sistemin e milletit si shembull i hershëm i pluralizmit fetar, pasi u dha grupeve fetare minoritare njohje zyrtare dhe tolerancë.

Struktura shoqërore-politike-fetare

Duke filluar nga fillimi i shekullit XIX, shoqëria, qeveria dhe feja ishin të ndërlidhura në mënyrë komplekse e të mbivendosur, gjë që u konsiderua joefikase nga Ataturku, i cili e çmontoi sistematikisht atë sistem pas 1922-shit. Në Kostandinopojë, sulltani sundonte dy fusha të dallueshme: qeverinë laike dhe hierarkinë fetare. Zyrtarët fetarë përbënin Ulemanë, e cila kishte kontroll mbi mësimet e teologjinë fetare, si dhe mbi sistemin gjyqësor të Perandorisë, duke i dhënë asaj zë të madh në punët e përditshme të komuniteteve në të gjithë Perandorinë (por jo edhe në milletet jomyslimane). Jeniçerët dhe sistemi i milletit ishin dy shtylla të tjera të kësaj strukture të ndërlikuar. Nacionalizmi etnik, i bazuar në fenë dhe gjuhën dalluese, ofroi një forcë centripete që përfundimisht e shkatërroi Perandorinë Osmane, e cila u zbërthye gradualisht gjatë shekullit XIX me rritjen e nacionalizmave etnikë dhe përfundimisht u shua me rënien e Perandorisë pas Luftës së Parë Botërore.

Kultura

Arsimi

Biblioteka Shtetërore e Bejazitit u themelua në 1884

Perandoria Osmane e organizoi arsimin sipas vijave etnike e fetare, ku çdo millet mbante shkollat e veta të ndara për anëtarët e vet; kjo ndarje bënte që pak jomyslimanë të ndiqnin shkollat myslimane, dhe anasjelltas. Institucionet arsimore që u shërbenin popullsive të përziera mësonin zakonisht në frëngjisht ose gjuhë të tjera të huaja. Perandoria strehoi gjithashtu "shkolla të huaja", të drejtuara nga kler fetar, që arsimonin kryesisht të krishterë, edhe pse morën pjesë edhe disa nxënës myslimanë. Sipas burimeve historike, shkollat e krishtera e hebreje ishin "të organizuara sipas modeleve evropiane" dhe mbanin standarde të larta arsimore, të mbështetura nga kontribute vullnetare dhe të ndjekura mirë nga komunitetet respektive. Biblioteka Shtetërore e Bejazitit, themeluar në 1884, përfaqëson një zhvillim të rëndësishëm institucional të infrastrukturës arsimore osmane në atë periudhë.

Letërsia

Poezia ishte, pa dyshim, rryma dominuese e letërsisë së shkruar osmane; poezia divan përfaqësonte "një formë arti shumë të ritualizuar e simbolike", të ndikuar nga tradita persiane. Historiografia më e hershme osmane, İskendernâme, u kompozua në formë poezie; proza mbeti e kufizuar në vepra jofiction deri në shekullin XIX, e kufizuar nga rregullat e rimës mes mbiemrave e emrave. Zhanret kryesore përfshinin gazelët, kasîde-t dhe mesnevi-të (romanca në vargje). Shembuj të njohur janë Lejli dhe Mexhnun i Fuzulit dhe Sejahatname e Evlija Çelebiut, e përshkruar si "shembull i shquar i letërsisë së udhëtimit".

Ahmet Nedîm Efendi, një nga poetët osmanë më të njohur

Romani i parë osman, Historia e Akabiut (1851) nga Vartan Pasha, u "shkrua në turqisht, por me alfabet armen". Letërsia franceze u bë ndikimi mbizotërues perëndimor gjatë kësaj periudhe, duke sjellë tek shkrimtarët osmanë lëvizjet romantike, realiste e naturaliste. Shkrimtarët e Tanzimatit vepruan në shumë zhanre njëkohësisht, me synimin për të rigjallëruar strukturat shoqërore osmane përmes risisë letrare.

Media

Media e Perandorisë Osmane ishte e larmishme, me gazeta e revista të botuara në gjuhë të ndryshme, përfshirë frëngjisht, greqisht dhe gjermanisht. Botimet përqendroheshin kryesisht në Stamboll, edhe pse gazeta frëngjishtfolëse shfaqeshin edhe në Bejrut, Selanik e Smirnë. Minoritetet etnike jomyslimane e përdornin frëngjishten si gjuhë të përbashkët botimi, ndërsa disa gazeta krahinore botoheshin në arabisht. Përdorimi i frëngjishtes në media vazhdoi deri në fund të Perandorisë në 1923 dhe për disa vjet pas kësaj në Republikën e Turqisë.

Arkitektura

Xhamia Sulejmanije në Stamboll, projektuar nga Mimar Sinani në shekullin XVI, shembull madhor i stilit klasik osman

Arkitektura osmane u zhvillua nga tradita turke selxhuke, duke përfshirë ndikime bizantine e iraniane. Stili klasik osman lulëzoi në shekujt XVI–XVII nën arkitektë si Mimar Sinani, i cili projektoi Xhaminë Sulejmanije në Stamboll dhe Xhaminë Selimije. Duke filluar nga shekulli XVIII, "arkitektura osmane u hap ndaj ndikimeve të jashtme, veçanërisht nga arkitektura baroke e Evropës Perëndimore", duke sjellë stilin baroko osman rreth viteve 1740. Deri në shekullin XIX, ndikimet evropiane perëndimore u bënë më të theksuara përmes arkitektëve si familja Balian, që futën motive të stilit perandorak (empire) dhe neoklasik. Patronazhi arkitektonik u përqendrua në Bursa, Edrene dhe Stamboll, ku monumentet kryesore fetare morën formën e komplekseve kylije — struktura shumëpjesëshe që përfshinin xhami, shkolla, hamame dhe tregje, të menaxhuara përmes marrëveshjeve vakëf (fondacioni).

Artet dekorative

Miniatura osmane humbi funksionin e saj me perëndimorizimin e kulturës osmane

Piktura "miniaturë osmane" ilustronte dorëshkrime e albume, duke u frymëzuar nga forma e artit persian dhe duke përfshirë traditën bizantine të iluminimit e pikturës. Pallati i Topkapisë strehonte dy akademi: "Nakkashane-i Rum" greke (shekulli XV) dhe më vonë "Nakkashane-i Irani" persiane. Iluminimi osman përfshinte artin dekorativ jofigurativ në libra e albume, pjesë e "artit të librit" osman më të gjerë, që përfshinte kaligrafinë, lidhjen e librave dhe letrën e marmorizuar; dorëshkrimet e porositura nga oborri krijoheshin nga zejtarë të pallatit. Endja e qilimave kishte "rëndësi të madhe si mobilim dekorativ, i pasur me simbolikë fetare e të tjera"; me origjinë nga kulturat nomade të Azisë Qendrore, endja e qilimave u përhap në shoqëritë e ngulitura të Anadollit. Turqit i përdornin këto tekstile në dysheme, mure e porta për dekorim e izolim, shumë prej të cilëve u dhuruan xhamive.

Muzika dhe artet skenike

Muzikantë e valltarë duke argëtuar turmat, nga Surname-i Hümayun, 1720

Muzika klasike osmane përzinte "muzikën bizantine, atë armene, arabe dhe persiane". Sistemi përdorte njësi ritmike të quajtura usul (të ngjashme me metrin perëndimor) dhe njësi melodike të quajtura makam (të ngjashme me modet muzikore perëndimore). Tradita përdorte një përzierje të larmishme instrumentesh: instrumente anadollase e të Azisë Qendrore (saze, bağlama, kemençe), instrumente të Lindjes së Mesme (ud, tanbur, kanun, ney), dhe shtesa perëndimore (violinë, piano). U shfaqën dy tradita të dallueshme: muzika klasike në kryeqytet dhe muzika popullore në krahina, që përfshinte türkü-të ballkano-trakase, laze, egjeane, anadollo-qendrore, anadollo-lindore e kaukaziane, si dhe muzikën jeniçere, muzikën rome, vallëzimin e barkut dhe muzikën popullore turke. Sulltan Selimi III ishte "muzikant e kompozitor i shquar", kompozimet e të cilit "shpesh interpretohen ende sot". Ndër artet skenike, Karagöz dhe Hacivat ishte një lojë hijesh "e përhapur në të gjithë Perandorinë Osmane", që "përfshinte personazhe që përfaqësonin të gjitha grupet kryesore etnike e shoqërore"; një kukullar i vetëm i jepte zë të gjitha personazheve, i shoqëruar nga dajre (def).

Kuzhina

Gra turke duke pjekur bukë, 1790

Kuzhina osmane e pati origjinën në Kostandinopojë dhe qytetet kryesore krahinore, duke përfaqësuar një përzierje shumëkulturore. Kuzhinat e Pallatit Perandorak ishin qendrore për zhvillimin kulinar, duke punësuar kuzhinierë nga rajone të ndryshme të Perandorisë. Risitë kulinare u përhapën përmes festimeve të Ramazanit, rezidencave elitare të quajtura jali, në pronësi të pashallarëve, dhe më pas tek popullsia e gjerë. Kuzhinat e sotme të ish-territoreve osmane — ajo turke, greke, ballkanike, armene dhe e Lindjes së Mesme — rrjedhin nga kjo traditë kulinare e përbashkët.

Sportet

Anëtarë të Beşiktaş J.K. në 1903

Osmanët merreshin me mundje turke, gjueti, harkim turk, kalërim, gjuajtje me shtizë kaluarake, mundje me krah dhe not. Klube futbolli të stilit evropian u shfaqën ndërsa "futbolli i shoqatave" fitoi popullaritet në Stambollin e shekullit XIX, duke zëvendësuar aktivitetet tradicionale sportive osmane: Klubi Gjimnastikor Beshiktash (1903), Klubi Sportiv Galatasaray (1905), Klubi Sportiv Fenerbahçe (1907), dhe MKE Ankaragücü (fillimisht Turan Sanatkarangücü, 1910) në Stamboll; Klubi Sportiv Karshiaka (1912), Klubi Sportiv Altaj (1914), dhe Klubi i Futbollit i Atdheut Turk (më vonë Ülküspor, 1914) në Izmir.

Shkenca dhe teknologjia

Observatori i Kostandinopojës i Taki al-Dinit në 1577

Osmanët ndërtuan biblioteka të gjera me përkthime e dorëshkrime origjinale, një përpjekje intelektuale që u intensifikua në shekullin XV. Sulltan Mehmeti II porositi studiuesin grek Georgios Amiroutzes të përkthente gjeografinë e Ptolemeut për institucionet osmane. Ali Kushçiu, astronom, matematikan e fizikant nga Samarkandi, u bë profesor në dy medrese, duke ndikuar rrethet intelektuale osmane, pavarësisht se kaloi vetëm 2–3 vjet në Kostandinopojë. Taki al-Din ndërtoi observatorin e Kostandinopojës (1577), duke kryer vëzhgime deri në 1580; llogariti eksentricitetin orbital të Diellit dhe lëvizjen e apogjeut; eksperimentoi me fuqinë e avullit në Egjiptin osman (1551), duke projektuar një hell rrotullues me avull. Observatori u shkatërrua në 1580 për shkak të kundërshtimit klerik ndaj përdorimit të tij astrologjik. Sherafedin Sabunxhuoglu shkroi "atlasin e parë kirurgjik" dhe enciklopedinë e fundit të madhe mjekësore islame.

Vajza duke recituar Kuranin (Kuran Okuyan Kız), pikturë e vitit 1880 nga polimati osman Osman Hamdi Beu, veprat e të cilit shpesh paraqisnin gra në ambiente arsimore

Osman Hamdi Beu, polimat i shekullit XIX, i pikturonte gratë në ambiente arsimore. Perandoria Osmane shpiku instrumente kirurgjikale që përdoren ende sot: pinceta, kateterë, bisturi, thika mjekësore dhe darë. Në fillim të shekullit XIX, Egjipti nën Muhamed Aliun adoptoi makinat me avull për punishtet e hekurit, fabrikat e tekstilit, fabrikat e letrës dhe mullinjtë e lëvozhgimit.

Shih edhe

• Bibliografia e Perandorisë Osmane
• Marrëdhëniet e jashtme të Perandorisë Osmane
• Historiografia e Perandorisë Osmane
• Lista e betejave të Perandorisë Osmane
• Lista e të huajve në shërbim të Perandorisë Osmane
• Dragoman
• Lista e pushtimeve, rrethimeve dhe zbarkimeve osmane
• Lista e luftërave të Perandorisë Osmane
• Shtetet vasale e tributare të Perandorisë Osmane

Referime

• Armour, Ian D. (2012). A History of Eastern Europe 1740–1918: Empires, Nations and Modernisation (në anglisht) (bot. 2nd). London, New York: Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-84966-661-9.
• Biondich, Mark (2011). The Balkans: Revolution, War, and Political Violence since 1878 (në anglisht). The United States: Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780199299058.001.0001. ISBN 978-0-19-929905-8.
• Bosma, Ulbe; Lucassen, Jan; Oostindie, Gert (2012). "Introduction: Postcolonial Migrations and Identity Politics: Towards a Comparative Perspective". Postcolonial Migrants and Identity Politics: Europe, Russia, Japan and the United States in Comparison. International Studies in Social History (në anglisht). Vëll. 18. Berghahn Books. fq. 1–22. ISBN 978-0-85745-328-0.
• Davison, Roderic H. (1964-12-31). Reform in the Ottoman Empire, 1856–1876 (në anglisht). doi:10.1515/9781400878765. ISBN 978-1-4008-7876-5. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Citimi referon vetveten (lidhja)
• Fábos, Anita (2005). "Muslim Immigration". përmbledhur nga Gibney, Matthew J.; Hansen, Randall (red.). Immigration and asylum: from 1900 to the present (në anglisht). ABC-CLIO. fq. 434–440. ISBN 9781576077962.
• Findley, Carter (2008). "The Tanzimat II". përmbledhur nga Kasaba, Reşat (red.). The Cambridge History of Turkey (në anglisht). Vëll. 4: Turkey in the Modern World. Cambridge University Press. fq. 9–37. ISBN 978-1-139-05421-8.
• Freely, John (2011). A History of Ottoman Architecture (në anglisht). WIT Press. ISBN 978-1-84564-506-9.
• Hamed-Troyansky, Vladimir (2024). Empire of Refugees: North Caucasian Muslims and the Late Ottoman State (në anglisht). Stanford, CA: Stanford University Press. ISBN 978-1-5036-3696-5.
• Howard, Douglas A. (2016). The History of Turkey (në anglisht) (bot. 2nd). Santa Barbara, California: Greenwood. ISBN 978-1-4408-3466-0.
• Itzkowitz, Norman (1980). Ottoman Empire and Islamic Tradition (në anglisht). ISBN 978-0-226-38806-9.
• Karpat, K.H. (2001). The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State. Studies in Middle Eastern history (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513618-0.
• Kaser, Karl (2011). The Balkans and the Near East: Introduction to a Shared History (në anglisht). Berlin, Wien: LIT Verlag Münster. ISBN 978-3-643-50190-5.
• Kirişci, Kemal (2008). "Migration and Turkey: the dynamics of state, society and politics". përmbledhur nga Kasaba, Reşat (red.). The Cambridge History of Turkey (në anglisht). Vëll. 4: Turkey in the Modern World. Cambridge University Press. fq. 173–198. ISBN 978-1-139-05421-8.
• Kinross, Lord (1979). The Ottoman Centuries: the Rise and Fall of the Turkish Empire (në anglisht). Harper Collins. ISBN 978-0-688-08093-8.
• Kuban, Doğan (2010). Ottoman Architecture (në anglisht). Përkthyer nga Mill, Adair. Antique Collectors' Club. ISBN 978-1-85149-604-4.
• Pekesen, Berna (2012-03-07). "Expulsion and Emigration of the Muslims from the Balkans". European History Online (në anglisht). Leibniz Institute of European History.
• Quataert, Donald (1983). Social Disintegration and Popular Resistance in the Ottoman Empire 1881–1908 (në anglisht).
• Rogan, Eugene (2011). The Arabs: A History (në anglisht). Penguin. ISBN 978-0-465-03248-8.
• Rüstem, Ünver (2019). Ottoman Baroque: The Architectural Refashioning of Eighteenth-Century Istanbul (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 9780691181875.
• Somel, S.A. (2010). The A to Z of the Ottoman Empire. The A to Z Guide Series (në anglisht). Scarecrow Press. ISBN 978-1-4617-3176-4.

• Stone, Norman (2005). "Turkey in the Russian Mirror". përmbledhur nga Erickson, Mark; Erickson, Ljubica (red.). Russia War, Peace and Diplomacy: Essays in Honour of John Erickson (në anglisht). Weidenfeld & Nicolson.
• Faroqhi, Suraiya (1994). "Crisis and Change, 1590–1699". përmbledhur nga İnalcık, Halil; Quataert, Donald (red.). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 (në anglisht). Vëll. 2. Cambridge University Press.

• Aksan, Virginia (2007). Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged (në anglisht). Pearson Education Ltd.
• Tucker, Spencer C. (2019). Middle East Conflicts from Ancient Egypt to the 21st Century: An Encyclopedia and Document Collection (në anglisht). ABC-CLIO. ISBN 978-1-4408-5353-1.
• Black, Antony (2001). The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present (në anglisht). Psychology Press. ISBN 978-0-415-93243-1.
• İnalcık, Halil (1970). "The Ottoman Economic Mind and Aspects of the Ottoman Economy". përmbledhur nga Cook, M. A. (red.). Studies in the Economic History of the Middle East: from the Rise of Islam to the Present Day (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-713561-7.
• Syed, Muzaffar Husain (2011). A Concise History of Islam (në anglisht). New Delhi: Vij Books India. ISBN 978-93-81411-09-4.