මුස්ලිම් පල්ලිය

ඉස්ලාමීය දේවස්ථාන යනු මුස්ලිම්හු දෙවියන් උදෙසා යාච්ඤා කිරීමට යොදා ගන්නා ස්ථානයි. එය අරාබියානු මස්ජිඩ් යන නමින්ද ව්‍යවහාර වේ. මොස්ක් (Mosque) යන ඉංග්‍රීසි වචනය ඉස්ලාම්හු දෙවියන් නැමදීමට යොදා ගන්නා සියලු ආකාරයේ ගොඩනැගිලි හැඳින්වීමට යොදා ගත්තද, අරාබියානු භෂාවේදී කුඩා සහ පෞද්ගලික හිමිකාරිත්වය ඇති දේවස්ථාන හා විශාල ඒවා වෙනස්කර හඳුන්වා දී ඇත. ඉස්ලාම් දේවස්ථාන අරාබි බසින් හඳුන්වන්නේ ‘මස්පිඞ් ’ යන නමිනි. මෙම දේවස්ථාන දෙවියන් යැදීම සඳහා පමණක් නොව එකිනෙකා හමු වීම් සහ අධ්‍යාපන කටයුතු සඳහා ද ඉස්ලාම් භක්තියකයන් විසින් භාවිතා කරනු ලබයි. නවින දේවස්ථානයන්හි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ඇරඹුණේ 7 වන ශතවර්ෂයේදීය. මේවායෙහි විවිධ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්ප ක‍්‍රම භාවිතයට ගෙන ඇති අතර උස් කොත් නිර්මාණයද එවැනි අංගයකි.ඉස්ලාම් දේවස්ථාන අරාබි බසින් හඳුන්වන්නේ ‘මස්පිඞ් ’ යන නමිනි. මෙම දේවස්ථාන දෙවියන් යැදීම සඳහා පමණක් නොව එකිනෙකා හමු වීම් සහ අධ්‍යාපන කටයුතු සඳහා ද ඉස්ලාම් භක්තියකයන් විසින් භාවිතා කරනු ලබයි. නවින දේවස්ථානයන්හි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය ඇරඹුණේ 7 වන ශතවර්ෂයේදීය.

ඉස්ලාමීය දේවස්ථාන හෙවත් මස්ජිද්

හැඳින්වීම

මස්ජිද් (අරාබි: مسجد, Masjid) යනු ඉස්ලාම් ආගම අදහන මුස්ලිම්වරුන්ගේ සාමූහික හා පෞද්ගලික ආගමික වතාවත් සඳහා භාවිත කරන දේවස්ථානයකි. ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ Mosque යන වචනය ද භාවිත වේ. අරාබි භාෂාවේ මස්ජිද් යන වචනයේ අර්ථය නළල බිම තබා වැඳ වැටෙන ස්ථානය යන්නයි. මුස්ලිම්වරුන් දිනපතා සිදු කරන පස්වේලේ සලාතය ඇතුළු ආගමික කටයුතු සඳහා මස්ජිද් භාවිත කරති. ඉස්ලාමීය ඉතිහාසයේ මුල්ම මස්ජිද් ලෙස සැලකෙන්නේ සෞදි අරාබියේ මදීනා නගරයේ පිහිටි මුහම්මද් නබිතුමාගේ නිවස හා එහි යාබදව පැවති යාඥා ස්ථානයයි. එය පසුකාලීන මස්ජිද් ගෘහ නිර්මාණයට ආදර්ශයක් වූ බව සැලකේ.

ආගමික හා සමාජීය කාර්යභාරය

මස්ජිද්වල ප්‍රධාන කාර්යය මුස්ලිම්වරුන්ට සාමූහිකව සලාතය ඉටු කිරීමට අවස්ථාව සැලසීමයි. දිනපතා සලාතයන්ට අමතරව සිකුරාදා දහවල් පැවැත්වෙන ජුමුආ සලාතය සඳහා ද මුස්ලිම්වරු මස්ජිද්වලට රැස් වෙති. ආගමික දේශනා, අල්-කුර්ආනය සහ ඉස්ලාමීය ඉගැන්වීම් පිළිබඳ අධ්‍යයනය, ආගමික උත්සව හා ප්‍රජා කටයුතු ද මස්ජිද් ආශ්‍රිතව සිදු වේ. ඉතිහාසයේ බොහෝ මස්ජිද් ආගමික වතාවත්වලට පමණක් සීමා නොවී අධ්‍යාපනික හා සමාජීය කටයුතුවල මධ්‍යස්ථාන ලෙස ද ක්‍රියා කර ඇත.

මස්ජිද්වල ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණ

මස්ජිද් ගෘහ නිර්මාණය රට, ප්‍රදේශය, කාලය සහ දේශීය සංස්කෘතික සම්ප්‍රදාය අනුව වෙනස් වේ. එහෙත් බොහෝ මස්ජිද්වල පොදු ගෘහ නිර්මාණ ලක්ෂණ කිහිපයක් දැකිය හැකිය. කිබ්ලා (Qibla): මක්කාවේ කාබාව දෙසට යොමු වන සලාතයේ දිශාවයි. මස්ජිද් ගොඩනැගිල්ලේ යාඥා දිශාව දක්වන බිත්තිය කිබ්ලා බිත්තිය ලෙස හැඳින්වේ. මිහ්රාබ් (Mihrab): කිබ්ලා බිත්තියේ ඇති කුඩා නිකේතනයකි. එය මක්කාව දෙසට යොමු වන දිශාව හඳුන්වා දෙයි. මින්බර් (Minbar): සිකුරාදා දේශනාව ඇතුළු ආගමික දේශනා පැවැත්වීම සඳහා භාවිත කරන උස් වේදිකාවකි. මිනාර් (Minaret): ඇතැම් මස්ජිද්වල දක්නට ලැබෙන උස කුලුනකි. සාම්ප්‍රදායිකව එය අදාන් හෙවත් සලාතය සඳහා කැඳවීම ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා භාවිත විය. වුදු සඳහා පහසුකම්: සලාතයට පෙර ශරීරයේ නියමිත කොටස් ජලයෙන් පිරිසිදු කිරීම සඳහා ජල පහසුකම් සපයා ඇත.

සමහර මස්ජිද්වල ගෝලාකාර වහල, ආරුක්කු, අලංකාර කැටයම් සහ අරාබි අක්ෂර කලාව ද දක්නට ලැබේ. එහෙත් මේ සියලු ලක්ෂණ සෑම මස්ජිද් එකකම අනිවාර්යයෙන් තිබිය යුතු නොවේ. මස්ජිද්වල ගෘහ නිර්මාණය ඉස්ලාමීය සම්ප්‍රදායන් සහ ප්‍රාදේශීය කලා ශෛලීන්ගේ එකතුවක් ලෙස වර්ධනය වී ඇත.

ශ්‍රී ලංකාවේ ඉස්ලාමීය දේවස්ථානවල ඉතිහාසය

ශ්‍රී ලංකාවට මුස්ලිම්වරුන්ගේ පැමිණීම

ශ්‍රී ලංකාව ඉන්දියන් සාගරයේ වැදගත් මුහුදු වෙළෙඳ මාර්ග අතර පිහිටා තිබීම හේතුවෙන් අතීතයේ සිට විවිධ රටවල වෙළෙඳුන් දිවයිනට පැමිණියහ. අරාබි වෙළෙඳුන් ද මෙම මුහුදු වෙළෙඳ සබඳතා ඔස්සේ ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි පිරිස අතර වූහ. ශ්‍රී ලංකාවේ මුස්ලිම් ජනාවාසවල ආරම්භය පිළිබඳව ඉතිහාසඥයන් අතර විවිධ අදහස් පවතී. ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් කරන ලද 2019 අප්‍රේල් 21 ප්‍රහාර පිළිබඳ ජනාධිපති විමර්ශන කොමිෂන් සභා වාර්තාවේ මුස්ලිම් ප්‍රජාව පිළිබඳ ඉතිහාස කොටසෙහි, අරාබි වෙළෙඳුන් හත්වන සියවසේ සිට ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි බව සඳහන් වේ. එසේම, පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලයේ 2025 වසරේ පර්යේෂණ ලිපියක සඳහන් වන අරාබි කූෆික් ශිලා ලේඛන අනුව, ශ්‍රී ලංකාවේ ඇතැම් ප්‍රදේශවල නවවන හා දහවන සියවස්වලට අයත් මුස්ලිම් ජනාවාස පැවති බවට පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි ඉදිරිපත් කර ඇත.

මුල් කාලයේ වෙළෙඳ කටයුතු සඳහා පැමිණි ඇතැම් මුස්ලිම්වරු දිවයිනේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල පදිංචි වූහ. පසුව වෙළෙඳ සබඳතා, විවාහ සහ සමාජ සම්බන්ධතා හරහා මෙම ජනාවාස වර්ධනය විය.

ශ්‍රී ලංකාවේ මස්ජිද් ඉදිකිරීම

මුස්ලිම් ජනාවාස වර්ධනය වීමත් සමඟ ඔවුන්ගේ ආගමික වතාවත් සඳහා මස්ජිද් ඉදිකිරීමේ අවශ්‍යතාව ඇති විය. ඒ අනුව වෙරළබඩ වෙළෙඳ නගර සහ මුස්ලිම් ජනාවාස ආශ්‍රිතව මස්ජිද් පිහිටුවනු ලැබීය. කාලයත් සමඟ දිවයිනේ විවිධ ප්‍රදේශවල මස්ජිද් ඉදි වූ අතර, ඒවා ප්‍රදේශීය මුස්ලිම් ප්‍රජාවන්ගේ ආගමික හා සමාජීය ජීවිතයේ වැදගත් මධ්‍යස්ථාන බවට පත්විය. ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි මස්ජිද්වල ගෘහ නිර්මාණය අරාබි, දකුණු ඉන්දියානු සහ දේශීය ගෘහ නිර්මාණ සම්ප්‍රදායන්ගේ බලපෑම් පෙන්නුම් කරයි. කාලය හා ප්‍රදේශය අනුව ඒවායේ හැඩතල සහ ඉදිකිරීම් ද්‍රව්‍ය වෙනස් වී ඇත.

ඓතිහාසික වැදගත්කමක් ඇති මස්ජිද්

ශ්‍රී ලංකාවේ ඓතිහාසික වැදගත්කමක් ඇති මස්ජිද් අතර බේරුවල පිහිටි කෙච්චිමලේ මස්ජිද් (Kechchimalai Mosque) සහ කොළඹ පිහිටි ජමිඋල් අල්ෆාර් මස්ජිද් (Jami Ul-Alfar Mosque) සඳහන් කළ හැකිය. මීට අමතරව උඩප්පුවේ මොහිදීන් ජුම්මා මස්ජිද්, බම්බලපිටියේ බෝරා මස්ජිද්, බෙන්තොට හුසේන් මස්ජිද් සහ කල්මුණේ කුඩි-කරිකායි මස්ජිද් ද ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල පිහිටි ආගමික ස්ථාන ලෙස සඳහන් වේ. බේරුවල කෙච්චිමලේ මස්ජිද් ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම ඉස්ලාමීය දේවස්ථානවලින් එකක් ලෙස සංචාරක හා ඓතිහාසික තොරතුරු මූලාශ්‍රවල සඳහන් වේ. එහි ආරම්භක දිනය පිළිබඳව මූලාශ්‍ර අතර වෙනස්කම් පවතී. සමහර මූලාශ්‍ර එය 1024 වසරට සම්බන්ධ කරන අතර, තවත් ලිපි එහි ඉදිකිරීම දොළොස්වන සියවසට අයත් බව සඳහන් කරයි. එබැවින් එහි නිශ්චිත ඉදිකිරීම් දිනය තහවුරු කිරීම සඳහා තවදුරටත් ඓතිහාසික හා පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි පරීක්ෂා කළ යුතුය. කොළඹ පිහිටි ජමිඋල් අල්ෆාර් මස්ජිද් එහි සුවිශේෂී රතු හා සුදු වර්ණ යොදාගත් ගෘහ නිර්මාණය හේතුවෙන් ප්‍රසිද්ධය. එය ශ්‍රී ලංකාවේ මුස්ලිම් ආගමික ගෘහ නිර්මාණ උරුමයේ වැදගත් උදාහරණයකි.

ශ්‍රී ලංකාවේ මස්ජිද්වල සමාජීය වැදගත්කම

ශ්‍රී ලංකාවේ මස්ජිද් මුස්ලිම් ජනතාවගේ ආගමික ජීවිතයට පමණක් නොව ප්‍රජා සංවිධානය, අධ්‍යාපනය, දානමය කටයුතු සහ සමාජ සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යාමට ද දායක වී ඇත. ප්‍රදේශීය මස්ජිද් ආශ්‍රිතව ආගමික අධ්‍යාපනය, දරුවන්ට ඉගැන්වීම්, දානමය වැඩසටහන් සහ ප්‍රජා සහයෝගීතා කටයුතු ද සිදු වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ බහු ආගමික හා බහු සංස්කෘතික සමාජ පසුබිම තුළ මස්ජිද් රටේ ආගමික හා ගෘහ නිර්මාණ උරුමයේ කොටසක් ලෙස ද වැදගත් වේ.

මූලාශ්‍ර

i.The Metropolitan Museum of Art — මස්ජිද්වල ආරම්භය, මිහ්රාබ්, මින්බර්, මිනාර් සහ ගෘහ නිර්මාණය පිළිබඳ විස්තර. The Mosque – The Metropolitan Museum of Art⁠. ii.පේරාදෙණිය විශ්වවිද්‍යාලය — ශ්‍රී ලංකාවේ මුස්ලිම් ජනාවාස හා අරාබි කූෆික් ශිලා ලේඛන පිළිබඳ 2025 පර්යේෂණය. University of Peradeniya – URCFA 2025 Proceedings⁠. iii.ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව — මුස්ලිම් ප්‍රජාවේ ඉතිහාසය පිළිබඳ ජනාධිපති විමර්ශන කොමිෂන් සභා වාර්තාව. Commission of Inquiry Report – Chapter 3⁠. iv.ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළ සංරක්ෂණ හා වෙරළ කලාප කළමනාකරණ සැලැස්ම — ඓතිහාසික මස්ජිද් කිහිපයක් නම් කර ඇති රාජ්‍ය ලේඛනය. Coastal Zone Management Plan⁠. v.ශ්‍රී ලංකා සංචාරක මණ්ඩලය — කෙච්චිමලේ මස්ජිද් පිළිබඳ සංචාරක තොරතුරු. Kachimalai Mosque – Sri Lanka Tourism⁠.