સ્વાધ્યાય: द द द इति

प्रजापते त्रयः पुत्राः । देवाः, मनुष्यः एवं दानवः।

देवाः संयमं कुर्वन्तु इति प्रजापतेः उपदिष्टवान्।

मनुष्याः स्वभावतः लुब्धाः सन्ति।

स्वभावतः दानवाः क्रूराः सन्ति।

हितम् इच्छता जनेन दाम्यत, दत्त, दयध्वमिति त्रयः दकारार्थम् अनुष्ठेयम्।

પ્રસ્તુત પાઠ બૃહદારણક્ય ઉપનિષદમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.

દેવો, મનુષ્યો અને દાનવોએ પ્રજાપતિ પાસે હિતકર અક્ષર આપવા યાચના કરી.

'દ' વર્ણના માધ્યમથી દમન, દાન અને દયા જેવા ગુણોનો ઉપદેશ કરવામાં આવ્યો છે.

મનુષ્યોએ 'દ' વર્ણનો "દાન" અર્થ લીધો. કારણ કે મનુષ્યો અત્યંત લાલચી સ્વભાવના હોય છે. લાલચ ના કારણે અન્યનું ધન પચાવી પડવાની વૃતિ તેમનામાં હોય છે. તે અન્ય માટે જીવતો થાય એ માટે દાન કરવા કહ્યું છે.

દેવોએ 'દ' વર્ણનો ‘દમન કરો' એવો અર્થ લીધો કારણ કે દેવો પાસે ધન વૈભવ છે એના કારણે તેઓ ભોગી કે વિલાસી ન બને. દેવોને પોતાની ઇન્દ્રિયો પર કાબુ રાખવા જણાવ્યું છે.

પ્રસ્તુત પાઠ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. પ્રજાપતિ બ્રહ્મદેવના ત્રણ સંતાનો- દેવો, દાનવો અને મનુષ્યો પોતાના માટે હિતકારી અક્ષર વિશે ઇચ્છે છે ત્યારે પ્રજાપતિ બ્રહ્મદેવ તેઓને 'દ' અક્ષર સુચવે છે. પ્રજાપતિ બ્રહ્મદેવ દેવોને 'દામ્યત' એટલે દમન કરવા કહે છે. કારણકે દેવો પાસે અધિક માત્રામાં ધન વૈભવ છે તેનાથી તેઓ વિલાસી ન બની જાય. પ્રજાપતિ બ્રહ્મદેવ મનુષ્યોને 'દત્ત' એટલે દાન આપવા કહે છે કારણ કે મનુષ્યો સ્વભાવતઃ લુચ્ચા હોય છે. પ્રજાપતિ બ્રહ્મદેવ દાનવોને 'દયધ્વમ્' એટલે દયા રાખવા કહે છે. કારણ કે દાનવો સ્વભાવે ક્રુર અને ઘાતકી હોય છે. દેવ, દાનવ અને મનુષ્ય આ ત્રણમાંથી જે ગુણ વ્યક્તિમાં હોય એ પ્રમાણે દકારાર્થનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ જે થકી જીવન સાર્થક થઈ શકે.